ગોવંશ અને માનવી – આદી કાળનું સહજીવન

કૃષિ વિષયક અનુભવો

હીરજી ભીંગરાડિયા

ઓછા વરસાદે વરસ થોડું આછું-પાતળું થાય એટલે ગોવંશના ટોળેટોળાં નધણિયાતા-રેઢિયાર થઈ રખડતાં ભળાવા માંડે ! એલા ભાઈ ! ભેંશું, બકરાં, ઘેટાં, ઘોડા, ગધેડાં, સાંઢિયા કે હાથી પણ પાલતુ પ્રાણીઓ જ છેને ? તેમાંથી કેમ કોઇને મોળું વરસ નડતું નથી ? એ ક્યારેય કેમ રેઢિયાર થઈ રખડતા ભળાતા નથી ? માત્ર ગોવંશને જ ખીલેથી છોડી મૂકી, રખડતા કરી દેવા પાછળનું કારણ શું ? મને લાગે છે કે એનું મુખ્ય કારણ ગો વંશની બહુવિધ ઉપયોગિતા નહીં સમજાયાનું જ હોવું જોઇએ.

એને માપવાની આપણી ફૂટપટ્ટી – “અણઘડ” : ગોપાલનના ધંધામાં અને એના વિશેના વિજ્ઞાનમાં ઊંડા ઉતરેલા જાણકારોનું ભાર દઈને કહેવાનું છે કે જો સાચા અર્થમાં ગો સેવા થતી હોય તો ગાયને આપેલું “માતા” તરીકેનું સ્થાન સાર્થક થાય છે. પણ હકિકત જુદી છે. કારણ કે ગાય અને ગાય વર્ગના પ્રાણીઓની ઉપયોગિતા માપવાની આપણી ફૂટપટ્ટી જ સાવ અણઘડ અને અપૂરતા સ્કેલ માપની વપરાઈ છે. એટલે ગોવંશની અનિવાર્યતાનું સાચું માપ આપણે જાણી શકતા નથી.

વિસંવાદિતા તો જુઓ ! : કાળ-દુકાળે ગાય જ કાઢી મૂકવા માટે નજરમાં આવે, અને પાછા કહેતા ન થાકીએ કે “ગાય તો માતા ગણાય ! ખુદ કૃષ્ણ ભગવાને ગાયો ચરાવેલી અને છાણ-વાસિદા પણ જાતે જ કરેલાં ! તેને તો કપાળે ચાંદલો કરી પૂજાય અને પૂંછડે પાણી રેડી વૈતરણી પાર કરાય !” વગેરે વગેરે. એટલે બોલવું એક અને વરતવું બીજું ? આપણા ચિંતકો-તજજ્ઞો તો એમ જ કહે છે કે “ચાંદલો કરવો હોય તો કરજો, ન કરો તો કાંઇ વાંધો નહીં, પણ ‘માતા’ નું સ્થાન આપ્યા પછી એની ઉપેક્ષા તો બંધ કરીએ ! ગાય તો એવું પ્રાણી છે કે જો લેતા આવડે તો આપણે લેતા થાકી જઈએ પણ આપવામાં એ ક્યારેય થાક અનુભવતુ નથી. તેના ઉપકારનો કોઇ છેડો નથી. જીવનના અનેક ક્ષેત્રોમાં તેનો સહારો લેતા આવડે તો બીજાનું તો ઠીક, પણ ખેડૂત અને માલધારીના જીવનમાં ગો વંશ સમગ્રરૂપે ગુંથાઇ જાય છે અને તેમના કુટુંબના અનિવાર્ય સભ્યો બની જાય છે. ખરું કહીએ તો જે આંગણે કે વાડીએ ગાય ન હોય એને “આંગણું” કે “વાડી” કહેવા કેમ ?

એ બધા દેશો માટે “ગાય” એક યંત્ર સમાન : અમે ખેતી અને ગોપાલનના અભ્યાસાર્થે ઇઝરાયલ ગયા હતા. ત્યાં અને પશ્ચિમના દેશોમાં તો ગાયને માત્ર દૂધ આપનાર યંત્ર સમજાયું છે. જ્યાં સુધી દૂધ આપે ત્યાં સુધી એને પાલવવાની. અરે ! વધુ દૂધ મેળવવા તેને જાતજાતના ને ભાતભાતના હોર્મોન્સ પણ પણ આપવાના. શરીરને નિચોવાય એટલું નિચોવી લેવાનું. અને ઓછું દૂધ આપતી થઈ જાય એટલે મારીને ખાઇ જવાની ! યુરોપીયનો માટે ‘દૂધ’ અને છેવટે ‘માંસ’ બન્ને માનવ ખોરાકના હેતુ, અને એને માટે જ કાવ-પાલન કરવામાં આવે છે.

આપણે હિંદુસ્તાનીઓ માટે ગાયએ કામધેનુ છે.:  હિંદુસ્તાને ગાયને જ્યારે ‘માતા’નું બિરૂદ આપેલું છે, તે સાવ વગર વિચાર્યે આપેલ નથી, પણ અગણિત લાભો આપવાની શક્તિ તેનામાં છે તે જોઇને આપ્યું છે મિત્રો ! હા, એટલું ખરું કે આ માટે આપણામાં વૈજ્ઞાનિકતા અને તેની પાસેથી કામ લેવાની આવડત જોઇએ !  અને હવે તો ખેતીના નવા વિજ્ઞાને સાબિત કર્યું છે કે જે તે વિસ્તારની દેશી ગાયના ગોબર-ગોમુત્ર દ્વારા કરવામાં આવતી “પ્રાકૃતિક”-યાને કે “સજીવખેતી” નો નવો અભિગમ અમલમાં આવતા-કહોને ગાયો તરફથી મળી રહેલ યોગદાનનું મહત્વ જો સમજાય તો મોળા વરસે પણ તેને પાલવવાનો ખર્ચ માથે નહીં જ પડે એ વાત મારે ભાર દઈને કહેવી છે ભાઇઓ !

બીજા દેશની વાત બાજુએ રાખી, આપણે આપણા દેશમાં ગાય આપણને કેવીરીતે ઉપયોગી છે તે જાણીએ તો………..

[1]…..ગાય એ બૈલશક્તિની જનેતા છે : દિવસે દિવસે વસ્તી એટલે કે ખાનારા વધતા જાય છે અને જમીન વધી શકતી નથી. પડતર જમીનો પણ હવે ખેડવાણ હેઠળ આવી ગઈ છે. પેઢી દર પેઢી વારસાગત ભાગલા પડીને જમીનોના એકમો ખુબ નાના થતાં જાય છે. મોટા યંત્રો કે ટ્રેક્ટરો પોસાવાની વાત તો બાજુ પર રહી, પણ ખુબ નાના થતાં જતાં એકમોમાં હવે બે બળદની જોડી રાખવી પણ પોસાતી નથી. તેથી તો એક બળદના સાંતીની માંગ ઊભી થઈ છે. બીજી બાજુ ટ્રેક્ટરનાં ઇંધણ એટલા મોંઘા થતા જતા હોવા છતાં એના ભરપૂર વપરાશવાળી નાના ટ્રેકટરો અને સનેડા દ્વારા કરાઇ રહેલી ખેતીના અમલથી તે વધુ ખર્ચાળ બની રહી છે. ત્યારે એમાંથી છૂટવા બળદ દ્વારા ખેતી એ એક જ ઉકેલ છે હોઈ, શું ગોપાલન વિના બળદ મળે ખરા ?

[2]….ગાય સમતોલ તત્વો સભર દૂધ આપે છે : આપણા દેશની મોટી વસ્તી શાકાહારી છે. કઠોળ જેવામાંથી પ્રોટીન મળે ખરું, પણ શાકાહારીઓ માટે “પ્રાણીજન્ય પ્રોટીન” મેળવવા માટે એક માત્ર વિકલ્પ “દૂધ” છે. બીજા પ્રાણીઓના દૂધની સરખામણીએ ગાયના દૂધમાં માપસરના ફેટ-કેરોટીનથી સભર અનેક જાતના ક્ષારો અને એંજાઇમ્સ મળે છે. એટલે જ ગાયના દૂધને “મૃત્યુ લોકનું અમૃત” કહેવાયું છે. બીજા કોઇ દૂધ ગાયના દૂધની તોલે આવે એમ નથી. કેવળ ‘ચરબી’ વધુ હોવાની ગણતરીએ ભેંસના દૂધની કિંમત વધુ અંકાય છે તે સમજણભર્યું નથી.

[3]……પશુઓ સેંદ્રીય ખાતરના જીવંત કારખાના છે : કુદકે ને ભૂસકે આગળ વધતું કૃષિ વિજ્ઞાન હજુ સુધી પાકની એવી કોઇ જાત શોધી શક્યુ નથી કે જેમાં આપણને જોઇતી મુખ્ય પેદાશ એકલી જ પાકતી હોય, અને સાથમાં વનસ્પતિ-દેહના અંગ-ઉપાંગો ન આવતા હોય ! દા. ત. બાજરો વાવીએ. તેને ખાતર-પાણી-સંરક્ષણની બધી સેવાઓ કરીએ અને બસ, બાજરાના એકલા દાણા જ તૈયાર થાય, અને એની કડબ સાથે તૈયાર ન જ થાય ! એવું બને છે ક્યારેય ? મગફળી વાવીએ તો એના દાણા જ એકલા મળે છે ક્યારેય ? એનાં પાંદડાં, ડાંખળાં, થડિયાં, મૂળિયાં, મગફળીની શીંગો અને તેની અંદર હોય છે દાણા ! દાણા વાવ્યે એકલા દાણા ન મળે. દરેક પાકની સાથે તે પાકનો દેહ તો ફરજિયાત આવવાનો જ !

        વળી વાવણીથી માંડી લણણી સુધીમાં ખેતીપાકે જમીનમાંથી  જે કંઇ તત્વો ઉપાડ્યા હોય છે તેમાંથી અરધા ઉપરાંતના તો ખર્ચાયા હોય છે એના છોડના વર્ધન નીમિત્તે. બીજા અર્થમાં કહીએ તો ખેંચેલા કુલ તત્વોના જથ્થાનો અર્ધા ઉપરાંતનો જથ્થો તો જમીનમાંથી ખેંચાઇને એકઠો થઈને આ દેહાવશેષોમાં જ સંગ્રહાયેલો પડ્યો છે. એટલે ધરતીને કાયમ એટલી ને એટલી કસવાળી રાખવી હોય તો આ દેહાવશેષોને ધરતીને પરત આપવા જ જોઇએ. તેને પરત કરવાની વિવિધ રીતોમાં પશુઓ ખૂબ જ ઉત્તમ માધ્યમ પુરવાર થયેલ છે. આમ ગણીએ તો પશુઓ સેંદ્રીય ખાતર બનાવવાના જીવંત કારખાના જ ગણાય ! જે જાજું મૂડીરોકાણ પણ માગતા નથી. વળી જરૂરિયાત ઊભી થયે સહેલાયથી સ્થળફેર પણ કરી શકાય તેવા છે. ખેતીમાં જે આડપેદાશ-પાંદડી, ડાંખળી, લીલી-સૂકી કડબ કે ડાળાં જે થવાના છે, તેના નિકાલનો સવાલ હળવો કરી દઈ, કાચો માલ તેને જ ગણી લઈ, એક છેડેથી [મોઢેથી] ઓરી, છ ફૂટે દૂર [પુંછડે] તગારું રાખીએ તો સીધું જમીનના જીવો ખાઇ શકે તેવા “ગોબર” સ્વરૂપે સેંદ્રીય ખાતર સુંડલામોઢે આપી જાણે છે. કુચો-નીરણ ખવરાવીએ અને 8-10 કલાકમાં સેંદ્રીય ખાતરમાં રુપાંતર કરી આપે એવું કોઇ કારખાનું મંગળના ગ્રહ સુધી લઈ જનારા વિજ્ઞાને શોધ્યું છે ખરું ? કોઇના ધ્યાનમાં આવ્યું હોય તો કહેજો ! આપણો વિચાર ખરીદવાનો છે !

      આપણી આજની ખેતીમાં રા.ખાતરોના અતિ વપરાશ દ્વારા જે રીતે વધુ ઉત્પાદન લેવાની મથામણ કરી રહ્યા છીએ, તેમાં જેની પાસેથી ઉત્પાદન લેવાનું છે તે પાત્ર ખુદ “ધરતી” અને તેમાં કાર્યરત “સુક્ષ્મ જીવાણુઓ” આ ખાતરોની દાહક અસરથી રાડે પડી ગયા છે, ત્રાહીમામ પોકારી ઊઠ્યા છે અને જમીનની જીવંતતા નષ્ટ થઇ રહી છે, તેનું ભૌતિક બંધારણ આ ખાતરોએ વીંખી નાખ્યું છે. સખત થઈ ગયેલી જમીનમાં વનસ્પતિનાં મૂળિયાં ફેલાઇ શકતાં નથી. હવે તેને ફરી જીવંતતા બક્ષવા વધુમાં વધુ સેંદ્રીય ખાતર એ જ એક માત્ર ઉપાય છે. અને એ મેળવવા જો કોઇ રસ્તો હોય તો તે છે “ગો-પાલન” ! અને ખેડૂતો માટે તે સહજ અને અતિ સરળ છે- જો આપણે ખેત-કચરા અને પશુઓનો એકબીજા સાથે યોગ્ય મેળ ઊભો કરી દઈએ તો !

[4]….ગોમુત્ર તો ખેતીપાક અને માનવ-સૌનું સ્વાસ્થ્ય-રક્ષક છે: આજે તો હવે કૃષિના આધુનિક વિજ્ઞાને અન્ય કોઇપણ જાતના સેંદ્રીય કે રાસાયણિક ખાતરોના જરા પણ ઉપયોગ કર્યા વિના માત્ર ગાયના ગોબર-ગોમુત્ર દ્વારા બનાવાયેલ “જીવામૃત” નું જ પોષણ આપી, એના થકી કેવી સારી ખેતી કરી શકાય છે એ સાબિત કરી દેખાડ્યું છે. એટલે પાકના પોષણ અર્થે તો ગોમુત્રની ઉપયોગિતા તો છે જ, ઉપરાંત ગોમુત્ર તો પાકના રોગ-જીવાતો થકી થતા હુમલાઓ વખતે જો પાંદડાં ઉપર એનો યોગ્ય માત્રામાં પાણી સાથે છંટકાવ કરવામાં આવે તો પાકરક્ષક બની રહેવાની ક્ષમતા પણ ધરાવે છે. અરે ! ગોમુત્ર અને એનો અર્ક તો માનવ આરોગ્ય ક્ષેત્રે પણ ડાયાબીટીસ, હદયરોગ અને કેંસર જેવી ભયંકર બીમારીઓમાં રાહત બક્ષનાર તરીકે ઊભરી આવેલ છે એ પણ આપણે ભુલવું ન જોઇએ હો મિત્રો !


સંપર્ક : હીરજી ભીંગરાડિયા , પંચવટીબાગ, માલપરા જિ.બોટાદ [મો.+91 93275 72297] ǁ ઈ-મેલઃ :krushidampati@gmail.com

Author: Web Gurjari

Leave a Reply

Your email address will not be published.