ગઝલકાર જ્યોતી‌ન્દ્ર દવેની ગઝલમાં ગીતા

મોજ કર મનવા

(ઉમાશંકર જોશીએ જેમને હાસ્યના પર્યાય તરીકે  ઓળખાવેલા એવા શ્રી જ્યોતી‌ન્દ્ર  દવેનો  હાસ્ય લેખક તરીકે પરિચય આપવની જરૂર નથી. તેઓ કવિ તરીકે ઓળખાયેલા  ન હતા તેનો અર્થ  એવો નથી કે તેમણે કાવ્યો લખ્યા જ નથી. પોતાના એક સન્માન સમારંભનો પ્રત્યુત્તર કાવ્યમાં જ આપતા તેમણે    કહ્યું હતું,

“સાહિત્યની કંટકવાડ ભેદવા કરે ગ્રહી કાતર કાવ્ય કેરી,
પાડી છીંડું ઊભો રહ્યો, ફેંકી દીધી કાતર કાવ્ય કેરી”

આ પ્રમાણે તેઓ માત્ર છીંડું પાડીને ઊભા રહ્યા ન હોત તો એક મોટા કવિ તરીકે બહાર આવ્યા હોત. સ્વ. વિનોદ ભટ્ટે તો તેમને પંડિત કહેતા લખ્યું છે ”પંડિત  જ્યોતી‌ન્દ્ર હાસ્યકાર જ્યોતી‌ન્દ્રને પળવારમાં ચિત કરી દેતો દેખાય છે”. આમ તેમાનામાં કવિ અને પંડિત બન્ને બિરાજતા હતા. પરંતુ એ સમયે ગુજરાતમાં હાસ્ય લેખકોનો દુષ્કાળ હતો. ગુજરાતને પંડિત કે કવિ કરતા હાસ્યલેખકની જરૂર વિશેષ હતી. આથી હાસ્યકાર જ્યોતી‌ન્દ્રે તેમનામાં બેઠેલા પંડિત અને કવિને  દાદાગીરી કરીને બેસાડી દીધા, પછી આજ્ઞા પણ કરી કે જ્યારે મારે જરૂર પડે ત્યારે પાછા હાજર થવાનું ચૂકતા નહિ. આથી જ  તેમના હાસ્યલેખોમાં પંડિત અને કવિ દર્શન આપતાં હોય છે. અહીં મૂકેલા લેખમાં તેઓ ગઝલકાર -કવિ -તરીકે  દેખાયા છે, અલબત્ત હાસ્યલેખક તરીકેની પ્રમુખ ભૂમિકામાં રહીને જ. હવે  મૂળ લેખ જ વાંચીએ)

કિશોરચંદ્ર ઠાકર


     ગઝલમાં ગીતા

                                                                             જ્યોતી‌ન્દ્ર દવે

                     આજે સ્વ,મણિકા‌ન્તરચિત ‘ગઝલમાં ગીતા’ વાંચી. ગીતાનાં ભાષાંતરો એટએટલાં થયા છે, કવીશ્વર નાનાલાલથી માંડી સ્વ. મણિકા‌ન્ત સુધી એટએટલા કવિઓ એના તરફ આકર્ષાયા છે કે હવે કોઈ પણ લેખક મને કહે છે કે ‘હું હમણાં જરા એક ગ્રંથનું ભાષાંતર કરવામાં રોકયેલો છું’ એટલે મને તરત ગભરામણ થાય છે કે ગીતાનું તો નહિ હોય?

સરળ, શુદ્ધ,ઉત્કૃષ્ટ, ઉત્તમ, બેનમૂન, શ્રેષ્ઠ, મૂળને અનુસરતું, અસલને વફાદાર, અર્થવાહી, રસવાહી, મૂળ લેખક ગુજરાતીમાં લખે તો કેવું લખે એવો આદર્શ નજર સામે રાખીને લખાયેલું, મૂળ લેખક મરી ન ગયો હોત તો શું કહેત એ પ્રશ્ન નિરંતર મન સમક્ષ રાખી રચાયેલું ઇત્યાદિ પ્રકારનું ભાષાંતર કરવું હોય તેણે એટલું યાદ રાખવું જોઈએ કે—

પણ જવા દો,, ‘કૌમુદી’[1]માં ‘સફળ ભાષાંતર’ વિષે લેખ પ્રગટ થયેલો હોય અથવા થવાનો હોય તે વાંચી લેવો. પણ ભાષાંતરમાં, ‘કૌમુદી’માં પ્રગટ થયેલા કે થવાના લેખમાં લખ્યું હોય કે ન હોય, પણ જે પ્રકારનું ભાષાંતર હોય તે પ્રમાણેનું વાતવરણ તો અવશ્ય હોવું જોઈએ જ. દાખલા તરીકે ગઝલમાં ગીતાનું ભાષાંતર કરવું હોય તો ગઝલને અનુરૂપ એવું વાતવરણ ભાષાંતરમાં આવવું જોઈએ. પછી એમ કરવા માટે મૂળ રચનામાં ફેરફાર કરવો પડે તો હરકત નહિ.

સ્વ. મણિકાંતે રચેલી ‘ગઝલમાં ગીતા’માં ગઝલને યોગ્ય વાતાવરણ નથી એમ લાગવાથી, વીર નર્મદની પુણ્યપ્રતિજ્ઞાથી પ્રેરાઈ ગુર્જર ભાષાની સેવા કરવાના મહોદ્દેશથી મેં વ્રત લીધું છે, કે જ્યાં સુધી ગીતાનું ગઝલમાં યોગ્ય ભાષાંતર નહિ કરું ત્યાં સુધી હું પાઘડી પહેરીશ નહિ-પહેરીશ નહિ એટલું જ નહિ પણ વસાવીશ સુદ્ધા નહિ. ટોપીથી કે હેટથી જ ચલાવી લઈશ. હજી સુધી મેં પાઘડી પહેરી નથી, તેમજ લાંબા વખત સુધી પાઘડી પહેરવાનો મારો વિચાર પણ નથી. છતાં એ વસ્તુસ્થિતિથી મારી પ્રતિજ્ઞાને બાધ આવતો નથી. ઊલટું પ્રતિજ્ઞાપાલન વધારે દૃઢતાથી થાય છે.

આવી સ્તુત્ય પ્રતિજ્ઞાથી પ્રેરાઈ મેં ‘ગઝલે શ્રીકૃષ્ણ યાને ગીતાનું ગુલિસ્તાન’ એ નામથી ભગવદ્ ગીતાનું ગઝલમાં ભાષાંતર કરી નાખ્યું છે. આપણા ગુજરાતના મહાસાક્ષરોની મહાપ્રશસ્ય પ્રણાલિકાને અનુસરી થોડા ઉતારા આપી, મારા એ અપ્રસિદ્ધ મહાપુસ્તકને પ્રસિદ્ધ થતાં પહેલાં પ્રસિદ્ધ કરું?- કરીશ.



સ્થળ:બાદશાહ દુર્યોધનના ‘મંઝિલે ભાનુમતિ’ નામના મહેલનું દીવાનખાનું.

પાત્રો:અંધ ધુતરાષ્ટ્ર, આંખે પાટા બાંધી અંધત્વનો દંભ કરતી ગાંધારી ને એ બંનેના અંધત્વનો લાભ લઈ દિવ્યચક્ષુ બનેલો સંજય.

સમય: ભાઈ ને ભાઈના વિગ્રહને લીધે થનારા જગતના પ્રલયકાળની  નજીકનો સત્ય યુગ

ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા :

મઝહબમયદાન-કુરુક્ષેત્રે, મળ્યા પાંડવ અને કૌરવ
જમા થઈ શું કર્યું તેણે? બિરાદર બોલ તું સંજય !

ઘડપણમાં પણ પ્રચંડ અવાજે ધૃતરાષ્ટ્રે લલકારેલી ગઝલ સાંભળી ગાંધારીએ વર્ષોથી બાંધેલો પાટો એકદમ છોડી નાંખ્યો. આ શું? એકાએક ગાંડા તો નથી થઈ ગયા? ઘરડે ઘડપણ આ ઇશ્કી જુવાનની પેઠે એમને ગઝલ લલકારવાનો શોખ ક્યાંથી થઈ આવ્યો? પણ હજી વિચાર વાચાનું રૂપ લે તે પહેલાં તો સંજયે ધૃતરાષ્ટ્ર કરતાં પણ વધારે પ્રચંડ અવાજથી ગઝલ લલકારી એને આશ્ચર્યથી અવાક્ કરી મૂકી.

સંજય બોલ્યો:

નિહાળી ચશ્મથી લશ્કર કઈ દુશ્મનનું દુર્યોધન
જઈ ઉસ્તાદ પાસે લફ્જ કહ્યા તે સુણ દોસ્તેમન!

[દૃશ્ય પરિવર્તન.-કુરુક્ષેત્રની રણભૂમિ. લઢવાને તૈયાર થઈ ઊભેલા પાંડવ તથા કૌરવના સૈનિકો. મોખરે એક રથ. તેમાં સારથિ તરીકે બેઠેલા શ્રીકૃષ્ણ ને અંદર લઢવાની આનાકાની કરતો અર્જૂન.]

અર્જુન બોલ્યો

બિરાદર દોસ્ત ને ચાચા, ઊભા જો! જંગમાં સામા
કરીને કત્લ હું તેની, બનું કાફિર ન એ લાજિમ

*          *            *

ન ઉમ્મીદ પાદશાહતની, ન ખાહિશ છે ચમનની એ,
કરું શું પાદશાહતને, ચમનને? અય રફીકે મન!

*          *            *

ધરી ઉમ્મીદ જે ખાતિર, જીગરમાં પાદશહતની
ઊભા તે જંગમાં મૌજુદ ગુમાવા જાનદૌલતને.

*          *            *

લથડતાં જો કદમ મારાં, બદન માહીં ન તાકત  છે.
ન છૂટે તીર હાથોથી, જમીં પર જો પડે ગાંડીવ !

*          *            *

આમ ઢીલા થયેલા અર્જૂનને સંબોધતા કિંચિત્ હાસ્ય કરતા શ્રીકૃષ્ણે કોકિલકોમળ કંઠે ગાવા માંડ્યું.

દીવાનો તું બને નાદાન, ધરે ગુમાન કાં ખોટું?
ફના જ્યાં કંઈ ના થાતું, તહીં દિલગીરી શાને આ?

*          *            *

ચલાવી દે છૂરી કાતિલ, કરે કાં ઢીલ સનમ પેઠે?
અરે! જો આ ઊભા સર્વે, ધરી ગર્દન છૂરી હેઠે.

*          *            *

જીગરને રાખીને મજબૂત, શરાબે જામ તું ભરની
ચઢે તો લિજ્જતે જન્નત, નહિ તો ગુફતગુ તો છે.

*          *            *

સુણી તુજ બંસરી ઘેલી, દીવાની નાજનીન્ રાધા:
મીઠી કવ્વાલી પર તારી, દીવાનો મર્દ હું અર્જૂન

*          *            *

ન કર ખત્મ ગાયનને, અહા બુલબુલ! તું ગાયા કર:
અરે બુલબુલ! તું ગાયા કર, અહાહાહા ! તું ગાયા કર.

આમ કહીને અર્જુન ત્રણ ડગલે ઘેર પહોંચી ગયો: પછી તેણે ‘બાગે અર્જૂન’માં  બેઠેલી દ્રૌપદીને બોલાવી તબલાની એક જોડી મંગાવી. તબલાની જોડી લઈ તેમાં પોતાનું મોઢું જોવાનો નિષ્ફળ પ્રયત્ન કરતી દ્રૌપદી અને કિંચિત્ લજ્જાથી રક્ત થયા છે કપોલ જેનાં એવી એ મંજુ સ્વરે બોલી; “હૃદયેશ –“ પણ એક કૂદકે તબલાંની જોડી ઝૂંટવી લઈ કંઈ પણ જવાબ દીધા વગર અર્જુન શ્રીકૃષ્ણ પાસે આવી પહોંચ્યો ને એણે જમીન પર બેસી જઈ તબલાં વગાડવાં માંડ્યાં. શ્રીકૃષ્ણે ગઝલ ગાવા માંડી. દુર્યોધન અને યુધિષ્ઠિર એકમેકના ગળામાં હાથ નાખી નાચતા નાચતા ગાવા લાગ્યા: “ડાલ ગલે બૈયાં મેં રોયે રોયે જાનીઆં”

નાચતા નાચતા થાકી ગયા ત્યારે બંને બેસી ગયા. દુર્યોધને યુધિષ્ઠિરને કહ્યું:’હું તો ગઝલ જ સાંભળીશ. મારે કંઈ રાજ્ય કરવું નથી. તું તારે રાજ્ય સમાલી લે’

યુધિષ્ઠિરે પ્રત્યુત્તર વાળ્યો: “ના, ના. મારે રાજ્ય જોઈતું નથી. હું તો કૃષ્ણની ગઝલ સાંભાળતો સાંભળતો મરી જવા માંગું છુ. રાજ્ય તો ઝનાબ આપ લીજીયે”

દુર્યોધને કહ્યું: “નહિ ઝનાબ આપ લીજીયે.”

આમ “ઝનાબ! આપ લીજીયે“માં બંને રહી ગયા ને રાજ્યગાદી પર કોઈ ત્રીજો ચઢી બેઠો.



આ પ્રમાણે “ગઝલમાં ગીતા” લખવાથી મુસલમાન ભાઈઓ પણ ગીતામાં રસ લેતા થશે. રા. કરીમ મહમદ માસ્તર હિંદુઓએને ‘ઇસ્લામની ઓળખ’ કરાવતા જશે એટલે હિંદુ ઈસ્લામમં રસ લેતા થશે. આમ આપણામાં ઐક્યભાવનાનો સંચાર થશે. બાકી આ ચંચલ સંસારને વિષે અચલ છે માત્ર દ્વેષ અને કલહ. વિરાટ સ્વરૂપે એણે આખું જગત ભરી દીધું છે. ને વિધવિધ પ્રકારો ધારણ કરી એણે પોતાની સત્તા જમાવી છે. પુત્ર પિતાને ગાંડો મનાવે છે; પતિ પત્નીને મેથીપાક જમાડે છે, પત્ની પતિને ઉપવાસ કરાવે છે. રાજા પ્રજાને કચરે છે. પ્રજા રાજાનું રુધિર રેડે છે: માતા સંતાનને હણે છે, સંતાન માતાનું મૃત્યુ વાંચ્છે છે: બહેન બહેનનું કાસળ કાઢે છે. ભાઇ ભાઈને મારે છે, -રે ગરમી ગરમીને મારે છે. કાંટો કાંટાને કાઢે છે. હીરો હીરાને કાપે છે! જગતમાં પ્રાણીઓએ જ દ્વેષનો ઇજારો રાખ્યો નથી. જડ વસ્તુમાં પણ પરસ્પર દ્વેષની ભાવના પ્રસરી રહી છે.

સંદેહ માત્ર એટલો જ છે કે એક મનુષ્ય અન્યના ધર્મમાં રસ લે છે ખરો? ધર્મની દૃષ્ટિએ હિંદુ હિંદુ નથી રહ્યો; ઇસ્લામને ન માનનનાર એવા મુસલમાન પણ આ અવનિતલ પર વસે છે.પોતાની સ્ત્રીની દરકાર લે છે તેટલી દરકાર પણ પોતાના ધર્મની લેતું નથી, તો પારકા ધર્મમાં તો એ રસ લે જ શાનો? આપણે  નથી રહ્યા હિંદુ કે નથી બન્યા સાચા યવન. એક સંસ્કૃત કવિએ કરુણાજનક વિલાપ કરતાં લખ્યું છે:

न संध्यां संधत्ते नियमितनिमाजं न कुरूते
न मौंजीबंधं[2] कलयति न वा सुन्नतविधिम्।
न रोजां जानीते व्रतमपि हरनैव कुरुते
न काशी मक्का वा शिव न शिव र्न  यवन

( “ગઝલમાં ગીતા’ એવું શીર્ષક વાંચીને વાચક ભગવદ્ ગીતાના મૂળ શ્લોકોનું ભાષાંતર ગઝલ સ્વરૂપે વાંચવાની આશા રાખે, પરંતુ લેખકે તો હકીકત સાથે સમાધાન કરવાની છૂટ લઈ  લીધાની વાત આરંભે જ કરી દીધી છે. જ્યોતી‌ન્દ્ર દવેની ખૂબી એ છે કે તે હસાવી રમાડીને ગંભીર વાત કહી દે છે. ‘ગઝલમાં ગીતા’ મારફત તેઓ આપણે ત્યાં હિંદુમુસ્લિમ એકતાના કૃત્રિમ પ્રયાસોની હાંસી ઉડાવે છે. મૂળ રોગ તો આપણામાં હંમેશા વસતા દ્વેષ અને કલહ છે અને દરેક પોતપોતાનો  ધર્મ સારી રીતે પાળે એ જ તરણોપાય છે.)


[1]; એ સમયે પ્રકાશિત થતું ગુજરાતી સાહિત્યિક સામાયિકનું નામ છે.

[2] मौंजीबंधं એટલે જનોઈ


શ્રી કિશોરચંદ્ર ઠાકરનાં સપર્ક સૂત્રો :-પત્રવ્યવહાર સરનામું: kishor_thaker@yahoo.in  । મો. +91 9714936269

Author: Web Gurjari

Leave a Reply

Your email address will not be published.