કોઈનો લાડકવાયો (૨) – ચુઆડ વિદ્રોહ

દીપક ધોળકિયા

સંન્યાસીઓ અને ફકીરો ગામડાંઓમાં કંપની સરકારને હંફાવતા હતા તે જ અરસામાં બંગાળના જંગલ મહાલના આદિવાસીઓમાં પણ વિદ્રોહની આગ ભડકે બળતી હતી. એ ચુઆડ વિદ્રોહ (Chuar Rebellion) તરીકે ઓળખાય છે. ‘ચુઆડ’ શબ્દ અંગ્રેજી દસ્તાવેજોમાં વપરાયેલો છે અને બંગાળીમાં એનો અર્થ ‘જંગલી’, ‘અસભ્ય’ એવો થાય છે. એ જંગલ મહાલના આદિવાસીઓનો વિદ્રોહ હતો. આજે પણ એ મુખ્યત્વે માછીમારો અને કેવટોનો પ્રદેશ છે. કદાચ એ જ કારણે બંગાળીમાં ભદ્રલોક ઇતિહાસકારોએ પણ આ વિદ્રોહને અંગ્રેજ સત્તા વિરુદ્ધ સામાન્ય જનના આક્રોશ તરીકે આલેખવાનું જરૂરી નથી માન્યું.

અંગ્રેજી હકુમત માત્ર ખેતજમીનો નહીં પણ જંગલોની પણ માલિક બની બેઠી હતી, એટલે આદિવાસીઓનો ઝારગ્રામ જિલ્લો આ બળવાનું કેન્દ્ર બન્યો.  અંગ્રેજોએ પોતાની આણ બંગાળમાં સ્થાપી તે પછી પણ મરાઠાઓ એમને વીસ વર્ષ સુધી રંઝાડતા રહ્યા હતા. પાસેના મયુરભંજનો રાજા પણ બીજાઓને અંગ્રેજી સત્તા વિરુદ્ધ ભડકાવતો હતો. હવે જમીનદારો પણ એમની સાથે ભળવા લાગ્યા હતા.  એક બાજુથી સંન્યાસીઓનાં ધાડાં અંગ્રેજોને થકવતાં હતાં ત્યાં જ આ નવો ફણગો ફૂટ્યો હતો.

અંગ્રેજોએ તો મોટા જમીનદારોને કાબૂમાં કરી લીધા પણ હવે ચુઆડોનો સામનો કરવાનું બહુ મુશ્કેલ બનતું જતું હતું. પાઇક અને ચુઆડ જંગલ મહાલમાં જ વસતા. ૧૭૬૯ના ડિસેમ્બરમાં ચુઆડોએ હુમલા શરૂ કર્યા. એમનો મુકાબલો કરતાં કંપનીની ફોજના  કેટલાયે સૈનિકો ચુઆડોનાં  તીરકામઠાંથી માર્યા ગયા અને મોટા ભાગના સૈનિકો જંગલથી ટેવાયેલા ન હોવાથી બીમારીમાં જાનથી હાથ ધોઈ બેઠા.

૧૭૯૮ના ઍપ્રિલમાં ચુઆડોએ ખુલ્લો બળવો પોકાર્યો અને મિદનાપુર જિલ્લાના કેન્દ્ર ભાગ પર જ હુમલો કર્યો અને બે ગામ સળગાવી દીધાં. બીજા જ મહિને ચુઆડોએ બાંકુરા જિલ્લામાં આક્રમણ કર્યું જુલાઈમાં ૪૦૦ ચુઆડોએ ચન્દ્રકોણા થાણા પર છાપો માર્યો. તે પછી કાશીજોડા, તામલૂક, તારકુવા-ચુઆડ વગેરે ઘણા જિલ્લાઓમાં હુમલા કર્યા અને તારાજી વેરી. મિદનાપુરને પણ ખેદાનમેદાન કરી નાખ્યું. ડિસેમ્બરમાં એમણે છ ગામો પર કબજો કરી લીધો.

મિદનાપુર પાસે બહાદુરપુર, સાલબની અને કરણગઢમાં એમનાં મૂળ થાણાં હતાં. કરણગઢમાં મિદનાપુરની રાણી રહેતી હતી અને એની જમીનદારી પર ‘ખાસ’ નામનું બ્રિટિશ નિયંત્રણ હતું. આ ત્રણ સ્થળોએથી એ જુદી જુદી જગ્યાએ હુમલા કરતા અને લૂંટનો માલ વહેંચી લેતા. ૧૭૯૯ના ફેબ્રુઆરી સુધીમાં તો મિદનાપુરના ઘણા પ્રદેશો પર ચુઆડોની આણ હતી. જિલ્લાના કલેક્ટર પાસે માત્ર ૨૭ ચોકિયાતો રહી ગયા હતા, માર્ચમાં એમણે આનંદપુર પર હુમલો કર્યો અને બે સિપાઈઓને અને બીજા કેટલાક નાગરિકોને મારી નાખ્યા અંગ્રેજોના બધા ગાર્ડ જીવ મુઠ્ઠીમાં લઈને નાસી છૂટ્યા.

એમની એક મોટી નબળાઈ એ હતી કે એમની યોજનાઓની એ ખુલ્લી રીતે જાહેરાત કરતા. કોઈ ગામ બાળવાનું હોય તો ગામવાસીઓને અગાઉથી ખબર હોય કે આવતીકાલે ચુઆડો ત્રાટકવાના છે. આનો લાભ અંગ્રેજોને મળ્યો અને કંઈ થવાનું હોય ત્યાં સૈનિકો પહેલાં જ પહોંચી જતા.

આ નબળાઈ એમને આડે આવી અને અંતે અંગ્રેજોએ ૧૭૯૯ની છઠ્ઠી ઍપ્રિલે ઐસગઢ અને કરણગઢ પર ફતેહ હાંસલ કરી. કરણગઢની રાણીને કેદી તરીકે મિદનાપુર લઈ આવ્યા. તે પછી જૂન મહિનાથી કંપનીનો હાથ ઉપર રહેવા લાગ્યો. જો કે ચુઆડોએ થોડા મહિના મચક ન આપી.

પાઇક જાતિ અને ચુઆડોના સરદારોની જમીનો પર ફરી મહેસૂલ શરૂ થયું તે એનું મૂળ કારણ હતું. છેક તેરમી સદીથી એ જમીન ખેડતા આવ્યા હતા. પરંતુ કશાયે અપારાધ વિના જમીણ પરના એમના હક છીનવી લેવાયા તેની સામે ભારે અસંતોષ હતો. એમને પોલીસ રાખવાનો ચાર્જ પણ ચુકવવો પડતો. એના માટે એ કોર્ટમાં જાય, પરંતુ બ્રિટિશ કોર્ટમાં એમને બહુ આશા નહોતી એટલે જ એમણે શસ્ત્રો ઉપાડ્યાં.

ઓગણીસમી સદીનાં શરૂઆતનાં વર્ષોમાં પણ ચુઆડોએ નમતું નહોતું આપ્યું. ૧૮૧૬ સુધી કલકત્તાથી માત્ર ૮૦ માઇલ દૂર બાગડીમાં ચુઆડો અંગેજ સત્તા હોય જ નહીં એમ વર્તતા રહ્યા. સરકારે કબૂલ કર્યું કે પાકી પોલીસ વ્યવસ્થા કરવાના બધા પ્રયત્ન નિષ્ફળ ગયા છે! બંગાળમાં આ સૌથી પહેલો વ્યાપક વિદ્રોહ હતો અને એનો દોર જંગલોમાં વસતા આદિવાસીઓના હાથમાં હતો. એમણે અંગ્રેજ સરકારને ધોળે દિવસે તારા દેખાડી દીધા હતા.

અંતે જો કે એ પરાજિત થયા અને અંગ્રેજી શાસનનું ખુન્નસ માઝા મૂકી ગયું.

આપણી આઝાદીના પ્રથમ છડીદાર, બંગાળના આદિવાસી ચુઆડો સમક્ષ નતમસ્તક થઈએ.


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ dipak.dholakia@gmail.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

Author: Web Gurjari

1 thought on “કોઈનો લાડકવાયો (૨) – ચુઆડ વિદ્રોહ

  1. સાવ અજાણી વિગતો! આભાર, દીપકભાઈ!

Leave a Reply

Your email address will not be published.