બંદિશ એક, રૂપ અનેક (૮૯): “સલોના સા સજન હૈ ઔર મૈં હું”

નીતિન વ્યાસ

“निर्दोष” – चित्रकार: राजा रवि वर्मा

सलोना सा सजन है और मैं हूँ
जिया में इक अगन है और मैं हूँII

 

तुम्हारे रूप की छाया में साजन
बड़ी ठण्डी जलन है और मैं हूँII

 

चुराये चैन रातों को जगाये
पिया का ये चलन है और मैं हूँII

 

पिया के सामने घूँघट उठा दे
बड़ी चंचल पवन है और मैं हूँII

 

रचेगी जब मेरे हाथों में मेंहदी
उसी दिन की लगन है और मैं हूँII

(શાયર શ્રી શબીહ અબ્બાસ )

આ સીધી સાદી ગઝલમાં શાયરે રદીફ, “और मैं हूँ” નો ઉપીયોગ બખૂબી કર્યો છે. મુગ્ધાવસ્થાના ઉંબરે ઉભેલી કોડ ભરી યુવતીને માટે તો તેની આજુબાજુની દરેક પરિસ્થિતિ રોમાંચિત છે  અને એ દરેક સાથે પોતાને સરખાવતી જાય છે. “સાજન, જે છે અને જે બની રહ્યું છે તે તમારા થકી જ છે,” અહીં ફરિયાદ નથી, એને તો એ દરેક ક્ષણ ગમે છે.

અમીર ખુશરો  કહે છે “ખુશરો બાજી પ્રેમકી જો મૈં ખેલી પીકે સંગ,  જીત ગયી તો પિયા મોરે… હાર ગયી તો પીકે સંગ” તેમ અહીં પણ  મામલો કૈંક આવો જ છે.

આસ્વાદ:

એમ કહેવાય છે કે કવિતા (અને એના વિવિધ પ્રકારો) સમજવાની ન હોય.

સમજવાની હોય તો એ લાગણીઓ, ઊર્મિઓ, ભાવનાઓ.

કવિ/ગઝલકાર શબીહ અબ્બાસે તો ગઝલ લખીને એમની વાત રસિકો સમક્ષ મૂકી.  ગુલામ અલી ના સંગીતમાં બદ્ધ આશા ભોંસલે એ ગાઈ છે અને ખુબજ લોકપ્રિય થઈ. આજે પણ છે, અને સદાય રહેશે.

કવિ/ગઝલકારે તો પોતાના મનની વાત માંડી ને કહી. આપણે, રસિકો એ હવે એ માણવાની  છે. દરેક  વ્યક્તિ પોતાના સંજોગો અને મૂળ પ્રમાણે આ ગઝલ માણે છે. એની એક આગવી સમજણ છે. મજા છે.

આ કવિતા/ગઝલ વાંચતા અને સાંભળતા મને જે રસાસ્વાદ અનુભવ્યો છે એ એ અહીં પ્રસ્તુત કર્યો છે.

ગઝલનો એક અર્થ છે “પ્રિયજન સાથે સંવાદ”, “a conversation with the beloved”. શબીહ અબ્બાસે  આ ગઝલમાં એ જ ભાવને, અર્થને જાગૃત કર્યો છે.

પાંચ શેરમાં કવિએ ઘણું કહી દીધું છે.

વિરોધાભાસી દ્વંદનો ઉપયોગ સુંદર રીતે કર્યો છે. દા.ત. (છાયા) ઠંડી – જલન, પ્રેમની ઝંખના વ્યક્ત કરવા માટે.  એ સાથે જ કવિ વાસ્તવિકતા અને ક્ષણ ચૂકતો નથી ને કહે છે કે “और मैं हूँ ”. અર્થાત, આ બધું છે છતાં પણ હું છું.

પછીના બે શેરમાં મને શાંત રસ અને શૃંગાર રસનાં અલૌકિક રસાયણની અનુભૂતિ થઇ. કવિએ રસ નું મિશ્રણ સહજ રૂપે આપણને પીરસે છે.

ચંચલ પવન ઘૂંઘટ ઉડાડી જાય છે અને એ લજ્જા પામે છે. સુંદર શાબ્દિક ચિત્ર. Fantasy માં થી તરત પાછા  વાસ્તવિકતામાં લઇ આવે છે, કહીને કે, “और मैं हूँ ”

આપણને એમ થાય કે આ “और मैं हूँ ” એટલે  શું?

એનો જવાબ પ્રેમલક્ષણા ભક્તિમાં છે. પ્રેમલક્ષણા ભક્તિનો એક પ્રકાર જેમાં ભક્ત પ્રેમિકા છે અને ઈશ્વર પ્રેમી.

અહીં “હું” એટલે અહંકાર નહિ પણ મારો પ્રેમી, મારો આરાધ્ય દેવ, મારો સજન અહીં જ છે. પ્રેમમાં પોતાની જાતને સંપૂર્ણત: સોંપી દે છે એવી ભાવના છે.

મક્તામાં તો પ્રેમની પરાકાષ્ટા જ છે.

પ્રેમી સાથે એકરૂપ થવું એ જ પ્રિયતમાનું અંતિમ ધ્યેય છે. અને એ જ શ્રેય છે.

મહેંદીનું રૂપક (મોટિફ) જે શૃંગારનું પ્રતીક છે. એ રૂપક લઈ ને કવિ કહે છે, મને એ દિવસની રાહ છે. જ્યારે મારા હાથ પર મહેંદી લાગશે ત્યારે  હું મારા પ્રેમી સાથે સંપૂર્ણ પણે એકરૂપ થઈ જઈશ.

બસ, એ એક જ લક્ષ્ય છે ને કહે છે કે, “और मैं हूँ ”.

અસ્તુ

નીલકંઠ મહેતા {મુંબઈ યુનિવર્સિટી)

૧૯૮૩ની સાલ, “મીરાજ -એ- ગઝલ” આલ્બમ બહાર પડ્યું. શ્રી આશા ભોંસલેના સ્વરમાં, શ્રી  ગુલામ અલી ની સ્વરબધ્ધ કરેલી, જુદી જુદી બાર  જેટલી રચનાઓ આ સંગીત આલ્બમ માં સાંભળવા મળે છે.

શરૂઆત કરીયે મૂળ કૃતિ સાથે. ગાયિકા આશા ભોંસલે. સંગીતકાર શ્રી ગુલામ અલી. ગીતની સંગતમાં સીતાર અને વાયોલિનનો ઉપીયોગ કર્યો છે. જે ગીતને વધુ કર્ણપ્રિય બનાવે છે. રાગ બિહાગ – આ રાગને મળતો શંકરાભરણ થાટનો બિહાગડા નામનો રાગ છે. તે હિંડોલ રાગનો પુત્ર મનાય છે.

પતીયાલા ઘરનાના પ્રસિદ્ધ ગાયિકા શ્રી કૌશિકી ચક્રવર્તી

રાજસ્થાનના શ્રી  હ્રીશા દેવરાજ અનેક પારિતોષિક અને સન્માનપત્રો વિજેતા ગાયિકા છે. કોઈ પણ વાદ્યના  સંગાથ વિના ગાયેલી આ ગઝલની મધુરતા કૈંક જુદી છે:

પુનાનાં ડો. કલ્યાણી બોન્દ્રે,. કિરાના ઘરના

દક્ષિણ ભારતની ફિલ્મમાં સંગીતકાર શ્રી ઇલિયા રાજા નું નામ પ્રખ્યાત છે. તેમણે એક સંગીત કાર્યક્રમ માં એક કિશોરીને ગાતા સાંભળી. ઇલિયાજીને તે અવાજ એટલો પસંદ આવ્યો કે તેમણે  તેમની એક ગીત રચના તે કિશોરી ના સ્વરમાં રેકોર્ડ કરી. આ હતું શ્રી મંજરીનું પહેલું રેકોર્ડિંગ.

પછી તો તેઓ તમિલ ફિલ્મોમાં છવાઈ ગયા.

અહીં તેમના કર્ણપ્રિય અવાજ માં “સલોના સ સાજન હૈ ઔર મૈં હું:”

એક ફયુઝન – બંગાળી  ફિલ્મોની પ્રસિદ્ધ પાશ્વ ગાયિકા શ્રી મોનાલી ઠાકુર નો  નવતર પ્રયોગ

સંગતમાં ગીટાર અને પિયાનો અને ગાયિકા ડી. નતિષા, હૈદરાબાદ

હવે સાંભળીએ કવિયેત્રી અને ગાયિકા શ્રીમતિ  જ્યોતિ તિવારીને:

નવું “શંકર મહાદેવન” ઘરના, “શ્રી લતા મંગેશકર પુરસ્કાર” થી સન્માનિત ગાયિકા પ્રતિભા સિંહ બેઘલ

બંગાળી ફિલ્મોની પ્રસિદ્ધ પાશ્વગાયિકા શ્રી મોનાલી ઠાકુર

ન્યુયોર્ક સ્થિત ગાયક શ્રી  અબુ રહેમાન

કલકત્તા: પ્રખ્યાત ગઝલ ગાયિકા શ્રી રશ્મિ પલીત

હિન્દી સિનેમા જગતના સુપ્રસિધ્ધ ગાયિકા રિચા શર્મા

મરાઠી ફિલ્મનાં કલાકાર અને ગાયિકા શ્રી પ્રિયંકા બર્વે

નવોદિત ગાયિકા શાક્ષી ગોખલે સાથે તબલા પર છે શ્રી પ્રસાદ ગોલિપકર

એક સરસ પ્રસ્તુતિ, કલાકાર શ્રી પ્રાજક્તા શુકરે, તેઓ ઇન્ડિયન આઇડોલ -1 સ્પર્ધા માં પ્રથમ હરોળના ગાયકો પૈકીનાં એક હતા.

“સુપર સ્ટાર સિંગર” ની કલાકાર શ્રી સયંતાની કાંનજીલાલ

“ઇન્ડિયન આઇડોલ” માં શ્રીરૂપા

“સારેગમપ 2021” પ્રતિયોગ્યતા  સ્પર્ધા ના કલાકાર શ્રી રાજશ્રી બાગ

મુંબઈ સ્થિત મિશ્રા કુટુંબ ની ત્રણ બહેનો

હવે આ બંદિશ પર નૃત્ય પ્રયોગો જોઈએ 

વિખ્યાત નૃત્યાંગના શ્રીમતી છીપી પિલ્લાઈ. કલ્યાણ કલા કેન્દ્ર

શ્રી દયાસીની દાસ નું કથ્થક

શ્રી આયુષી મિશ્રા નું નૃત્ય નિર્દેશન અને નૃત્યાંગના સ્વરૂપા

રાગ બિહાગ માં આ બંદિશ ને અનુરૂપ થોડી વાદ્ય રચના સાંભળીયે 

સીતાર નવાઝ પદ્મ શ્રી પરવેઝ ખાન

પદ્મ શ્રી વિશ્વ મોહન ભટ્ટ – હવાઈન ગીટાર

જયપુર ઘરના. ભાતખંડે સંગીત સંસ્થાના સારંગી વાદક શ્રી મોમિન ખાન

“शोभना” : चित्रकार – राजा रवि वर्मा

શ્રી નીતિન વ્યાસનો સંપર્ક ndvyas2@gmail.com સરનામે કરી શકાશે.

Author: Web Gurjari

9 thoughts on “બંદિશ એક, રૂપ અનેક (૮૯): “સલોના સા સજન હૈ ઔર મૈં હું”

  1. ફરી એકવાર એક બંદિશ અને અલગ અલગ રાગોમાં ગવાયેલ ગઝલનું વિસ્તૃતીથી આલેખન.. ઉપરાન્ત રાગનો પ્રકાર અને તેનું ઉદ્ભવસ્થાન લેખને ઉચ્ચ કોટિનો કરે છે આભાર નીતિનભાઈ. રીચા શર્મા અને મોનાલી ઠાકુર માર પણ ફેવરિટ છે

  2. વાહ રે વાહ વેકેશન માં પણ સુંદર રચના કરી છે.

  3. ખૂબ જ સુંદર,મધુર ગાયકી આશા ભોંસલેથી અત્યારના સારેગમ અને Indian Idol singer, સાથે સુંદર નૃત્ય અને એટલું જ રસીલું લખાણ.🙂👏👏👌👌

  4. સર્વ શ્રી શૈલાબેન, દિલીપભાઇ, સરયુબેન અને ભરતભાઇ, આપના પ્રતિભાવો એ આ જુના એન્જીનમાં high octanes ના નવા ઈંધણ જેવું કામ કર્યું છે. શુક્રિયા.

  5. Nice compilation of the beautiful gazal sung by various artists. The presentation of the gazal on instrument and through dance is wonderful.

  6. Enjoyed different singers as well as the various instruments. I once again apploud you for your collection. Hats off to you.

Leave a Reply

Your email address will not be published.