બંદિશ એક, રૂપ અનેક (૯૦): “निर्वाण षट्कम्”

નીતિન વ્યાસ

चिदानन्दरूपः शिवोऽहम् शिवोऽहम् II

એક મંત્ર જે આપણને સંપૂર્ણ, ગુણાતીત, અંતિમ વાસ્તવિકતા – સત્ય સાથેની આપણી એકતાની યાદ અપાવે છે.

રચનાકાર: આદિ શંકરાચાર્ય (સમય ઈ. સ. પુર્વ ૫૦૯ થી ઇ. સ. પુર્વ ૪૭૭, જન્મ સ્થળ: કલાદ્ય/કલાદિ, મૃત્યુ: કેદારનાથ)
આ ચિત્ર ગુગલ પરથી; ચિત્રકાર: રાજા રવિ વર્મા

અદ્વૈત મતના પ્રવર્તક એ નામના એક પ્રસિદ્ધ શૈવ આચાર્ય. તેઓ જગદ્દ્ગુરુ ભગવાન શ્રી શંકરાચાર્ય નામે પ્રસિદ્ધ છે. આદ્યગુરુ શંકરાચાર્યે સ્વયં શંકરના જ અંશ રૂપે મનુષ્યદેહ ધારણ કર્યો હતો. એમના જન્મ સમય માટે ઘણા મતભેદો છે. ઈસાની પૂર્વે છઠ્ઠી શતાબ્દીની વચ્ચે એમનો જન્મ થયો હતો એમ માનવામાં આવે છે. ઇતિહાસ અને જ્યોતિષના એક પ્રખર વિદ્ધાને સિદ્ધ કર્યું છે કે, શ્રી શંકરાચાર્યનો જન્મ ઈસાની પૂર્વે થયો હતો. મઠોની પરંપરાથી પણ આ પ્રમાણિત કરવામાં આવ્યું છે. કેરલ પ્રદેશમાં પૂર્ણા નદીના તટ ઉપર આવેલ કલાદિ ગામમાં વૈશાખ સુદ પંચમીને દિવસે બ્રહ્મનિષ્ઠ શિવગુરુ નામના એક બ્રાહ્મણને ત્યાં, સુભદ્રાદેવીની કૂખે એક શુભ ચોઘડિયે તેમનો જન્મ થયો હતો. શિવગુરુ વૃદ્ધ થવા છતાં સંતાનહીન હતા. તેમણે શંકર ભગવાનની દુષ્કર આરાધના કરી હતી અને શંકરે દર્શન આપી વરદાન આપ્યું હતું કે, સ્વયંપ્રભુ શંકર જ તારે ત્યાં મનુષ્યદેહ ધારણ કરી, પુત્રરૂપે અવતરશે. બાળક શંકરના રૂપમાં કોઈ મહાન વિભૂતિ અવતરી છે એનું પ્રમાણ બાળપણથી જ મળવા લાગ્યું હતું. એક વર્ષની વયમાંજ બાળ શંકરે અદ્વિતીય ભાવ પ્રગટ કરવા શરૂ કર્યા હતા. બે વર્ષની ઉમરે એણે પુરાણાદિ કથા યજ્ઞોપવીત આપી ગુરુને આશ્રમે મોકલી આપવામાં આવ્યા હતા. માત્ર સાત વર્ષની ઉમરે તેઓ વેદ, વેદાંત, અને વેદાંગોનું પૂર્ણ અધ્યયન કરીને પાછા ફર્યા હતા. એમની અસાધારણ પ્રતિભા જોઈને એમના ગુરુ દંગ થઇ ગયા હતા. વિદ્યાધ્યયન સંપૂર્ણ કરીને એને સંન્યાસ લેવો હતો. માની આજ્ઞા માગી. માએ ના પાડી. બાળક શંકર માતૃભક્ત અને આજ્ઞાંકિત હતા. સંન્યસ્તનો વિચાર જતો કર્યો. પણ એક દિવસ એવું બન્યું કે, શંકર અને માતા નદીમાં સ્નાન કરવા ગયા. શંકરને મગરે પકડ લીધી. માતાના હોશ ઊડી ગયા. બેચેન થઈ તેણે રોકકળ કરી મૂકી. એ વખતે શંકરે માતાને કહ્યું, મા, મને સંન્યાસ લેવાની આજ્ઞા આપશો તો મગર મને છોડી દેશે. વ્યાકુળ માતાએ તરત જ શંકરને સંન્યાસ લેવાની આજ્ઞા આપી ને તે મગરમુક્ત થયા. બરોબર આઠ વર્ષની ઉમરે શંકરે ઘરનો ત્યાગ કર્યો. જતી વખતે માતાને વચન આપ્યું કે, સન્યાસ તો લઉં છું છતાં તારી સંસારવિદાય વેળાએ ગમે ત્યાંથી હાજર થઇશ. ઘરનો ત્યાગ કર્યા બાદ ચાલતા ચાલતા શંકર નર્મદા તટ ઉપર આવ્યા અને ત્યાં ગોવિંદ ભગવત્પાદની પાસે દીક્ષા ગ્રહણ કરી. ગુરુએ તેનું નામ ભગવત્ પૂજ્ય પાદાચાર્ય રાખ્યું હતું. ગુરુએ બતાવ્યું તે પ્રમાણે શંકરે જ્ઞાન ગ્રહણ કર્યું અને સાધના શરૂ કરી અને અલ્પકાળમાં જ યોગસિદ્ધ મહાત્મા થયા. શંકરની પ્રતિભા અને સિદ્ધિ જોઇને ગુરુએ પ્રસન્ન થઈને કાશી જઈ વેદાંતસૂત્રનું ભાષ્ય લખવાની આજ્ઞા આપી અને તેથી તેઓ કાશી ગયા. કાશીમાં તેની ખ્યાતિ વધવા લાગી અને અસંખ્ય માણસો તેમના શિષ્યો બન્યા. એમના પ્રથમ શિષ્યનું નામ સનન્દન હતું અને પાછળથી સનત્પાદાચાર્ય નામથી એમને પ્રસિદ્ધિ મળી હતી. કાશીમાં શિષ્યોને પઠનપાઠન કરાવતા તેઓશ્રી ગ્રંથો પણ લખતા હતા કહેવાય છે કે, ભગવાન વિશ્વનાથે તેમને ચંડાલ રૂપે દર્શન આપ્યાં હતાં તેમ જ બ્રહ્મસૂત્ર ઉપર ભાષ્ય લખવાનો અને ધર્મનો પ્રચાર કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. વેદાંતસૂત્ર ઉપરનું ભાષ્ય પૂરું થયા બાદ એક દિવસ એક બ્રાહ્મણે ગંગા તટે એક સૂત્રનો અર્થ પૂછ્યો. આ એક જ સૂત્ર ઉપર પ્રભુ શંકરાચાર્યે એ બ્રાહ્મણ સાથે લાગલાગટ આઠ દિવસ સુધી શાસ્ત્રાર્થ કર્યો. પછી તેનું રહસ્ય સમજાયું કે, સ્વયં ભગવાન વેદવ્યાસજી બ્રાહ્મણના રૂપમાં એમની સાથે વાદવિવાદ કરી રહ્યા હતા. ઓળખાણ પડ્યા પછી શ્રીશંકરાચાર્યે પ્રભુને પ્રણામ કરી, વિવાદ કરવાના દોષ નિવારણની ક્ષમા માગી.

“નિર્વાણ ષટકમ્” સરળ ભાવાનુવાદ સાથે પ્રસ્તુત:

मनोबुद्ध्यहङ्कार चित्तानि नाहं
न च श्रोत्रजिह्वे न च घ्राणनेत्रे ।
न च व्योम भूमिर्न तेजो न वायुः
चिदानन्दरूपः शिवोऽहम् शिवोऽहम् ॥१॥

હું મન, બુદ્ધિ, અહંકાર કે સ્મૃતિ નથી, હું કાન, ચામડી, નાક કે આંખો નથી, હું અવકાશ નથી, પૃથ્વી નથી, અગ્નિ, પાણી કે પવન નથી,
હું ચેતના અને આનંદનું સ્વરૂપ છું, હું શાશ્વત શિવ છું…

न च प्राणसंज्ञो न वै पञ्चवायुः
न वा सप्तधातुः न वा पञ्चकोशः ।
न वाक्पाणिपादं न चोपस्थपायु
चिदानन्दरूपः शिवोऽहम् शिवोऽहम् ॥२॥

હું શ્વાસ નથી કે પાંચ તત્વો નથી, હું દ્રવ્ય નથી, કે ચેતનાના પાંચ આવરણ નથી હું વાણી, હાથ કે પગ નથી,
હું ચેતના અને આનંદનું સ્વરૂપ છું, હું શાશ્વત શિવ છું…

न मे द्वेषरागौ न मे लोभमोहौ
मदो नैव मे नैव मात्सर्यभावः ।
न धर्मो न चार्थो न कामो न मोक्षः
चिदानन्दरूपः शिवोऽहम् शिवोऽहम् ॥३॥

મારામાં કોઈ પસંદ કે નાપસંદ નથી, કોઈ લોભ કે માયા નથી,
હું અભિમાન કે ઈર્ષ્યા જાણતો નથી, મારી પાસે કોઈ ફરજ નથી, સંપત્તિ, વાસના કે મુક્તિની કોઈ ઈચ્છા નથી. હું ચેતના અને આનંદનું સ્વરૂપ છું, હું શાશ્વત શિવ છું…

न पुण्यं न पापं न सौख्यं न दुःखं
न मन्त्रो न तीर्थं न वेदा न यज्ञाः ।
अहं भोजनं नैव भोज्यं न भोक्ता
चिदानन्दरूपः शिवोऽहम् शिवोऽहम् ॥४॥

કોઈ ગુણ કે દુર્ગુણ નથી, આનંદ કે દુઃખ નથી, મારે કોઈ મંત્રોની, કોઈ તીર્થયાત્રાની, કોઈ શાસ્ત્રોની કે ધાર્મિક વિધિઓની જરૂર નથી,
હું અનુભવી નથી, કે પોતે અનુભવી નથી,હું ચેતના અને આનંદનું સ્વરૂપ છું, હું શાશ્વત શિવ છું…

न मृत्युर्न शङ्का न मे जातिभेदः
पिता नैव मे नैव माता न जन्मः ।
न बन्धुर्न मित्रं गुरुर्नैव शिष्यं
चिदानन्दरूपः शिवोऽहम् शिवोऽहम् ॥५॥

મને મૃત્યુનો કોઈ ડર નથી, કોઈ જાતિ કે સંપ્રદાયનો નથી,
મારે કોઈ પિતા નથી, માતા નથી, કારણ કે હું ક્યારેય જન્મ્યો નથી,
હું કોઈ સંબંધી નથી, કે મિત્ર નથી, કે શિક્ષક નથી કે વિદ્યાર્થી નથી,
હું ચેતના અને આનંદનું સ્વરૂપ છું, હું શાશ્વત શિવ છું…

अहं निर्विकल्पो निराकाररूपो
विभुत्वाच्च सर्वत्र सर्वेन्द्रियाणाम् ।
न चासङ्गतं नैव मुक्तिर्न मेयः
चिदानन्दरूपः शिवोऽहम् शिवोऽहम् ॥६॥

હું દ્વૈત રહિત છું, મારું સ્વરૂપ નિરાકાર છે, હું સર્વત્ર અસ્તિત્વમાં છું, બધી ઇન્દ્રિયોમાં વ્યાપી છું, હું ન તો જોડાયેલો છું, ન તો આઝાદ કે બંદી છું, હું ચેતના અને આનંદનું સ્વરૂપ છું,
હું શાશ્વત શિવ છું… શાશ્વત શિવ છું

શરૂઆત કરીએ રાગ દરબારી માં પંડિત જસરાજ ની આ બંદિશથી:

સદ્દગુરુ શ્રી જગ્ગી વસુદેવન સ્થાપિત ઈશા યોગ સેન્ટર, કોઇમ્બતુર ખાતે શિવરાત્રી ની ઉજવણી

ગાયીકા દેવા પ્રેમલ, મૂળ જર્મની માં જન્મેલા અને નામ જોલનથા ફ્રાઈઝ. પૂના ઓશો મેડિટેશન સેન્ટર બ્રીટીશ સંગીતકાર મિતન(Andy Desmond) ને મળ્યા. બંને એ ભેગા મળી ભારત અને તિબેટ માં સંસ્કૃત શ્લોક અને પ્રાર્થનાઓનો ખુબ અભ્યાસ કર્યો. સાલ ૨૦૧૮ માં સંગીતબદ્ધ પ્રભુ મ્યુઝિક કંપની શરૂ કરી આલ્બમ બહાર પાડ્યું “દેવા” (God) . આ આલ્બમ ને તે વર્ષના “શ્રેષ્ઠ આલ્બમ” નો “ગ્રેમી” એવોર્ડ મળ્યો હતો. આ આલ્બમ પૈકી નો એક ટ્રેક ” चिदानन्दरूपः शिवोऽहम् शिवोऽहम्” સાંભળીયે.

મહાન ગાયક શ્રી એસ. પી. બલસુબ્રહ્મમનીયમ:

શ્રી શ્રી રવિશંકર નાં Art of living સાથે જોડાયેલા રિશી નિત્ય પ્રગ્ય. રિશી કેમિકલ એન્જિનિયર અને સાથે મોટર સાયકલ રેસ- ખાસ શોખ, તદ્ઉપરાંત ઉચ્ચ કોટી ના ગાયક:

પ્રસ્તુતિ: ઓકલેન્ડ, ન્યુઝીલેન્ડ નાં શ્રી અર્ચના રવિ

મદ્રાસ સ્થિત “ચિન્મય સિસ્ટર્સ” – શ્રી ઉમા અને રાધિકા નાટેશન

એક ધ્યાન અને પ્રાણાયામ ને અનુરૂપ સંગીત અને અન્ય સામગ્રી આપતી વેબસાઈટ છે Motivative Mind. અહીં કલાકાર કે સંગીતકારનું નામ નથી:

કોલકાતા સ્થિત “નૃત્યમ ઓડિસી ડાન્સ સેન્ટર” ની સુંદર પ્રસ્તુતિ

મહાશિવરાત્રીની ઉજવણી ઈશા ફાઉન્ડેશન, કોઈમ્બતુર, “કીર્તન મ્યુઝિક” હૈદરાબાદ

મૂળ હૈદરાબાદનાં, હાલ અમેરિકા -ગામ કોલિઅરવીલે, ટેનેસીમાં પોતાની નૃત્ય શાળાનાં સંચાલક શ્રી અપર્ણા ભાટલા

એક સુંદર ભરતનાટ્યમ પ્રસ્તુતિ, કલાકાર ડો. સંધ્યા કેશવ રાવ, ગાયિકા શ્રી રજની અને ગાયત્રી

રાંચી: હતાશાથી પીડાતી શ્રી માધવી એ સંસ્કૃત શ્લોક અને પ્રાર્થના ગાવાનું શરૂ કર્યું. તેમાં પ્રવીણતા મેળવી. અત્યારે માધવી મધુકર ઝા સ્ત્રોત્ર ગાવામાં પ્રથમ શ્રેણી ના કલાકાર ગણાય છે.

એક ગુજરાતીમાં પ્રસ્તુતિ કલાકાર શ્રી અશોક શર્મા અને મંડળી

ગાયકો વિભુ અને બિંદુ જોશી સાથે અન્ય કલાકારો, સંગીતકાર શ્રી વિસ્મય યાજ્ઞિક

જાણીતા કથ્થક નૃત્યાંગના અને નિર્દેશક શ્રી નીલિમા હિરવેનું પ્રોજેક્ટ ‘શોધ’ ના ભાગ રૂપે એક પ્રસ્તુતિ:

દક્ષિણ ભારતના લોકપ્રિય ગાયિકા શ્રી કેવી સુપ્રભા. વ્યવસાયે ઈલેકટ્રીકલ ઈજનેર અને બેંગલોરમાં રહે છે:

નૃત્યાંગના શ્રી અહિરા સુરેશ અને સઈ વંદના

ભરત નાટ્યમ અને કથ્થકમાં માહિર ચેન્નાઇ માં રહેતાં નૃત્યાંગના અને નિર્દેશક સુકન્યા કુમાર,

એક સંસ્કૃત ચેનલ અને તેની વેબસાઈટ , https://www.patreon.com/ દ્વારા આ શ્લોક ના ઉચ્ચાર, ગાવાની લઢણ સમજાવતો વિડિઓ:

https://youtu.be/FLun59kyn4Am

ઈશા મહા શિવરાત્રી 2021

અંતમાં નિર્વાણ ષટકમ્ ની ઊંડી સમજ આપતી વ્યાખ્યાન માળા:

શ્રી એમ (Sri M) એટલેકે મધુકામઠજીએ ૧૯ વર્ષ ની ઉંમરે ગુરુની શોધમાં હિમાલય ના પ્રવાસે નીકળેલા. ત્યાં તેની મુલાકાત એક વૃક્ષ નીચે બેઠેલા યોગી સાથે થાય છે .તેને મહેશ્વરી મઠ નો રસ્તો પૂછે છે. ગુરુ ખોજમાં નીકળેલા મધુકામઠ તે જ રસ્તે નીકળી પડે છે. ત્રણ દિવસે મઠ માં પહોંચે છે. તે ગુરુ દર્શન ની અપેક્ષાએ મઠની પ્રમુખ કુટિયા માં પ્રવેશ કરે છે. ત્યાં શ્રી મહેશ્વરી મઠ બાબાજી ના દર્શન થાય છે. આ એજ યોગી જેમણે તેમને મઠ નો રસ્તો દેખાડેલો. આ એ જ યોગ પુરુષ છે જે ૯ વર્ષના મધુકામઠને બદ્રીકેદાર માં એક ગુફા પાસે મળેલા. ત્રિવેન્દ્રમમાં તેમના ઘર પાસેના ફણસનાં ઝાડ નીચે પણ એક વખત મુલાકાત થયેલી. ગુરુ દર્શન થતાં ન કલ્પી શકાય અહોભાવ સાથે તેઓ ધ્યાનાંનસ્થિત થાય છે. મધુકામઠ અહીં મહેશ્વરી મઠ બાબાજી સાથે લગભગ ચારેક વર્ષ રહે છે. અહીં શિવ ભક્તિ માર્ગમાં નાથ પરંપરા ઊંડો અભ્યાસ, વેદ વેદાંત ની ઊંડી સમજણ અને કુંડલિની અને હઠ યોગ ની ઉપાસના કરે છે.

નિર્વાણ ષટકમ્ અથવા તો આત્મ ષટકમ્ ની સમજૂતી, તેની વૈદિક ફિલસુફી નાં વાર્તાલાપ, લગભગ એક કલાક નાં છ ભાગ માં છે. આંધ્રપ્રદેશ માં આવેલ મદન પલ્લી ગામમાં તેમના આશ્રમમાં પીપળાના વૃક્ષ નીચે બેઠેલા શ્રી મધુકામઠજી નો પહેલો વાર્તાલાપ સાંભળીયે.

શ્રી એમ (Sri M) મધુકામઠજી નો જન્મ કેરલાના એક શ્રીમંત મુસ્લિમ કુટુંબમાં થયેલો. જન્મ વખતે તેનું નામ મુમતાજ અલી હતું. હાલ મદન પલ્લી અને ત્રિવેન્દ્રમમાં સત્સંગ ફાઉન્ડેશન અને આશ્રમ ચલાવે છે.

આદિ શ્રી શંકરાચાર્યનાં સમાધિ સ્થળે, ઉત્તરાખંડમાં આવેલ કેદારનાથ મંદિર પરિસરમાં, નવનિર્માણ કરાયેલ, મૂર્તિ જેનું અનાવરણ પ્રધાનમંત્રી, નરેન્દ્ર મોદી,એ ૬ નવેમ્બર ૨૦૨૧ના કરેલ.

શ્રી નીતિન વ્યાસનો સંપર્ક ndvyas2@gmail.com સરનામે કરી શકાશે.

Author: Web Gurjari

16 thoughts on “બંદિશ એક, રૂપ અનેક (૯૦): “निर्वाण षट्कम्”

  1. ભૂલ અને ક્ષમા યાચના: મથાળા નું ચિત્ર રાજા રવિ વર્મા નું નથી. પણ પહેલા ફકરા સાથે શ્રી શંકરાચાર્ય નું ચિત્ર રવિ વર્મા નું છે.

  2. આદિ નું સંકલન એટલે બ્રહ્માંડનું સંકલન… ખુબ ઉંડા અને ગહન પાણીમાં જઇ સાહેબે જે પ્રસ્તુત કર્યું છે તે અતિ પ્રશંસનિય છે. ભાઇઓ સાંભળો અને એ ઉંડાણમાં ખોવાઇ જાઓ. અદ્વૈતની સમકાલિન દ્વૈત વિચારધારા પણ એટલીજ વિખ્યાત પામી છે, છતાં ય જેને ઉંડાણમાં જ જાવું છે તેને કશો બાધ નથી. તર્યે જ રાખો.

  3. ખુબ સરસ સંકલન. દેવા પ્રેમલની શાંતિ પ્રાર્થના બહુ ગમી. પંડિત જસરાજની ગમતી રજુઆત.
    સરયૂ પરીખ.

  4. સર્વ શ્રી દિલીપભાઈ, સરયૂ બેન, સુરેશભાઈ અને ભરતભાઈ,
    આપના પ્રતિભાવનો હું આદર કરું છું અને મને તે વાંચવા ગમે છે.
    ભગવદ્ગોમંડલ માં ચિદાનંદ એટલે “ચૈતન્ય અને આનંદમય પરબ્રહ્મ; જગદીશ્વર; જ્ઞાન અને આનંદ એ જ જેનું રૂપ છે તે” એવી સમજ આપી છે.
    સ્મશાન વ્રત વૈરાગ્ય ની વાત વાંચી મનન કરી શકાય પણ એટલી હદે નિસ્પૃહી થઈ શકાય ખરું?
    – નીતિન

  5. નીતિનભાઈ, સરળ ભાષામાં અર્થ સમજાવવા માટે આભાર. આટલા બધા કલાકારોના સ્વરમાં છે તે અત્યારે જાણ્યું.

  6. I am a Soul (Atma) and have the capacity to become a Super Soul (Parmatma). All you need to do is to remove dust over the soul and you will become a Supersoul.

    This prayer was sung during Pandurang’s Swadhya. Thanks and regards for your great efforts.

  7. It is an interesting presentation. Thank you for your efforts to publish it in the holy month of Shrawan.
    Regards.

  8. સર્વશ્રી રમેશભાઈ, હસમુખભાઇ અને પ્રલ્હાદભાઈ, આપના પ્રતિભાવ નો હું આદર કરું છું , મને એ વાંચવા ગમે છે. ખરા દિલથી આભાર.

  9. + gamyu ke na gamyu e prashna j nathi
    + anand thayo bhai anand thayo.

    + badhaj nrutyoma thaelu sadarikaran khubaj agharu hova chhata sundar.

    + gujaratima bhashantar saras karel chhe Abhinandan

    + Nitin aa badhu sangrahit karvu kharekhar dad magi le chhe

    1. શ્રી પ્રસન્નભાઈ કાણે, 
      આપના સપ્રેમ પ્રતિભાવ બદલ આભાર. 
      કુશળ હશો, 
      Neetin

Leave a Reply

Your email address will not be published.