બંદિશ એક, રૂપ અનેક (૮૬ ): “વિરાટ નો હિંડોળો”

નીતિન વ્યાસ

“Starry Night Over the Rhone” by Vincent Van Gogh

અલૌકિક અનુભૂતિ વિસ્તારની ભાવલીલા : વિરાટનો હિંડોળો

વિરાટનો હિંડોળો ઝાકમઝોળ
કે આભને મોભે બાંધ્યો દોર.
વિરાટનો હિંડોળો…

પુણ્યપાપ દોર ને ત્રિલોકનો હિંડોળો
ફરતી ફૂમતડાંની ફોર.

ફૂદડીએ – ફૂદડીએ વિધિના નિર્માણમન્ત્ર
ટહુકે તારલિયાના મોર :

વિરાટનો હિંડોળો ઝાકમઝોળ
વિરાટનો હિંડોળો…

 ન્હાનાલાલ (વિશ્વગીતા)

કવિતા કોઈ સાશ્ચતીને સંકેત કરતી હોય ત્યારે વસ્તુનું તથ્ય તેની સાથે સંકળાયેલું હોય છે, એ જ રીતે ક્યારેક વિષયવસ્તુ અલૌકિક રૂપ ધરીને પણ પ્રગટે. એને તથ્યાતથ્ય તરીકે નહીં પણ કાવ્યતથ્ય તરીકે જોવું રહે. એને માત્ર કલ્પનાવિસ્તાર કે તથ્યવ્યાપાર નહીં પરંતુ સર્જકની ચૈતસિક અનુભૂતિમાં ઝીલાયેલ સત્ય જ કહેવું પડે. જે સર્જકનો આગવો અને પોતીકો પરિપ્રેક્ષ્ય હોય છે. એને કવિતાના સૌન્દર્ય તરીકે જોવાથી આપોઆપ સત્યમ-શિવમ એની સાથે સંકળાય. એમ કહીએ આ સર્જકની આંતરચેતનાને ઝીલેલું કાવ્યગત સત્ય છે. આમ પણ કવિતામાં તર્કથી નહીં પણ ભાવથી સામેલ થવાનું વધુ ફાવે. સર્જકની ભાવસૃષ્ટિ સાથે વહેવાનો આનંદ પણ અનેરો હોય છે. કવિતામાં સામેલ થવાની જે મઝા હોય છે, એ એના હોવા ના હોવાના તથ્ય ઉકેલવામાં નથી હોતી. કે એનું પૃથક્કરણ કરવામાં પણ નથી. કાવ્યમાં વહેતા ભાવની સાથે ભાવક યાત્રા કરે કે સામેલ થઈ જાય એ વધુ અપેક્ષિત હોય છે. આ કાવ્યનો રસાનંદ માણતી વખતે મને સર્જકચિત્તની પરમ અહોભાવયુક્ત સ્થિતિ અને દિવ્ય-ભવ્યદર્શનના સાક્ષી થવાનું વધુ ગમે છે.

વિરાટનો હિંડોળો ઝાકમઝોળ – સંજુ વાળા (પ્રતિષ્ઠિત ગઝલકાર અને લેખક)

ત્રણ જ શબ્દના પારસ્પરિક સુમેળથી મુખબંધ રચાયો. ‘વિરાટ’ જેવો શબ્દ અહીં નામ અને સંજ્ઞા બંનેમાં ભાવનક્ષમતા મુજબ કાર્યાન્વિત રહીને કામ કરે છે. ભાવકની દષ્ટિમાં, જો એ નામ છે તો હિંડોળો ચલાવનાર કર્તા છે અને સંજ્ઞા છે તો હિંડોળા સાથે એકરૂપ છે. મધ્યમપદલોપી સમાસ તરીકે વિરાટહિન્ડોળો. કવિની દૃષ્ટિ એવું કોઈક દર્શન કરે છે કે દૃશ્યનું દિવ્ય-ભવ્યને નિર્દેશતી વાણીમાં રૂપાંતર થઈ જાય છે અને સંભળાય છે કથકનો અહોભાવ અને વિસ્મયથી ભર્યો પણ પ્રતીતિમૂલક ઉદ્ગાર : ‘વિરાટનો હિંડોળો ઝાકમઝોળ.’ ‘ઝાકમઝોળ’ જેવા વિશેષણથી નીખરતી અદ્ભૂતતા જોનારની આંખે અલૌકિક્તાનું અંજન કરે, અને આ અદ્ભૂતતા અને અલૌકિકતા પરસ્પરમાં ભળીને રહસ્યમય ઉદ્ગારમાં પરિણામે. ‘વિરાટનો હિંડોળો ઝાકમઝોળ.’ સમસ્ત બ્રહ્માંડ આમ જોઈએ તો એક હિંડોળો. અગણિત કોટી અવકાશમાં આનંદવિભોર ઝૂલતો હિંડોળો. કથક પણ એમાં ઝૂલે છે, પરંતુ અહીં પ્રગટ્યો છે એ તો એનો સાક્ષીભાવ છે. હિંડોળામાં છે, અને એની બહાર પણ છે. આ સ્થિતિ પણ આ કથકને સામાન્યતાની બહાર મૂકી આપે છે. તો વળી અહીં પ્રયોજાયેલ ‘ઝાકમઝોળ’ શબ્દનો અર્થ ઝળહળતો કરીએ તો એમાં એની તેજસ્વીતા સમાય નહીં અને દૈદીપ્યમાન કરીએ તો એની સામે આંખ માંડી શકીએ નહીં. એટલે આ હિંડોળા માટે કવિએ એક સૌંદર્યમંડિત શબ્દ શોધી કાઢ્યો. તેજથી લચી પડ્યો હોય, છતાં જેનો ભાર ના લાગે કે ભારી ના પડે એવો. ‘ઝાકમઝોળ.’ જે બંધાયો છે અનભના મોભે. આભ તો અનભનું જ બીજું નામ. આપણી ભાવકતા વધુ ગોથે ના ચડે એટલે કવિએ જાણીતી સંજ્ઞા ‘આભ’ ખપમાં લીધી. કવિ એના દોરને દાર્શનિકની વ્યાપક સમજથી નામ આપે છે. ‘પુણ્યપાપ દોર’ કહીને. સદ-અસદ અને પાપ-પુણ્ય એ આપણી સ્થાનિક અને વ્યવહારુ વ્યવસ્થા હશે. પ્રકૃતિને મન તો આ બધું જ માત્ર પ્રક્રિયાઓ. બ્રહ્માંડનું ટકી રહેવું આ પ્રક્રિયાઓના દોરે જ હશે. બન્નેની સરખી હિસ્સેદારી. પરંતુ, કવિ અહીં પાપ-પુણ્ય જેવા મુહાવરાને પુણ્ય-પાપ જેવા ક્રમમાં જુએ છે. એટલે પલ્લું, પુણ્ય તરફ વધુ નમેલું લાગે. માનવીય સહજ ભાવનાથી કે સદ-ની સાહજિક તરફદારી તરીકે જોવાય તો પણ કશું વધુ પડતું તો નથી જ. સૌન્દર્યગાનની શરૂઆત સદ-ના આવિર્ભાવથી થાય તો અસદ એમાં ઢંકાઈ જતું હશે? આવા પ્રાયોજિત શબ્દક્રમ પાસે ઊભા રહીએ ત્યારે કેટલીક શક્યતાઓ વિચારવા પ્રેરે. પહેલાં  સારી વાતનો ઉલ્લેખ કરવો, એવો આંતરભાવ પણ દોરવણી આપી ગયો હોય. છતાં એની સાથે જ જોડાયેલી સિક્કાની બીજી બાજુ પણ સક્રિય હોય. જો એ પ્રાકૃતિક પ્રક્રિયા જ છે તો બંને અનિવાર્ય. પણ સર્જકનો પક્ષ સહેતુક જ હશે એવું આશ્વાસન લઈ શકાય. જેના દોર જ ભાવરૂપ સંજ્ઞામય હોય, એ હિંડોળો પણ એમ જ અને એવો હોય. જેણે ત્રણે લોકને પોતાની ઊંડળમાં લીધા હોય , જેને આંગળી ચીંધવી કે અડકવું અશક્ય હોય એવો આ ચૈતસિક સ્તરે અને નરી ભાવમય અવસ્થાએ અનુભવેલ વસ્તુનિર્દેશ કરતાં સ્થિતિનિર્દેશ હોઇ શકે એટલે આ સૌ કોઈની ઝાંખીને પાત્ર નથી. કંઈક જુદી આંખના હોવાની વણકહી અને વણનિરૂપી શરત અહીં છે. કોઈક ઘેરા અને રહસ્યમય નિર્દેશથી કાવ્ય આગળ વધ્યું એટલે જ ઉપર કહ્યું તેમ આ કોઈક અલૌકિક અનુભૂતિ વિસ્તારની ભાવલીલાનું શાબ્દિક અવતરણ છે.

એક કલ્પનાતીત અવકાશમાં સ્વયંના તેજથી અઢળક ઢળતો, દોલાયમાન, નર્યા વિસ્મયનો કારક એવો પરમ પદારથ ઝૂલી રહ્યો છે. આકાશ, પૃથ્વી અને પાતાળ ત્રણે લોક આ હિંડોળામાં કે હિંડોળાના લયમાં આંદોલિત અથવા આ ત્રણેનું પરસ્પરના અનુબંધે રચાતું દોલાયમાન રૂપ તે આ ‘હિંડોળો’. આ હિંડોળાના શણગાર કેવા? કહેવાયું : ‘ફરતી ફૂમતડાંની ફોર.’ ફરી ત્રણ શબ્દની જીવંત, આશ્ચર્યજનક અને રવાનુકારીભરી, અર્થઘન ભાવાભિવ્યક્તિની છોળ ઊડી. ગ્રહો, તારા, નક્ષત્રો અને આકાશગંગાઓને એક દોરે પરોવી લીધાં. ભાવકે એટલું જ કહેવાનું રહે, અહો! ફૂમતડાં!! ફ’ ‘ર’ અને ‘ત’ વર્ણો, માત્ર શાબ્દિક ગૂંથણી કે નાદવૈભવ નહીં રહેતાં અવકાશી પદાર્થોના પારસ્પરિક સંબંધના સ્થાપક પણ બન્યા. ‘ફરતી’ એટલે હિંડોળાની ચારે બાજુ અને આસપાસ ઘૂમરાતી, બંને. વળી ‘ફોર’ કહીને આ ફૂમતડાંના તેજને સુગંધમાં રૂપાંતરિત કરીને ઇન્દ્રિયજ્ઞાત હતાં તેને બહુઇન્દ્રિયધન, બહુપરિમાણી રસાળ દ્રવ્ય તરીકે સ્થાપી દીધાં. આ એક એક ફૂમતડું કહો કે ફૂદડી રચાયાં છે કોઈ નિર્માણમંત્રના પરિપાક તરીકે. એના રચયિતા, વિધાતાનું આ વિરાટ કર્મ. અથવા એમ કહો કે એક એક ફદડી એક એક નિર્મણિમંત્ર. નિયતિવશ કશુંક ઘૂમરાયું અને એમાંથી છૂટાં પડ્યાં તે આ ફૂમતડાં. જેને સૌ સૌનાં આગવાં અને અલાયદાં રૂપ. એ પણ કેવાં? તો કે પોતાના ટહુકાથી ઓળખાય અને સ્થપાય એવાં. આ છે તો તારલિયા. પણ ટહુકતા તારલિયા. આપણા સામાન્ય હિંડોળામાં સુશોભનના મોર હોય. પણ એ તો સ્થૂળ. એને રૂપ છે, પણ એમાં ચેતના નથી. અહીં કથક તારકોને મોર તરીકે જુએ પછી એ ટહુકે નહીં તો જ નવાઈ. આ તેજના ટહુકા કરતા મોર છે. એના તેજના ઝબકારા એ જ એના ટહુકા. એ સાંભળી શકાય, પણ એના માટે આ કથક જેવા સરવા કાન જોઈએ. આંતરચેતનામાં ઝીલાતી આ શ્રુતિ છે. હિંડોળો પોતે ઝાકમઝોળ છે. એની ફરતે ફોરમનું આભામંડળ છે અને એ નિર્માણમંત્રરૂપી ટહુકા કરે છે. અદ્ભૂતની માથે શગ ચડી ગઈ જાણે. હવે આ બધું મળીને રચાયો તે ‘વિરાટનો હિંડોળો.’ ભાવક માની જાય આ હિંડોળો વિરાટ છે, વિરાટનો છે અને અલૌકિક પણ છે.

એક પ્રશ્ન થાય છે : ધ્રુવપંક્તિ અને એક અંતરામાં જ આ રચનાને કવિએ કેમ પૂર્ણ માની? બીજો અંતરા કેમ નહીં? ન્હાનાલાલ જેવા રસ, માધુરી, અને ભાવપ્રવણતાના; દાર્શનિક કવિ પાસે બીજા અંતરાની સામગ્રી ના હોય એવું તો માની શકાય તેમ નથી. પણ એવું લાગે છે કે આ હિંડોળો કવિની ચેતનામાં એક ઝબકારો કરી ગયો અને એમાં જે ઝીલાયું તે આ. જે છે તે પણ આહલાદક અઢળક છે.
અસ્તુ.
સંજુ વાળા (આદર અને આભાર સાથે શ્રી લતાબેન હિરાણી નાં બ્લોગ “કાવ્યવિશ્વ” માંથી)

અપદ્યાગદ્ય એટલેકે “ડોલનશૈલી” ના સર્જક  કવિ ન્હાનાલાલ જેટલાજ જાજરમાન અંદાજ સાથે “વિરાટનો હિંડોળો ઝાકમઝોળ” રચ્યું છે તેને અનુરૂપ, રાગ સીંધુરામાં પંડિત શ્રી ઓમકારનાથ ઠાકુરે પોતાનો કંઠ આપી આ રચનાની ભવ્યતામાં વધારો કર્યો છે.

ગુજરાત સુગમ સંગીત ફાઉન્ડેશન દ્વારા અપ્રાપ્ય એવી ગુજરાતી ગ્રામોફોન રેકોર્ડ શોધી કાઢી,  તેને વીજાણુ કરણ – ડિજિટલ રેકોર્ડિંગ કરી આઠેક જેટલી CDs બહાર પાડેલી. તે સંગ્રહ માં ઓકારનાથજી એ ગાયેલાં બે ગીતો છે. ” વિરાટનો હિંડોળો” અને બીજું એક ભજન. મારી પાસે આ CD નથી. શ્રી ઓકારનાથજી ની એ પ્રસ્તુતિ વિના આ લેખ અધૂરો લાગે. જોકે એવી તો ઘણી માહિતી કવિ શ્રી ન્હાનાલાલ બાબત અહીં સમાવી શક્યો નથી તે બદલ માફી માંગુ  છું. આ 78 RPM ની રેકર્ડ ભાવનગરમાં અમારા ઘરમાં હતી. એક બાજુ “વિરાટનો હિંડોળો” અને બીજી સાઈડ પર, મને યાદ છે ત્યાં સુધી, “માડી તારા મંદિરીયામાં બોલે મીઠા મોર” પંડિતજી ના અવાજ માં હતું.

શરૂઆત માં જોઈએ ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી નિર્મિત એક સરસ દસ્તાવેજી ફિલ્મ, :”સર્જક અને સર્જન” શ્રેણી અંતરગત “કવિ :ન્હાનાલાલ”,

વાણી શ્રી સુભાષ શાહ  સંકલન જય મહેતા:

ન્હાનાલાલની રચના, “વિરાટનો હિંડોળો ઝાકમઝોળ”:

અમદાવાદ ના  સુપ્રસિધ્ધ ગાયક પંડિત શ્રી અતુલ દેસાઈ,

સ્વરકાર અને ગાયક  શ્રી અમર ભટ્ટ: વ્યવસાયે તેઓ વકીલ, પરંતુ કાવ્ય અને સંગીત તેમનાં રસનો વિષય છે. અને જુદા જુદા કવિઓના કાવ્ય સંપુટોના તેમણે સ્વરાંકન કર્યા છે.

વિશ્વપ્રસિદ્ધ કવિ શ્રી કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી ના કુટુંબ ની દીકરી શ્રી શ્રદ્ધા શ્રીધરાણી

કચ્છ ના અંજાર ગામ ના શિક્ષક અને  કીબોર્ડ પ્લેયર શ્રી વિરલ પાદરાય

C.A.અને M.B.A.ની ઉપાધીઓ ધરાવતા, કેનેડાની સરકાર થી સન્માનિત ગાયક શ્રી પ્રહર વોરા

 ન્હાનાલાલની અન્ય રચનાઓ સાંભળીયે:

 “ઝીણા ઝરમર વરસે મેહ,
ભીંજે મારી ચૂંદલડી :
એવો નીતરે કૌમારનો નેહ,
ભીંજે મારી ચૂંદલડી.”

 સ્વર : નિશા ઉપાધ્યાય ; સંગીત : રિષભ

ઝીણા ઝરમર વરસે મેહ – ન્હાનાલાલ કવિ

 https://tahuko.com/?page_id=15381

 “ખમ્મા વીરાને જાઉં વારણે રે લોલ
મોંઘામૂલો છે મારો વીર જો
ખમ્મા વીરાને જાઉં વારણે રે લોલ”

 સ્વર : ઈશિતા દવે અને હાર્દિક દવે

https://tahuko.com/?p=20579

“મારા નયણાંની આળસ રે ન નિરખ્યા હરિને જરી
એક મટકું ન માંડ્યું રે ન ઠરિયા ઝાંખી કરી”

સ્વર:ફાલ્ગુની શેઠ

 https://tahuko.com/?p=18987

 આ વસન્ત ખીલે શતપાંખડી, હરિ, આવો ને;
આ સૃષ્ટિએ ધરિયા સોહાગ; હવે તો હરિ, આવો ને!
આ વિશ્વ વદે છે વધામણી, હરિ.આવો ને;
આવી વાંચો અમારા સોભાગ્ય; હવે તો હરિ, આવો ને!

સ્વર: ઐશ્વર્યા મજમુદાર, સ્વરાંકન : અમર ભટ્ટ

https://tahuko.com/?p=17917

જય ત્રિભુવનેશ્વરી
જય લોક લોકની વિધાત્રી
જય મહેશ્વરી જય સદ્દબુદ્ધિ સ્મૃતિ ધૃતિ જય પુણ્ય પ્રેરણા

શ્રીમતી વિભા દેસાઈ અને ગાયક વૃંદની સ્વરાંજલીમાંથી સરે છે:

“આભ માં તોરણ બંધાયાં ત્રિલોકનાં
……કે તારલીઓ ટોળે મળી નભચોક રે”
કે ચાંદની રેલે તેજનાં ફૂલડાં
કે ફૂલડાં ની ફોરમ ઝીલે નભલોક રે
……..આભ માં તોરણ બંધાયાં ત્રિલોકનાં”

 ભારતીય વિદ્યાભવનના ઉપક્રમે  યોજાયેલ “ગીત ગગનનાં ગાશું” કાર્યક્રમના આ  વિડિઓ રેકોર્ડિંગ  આ ગીત લગભગ ૩ ૮ મિનિટ પછી ગાર્ગી વોરા અને હિમાલી વ્યાસના સ્વરમાં શરૂ થાય છે.

આ કાર્યક્રમ નું ખુબ સરસ અને સફળ સંકલન સંગીત નિયોજક અને ગાયક શ્રી અમર ભટ્ટે કર્યું છે. ગીતોની પસંદગી લાજવાબ છે.

 “પ્રભો અંતર્યામી જીવન જીવના દીનશરણા,
પિતા માતા બંધુ, અનુપમ સખા હિતકરણા;
પ્રભા કીર્તિ કાંતિ, ધન વિભવ સર્વસ્વ જનના,
નમું છું, ચંદુ છું, વિમળમુખ સ્વામી જગતના.”

કાવ્યાસ્વાદ : સ્તુતિનું અષ્ટકમ – ન્હાનાલાલ કવિ, કાવ્યાસ્વાદ – મધુસુદન કાપડિયા

કાવ્યાસ્વાદ ૧૦ : સ્તુતિનું અષ્ટક – ન્હાનાલાલ કવિ

સ્વર : રવિન નાયક અને સાથીઓ

ઊંડા અંધારેથી, પ્રભુ ! પરમ તેજે તું લઈ જા! (દિવાળીની શુભકામનાઓ)

મ્હારા કેસરભીના કંથ હો! સિધાવજો રણવાટ, (ન્હાનાલાલની સુપ્રસિધ્ધ રચનાનો કોઈ વિડિઓ હાલમાં અપ્રાપ્ય છે)

આભ ધ્રૂજે, ધરણી ધમધમે, રાજ, ઘેરા ઘોરે શંખનાદ, દુંદુભિ બોલે મહારાજના હો! સામંતના જયવાદ.- મ્હારા …

આંગણ રણધ્વજ રોપીયા, રાજ, કુંજર ડોલે દ્વાર; બંદીજનોની બિરદાવલી હો! ગાજે ગઢ મોઝાર: – મ્હારા ….

પુર પડે દેશ ડૂલતા, રાજ, ડગમગતી મહોલાત; કીરત કેરી કારમી હો! એક અખંડિત ભાત: – મ્હારા….

નાથ! ચડો રણઘોડલે, રાજ, હું ઘેર રહી ગૂંથીશ; બખતર વજ્રની સાંકળી, હો! ભરરણમાં પાઠવીશ:- મ્હારા…

સંગ લીયો તો સાજ સજું, રાજ, માથે ધરું રણમોડ; ખડગને માંડવ ખેલવા, હો ! મારે રણલીલાના કોડ:- મ્હારા…

આવતાં ઝીલીશ બાણને, રાજ, ઢાલે વાળીશ ઘાવ; ઢાલ ફૂટે મારા ઉરમાં હો! ઝીલીશ દુશ્મન દાવ:- મ્હારા…

એક વાટ રણવાસની , રાજ, બીજી સિંહાસન વાટ; ત્રીજી વાટ શોણિતની સરિતે હો! શૂરાનો સ્નાનઘાટ:- મ્હારા…

જય કલગીએ વળજો, પ્રીતમ, ભીંજશું ફાગે ચીર; નહીં તો વીરને આશ્રમ મળશું હો! સુરગંગાને તીર :- મ્હારા…

રાજમુગુટ રણરાજવી, રાજ, રણઘેલો રણધીર;

અધીરો ઘોડલો થનગને નાથ! વાધો રણે મહાવીર:- મ્હારા…

કવિશ્રી ન્હાનાલાલ લિખિત, “વિશ્વગીતા” પર આધારિત રેડીયો નાટક, નિર્માતા શ્રી પ્રમોદ સોલંકી,  આકાશવાણી રાજકોટ ની પ્રસ્તુતિ:

 

કવિ,નાટ્યલેખક,વાર્તા-નવલકથાકાર-ચરિત્રકાર,અનુવાદક  કવિશ્વર  શ્રી ન્હાનાલાલ દલપતરામ ત્રિવેદીનાં જીવન, કવન વગેરે વિશે લખતા ગ્રંથો ભરાય.

 પ્રસ્તુત છે કવિશ્રી ની ૧૪૦મી જન્મજયંતીને અનુલક્ષીને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ દ્વારા આયોજિત “વસંતોત્સવ” કાર્યક્રમ ના થોડા અંશો: પ્રથમ ભાગમાં પ્રોફેસર શ્રી હસિત મહેતા શ્રી ન્હાનાલાલના જીવન વિશે વક્તવ્ય રજુ કરે છે. બીજા ભાગમાં ન્હાનાલાલના કવન વિશે સાહિત્યકાર શ્રી મણિલાલ પટેલ નો વાર્તાલાપ સાંભળવા જેવો છે:

પ્રોફેસર શ્રી હસિત મહેતા:

સાહિત્યકાર શ્રી મણિલાલ હ. પટેલ

અપદ્યાગદ્ય/ ડોલનશૈલી

ન્હાનાલાલે છંદો, પરંપરાવાળી લયમેળ રચનાઓ, ગઝલ, કવ્વાલી વગેરેના પ્રયોગો બાદ  પદ્યમુક્ત ડોલનશૈલી અપનાવી. પ્રથમ તો તેનો ઉપયોગ તેમણે ફક્ત નાટકોમાં જ કર્યો પરંતુ પછીથી તો કવિતામાં પણ એ શૈલી સફળતાથી અપનાવી. કેટલાંક ચિત્રકાવ્યો, વસંતોત્સવ, ઓજ અને અગાર, દ્વારિકા પ્રલય, જેવાં કથાકાવ્યો અને કુરુક્ષેત્ર જેવું મહાકાવ્ય વગેરે ડોલનશૈલીમાં છે. કવિશ્રી દ્વારા જ સર્જાયેલી અને અપનાવાયેલી આ વિશિષ્ટ શૈલી કવિ પછી કોઈએ અપનાવી નહીં એને શૈલીની અપ્રસ્તુતતા કહેવી તે તો ઉપયુક્ત નથી જ; પણ પછીના   કવિઓની એ માટેની અતત્પરતા ગણાવવી રહી. ‘અપદ્યાગદ્ય’ તરીકે ઓળખાયેલી આ શૈલીને પ્રા.બ.ક.ઠાકોરે “આંદોલરચના” કહીને ઓળખાવી છે.

ડોલનશૈલીનો ઘણો વિરોધ પણ થયો હતો. એક સજ્જને તો જાહેરમાં નીચેનું જોડકણું વાંચી તેમની ઠેકડી ઉડાવી હતી !!  –

 ડાહ્યાના એ દીકરા, ડાહ્યા દલપતરામ.
તેનો પાક્યો નાનીયો, બોળ્યું બાપનું નામ.” 

 ડોલનશૈલી માં ન્હાનાલાલ રચિત ‘જયા અને જયંત”માંથી વીણેલાં મધુર રસબિંદુ:

“વધતા જતા વિલાસના આ યુગમાં વિલાસના વૈરાગ્યના વૈરાગ્યની વાર્તાનાં મહિમાગીત કેટલાક યુગવાસીઓને કદાચ કર્કશ પણ લાગશે. નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચર્યનો માર્ગ વિકટ છે, પ્રલોભનો નિરવધિ છે. ડગલે ડગલે ભય છે; પણ એ ભય વચ્ચેની નિર્ભયતામાં જ પરમ ઈન્દ્રિયનિગ્રહી કો વીર જનનું વીરત્વ છે. એટલું તો સ્પષ્ટ જ છે, કે એ માર્ગ સર્વ માટે નથી; સંયમી માટે છે, યાત્મન માટે છે. ઉપરાંત એક બીજી વાતના પણ આ નાટકમાં અંકુર છે. સ્નેહ એટલે દેહવાસના નહીં, પણ તેનાથી પર કોઈક નિર્મળી આત્મભાવના: સ્નેહયોગ દેહભોગમાં પરિણમવો જ જોઈએ એવી કંઈ કુદરતી આવશ્યકતા નથી” –

 જયા:

મૃત્યુ દેહ ને મારે છે,
પુણ્યને મારતું નથી.
પુણ્ય તો અમ્મર છે અવનીમાં.
એક શરદપૂર્ણિમાએ
યાદ છે ને ? જયંત ?
ચંદ્રનું ખગ્રાસ ગ્રહણ
જોયું હતું આપણે ગંગોત્રીએ.
પણ તેથી કોઈ
ચન્દ્રનો અમૃતથાળ ફૂટયો નહી.

જયંત:

ખરું ,જયા! ખરું  છે.
સૂર્ય ને ચંદ્ર સમા
પુણ્ય પાયા યે અમ્મર છે.
સત્ નામ સાહેબનું,
સત્ નાશ પામતું જ નથી.
વાહ વ્હારે, જયા !
ઓ અનંત કાળની જોગણ !
તારા  પુણ્યના વાવેતર :
પૃથ્વી ભરી ભરી વાવ
ઈક્ષુ ના અમૃતભંગાર,
ને ધરાવ પુણ્યનો એ પરમ ફાલ
પુણ્યરસના પિપાસુઓને.
જો જગત પુણ્યતરસ્યું છે.
અલ્પ છે આયુષ્યની અવધ,
પણ  સત્કર્મના આયુષ્ય તો
આત્મા જેટલાં અમ્મર છે,
ચલાવ હોડલા , જગતાત્મા  !
પુણ્યજ્હાન્વી નાં મહાપુરમાં
ને આદર આપણી
અનંતતાની  એ મહાયાત્રા.

 “જયા અને જયંત”  માંથી  (પૃ. ૧૭૮)

આ સંગીત નાટક વર્ષો પહેલાં ભાવનગરની શામળદાસ કોલેજે ભજવેલું.

શ્રી સુરેશભાઈ જાની ના “બંસીનાદ” બ્લોગમાંથી

કવિ ન્હાનાલાલ વિશે અન્ય સાક્ષરો:

કવિ કાન્ત:

ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રથમ અધિવેશનમાં (જેના પ્રમુખ ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી હતા), કવિ કાન્ત પોતાનું વક્તવ્ય આપતા હતા ત્યારે જ એમણે સભામાંના સાવ યુવાન   વયના એવા ન્હાનાલાલના પ્રવેશને તેમની જ એક કાવ્ય પંક્તિ ‘ઊગ્યો પ્રફુલ્લ અમીવર્ષણ ચન્દ્રરાજ’ કહીને આવકાર્યા હતા. અને એ રીતે તેમણે ગુજરાતી સાહિત્યક્ષેત્રે એક મહાકવિના આગમનની ભવિષ્યવાણી ઉચ્ચારી હતી. એ વખતના એ તરુણ કવિએ બહુ જલદી પોતાના વિષેની આગાહીને સાચી પાડી હતી.

રા.વિ.પાઠક

આગળના કવિઓ પછી ન્હાનાલાલને વાંચતાં જાણે નવી જ સૃષ્ટિ, નવું જ વાતાવરણ લાગે છે.

વિજયરાય ક. વૈદ્ય

ગુજરાતની વાડીમાં અનુત્તમ એવી નદી એક, નર્મદા છે. એ જ રીતે ગુજરાતીના સમગ્ર સાહિત્યમાં અનુત્તમ એવા વસ્તુગત (ઓબ્જેક્ટિવ)સાહિત્યકાર ગોવર્ધનરામ અને અનુત્તમ આત્મરત (સબ્જેક્ટિવ) એવા કોઈ હોય તો તે ન્હાનાલાલ છે…બીજી રીતે જોઈએ તો ગુજરાતી સાહિત્યનાં એક હજાર વરસના કવિતા ક્ષેત્રના ઇતિહાસમાં અનુત્તમ વસ્તુગત પ્રેમાનંદ અને અનુત્તમ આત્મરત એવા ન્હાનાલાલ છે !!

સુંદરમ્

કાન્તની કવિતા ગુજરાતી કવિતામાં કળાની વસંતના આગમન જેવી છે તો કાન્તની પાછળ પાછળ ચાલ્યા આવતા ન્હાનાલાલની કવિતા એ કળા વસંતના ઉત્સવ જેવી છે. ન્હાનાલાલનું કાવ્ય શબ્દ અર્થ અને ભાવનાઓ, સૌંદર્ય અને રસના કોક નવીન સત્વવાળી ફોરમથી મઘમઘી ઊઠે છે

એમનાં સમગ્ર સર્જનને અત્યંત સંક્ષેપમાં જોઈએ તો –

કવિતા

એમના વિપુલ કવિતાસર્જનમાં સૌથી વધુ ધ્યાન ખેંચે છે, ઊર્મિકાવ્યો.  ઊર્મિકાવ્યોમાં અનેક પ્રકારો તેમણે અજમાવ્યા છે, જેમાં આત્મલક્ષી કાવ્યો, ગીતો, ભજનો, બાળકાવ્યો, રાસડા, હાલરડાં, લગ્નગીતો, કરુણ-પ્રશસ્તિ, વીરરસનાં કાવ્યો, અંજલિઓ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

દીર્ઘકાવ્યો-ખંડકાવ્યો તેમણે આપ્યાં છે પણ તે કાન્તનાં ખંડકાવ્યોની કક્ષાનાં નથી. એને ‘પ્રસંગકાવ્યો’ કહેવાયાં છે.

મહાકાવ્યો-વિરાટકાવ્યો  કહી શકાય એવાં એપિક સ્વરૂપનાં મહાકાવ્યોનો પ્રશસ્ય પ્રયત્ન તેમણે કર્યો છે. અને ગુજરાતી સાહિત્યમાં તેઓ બહુમૂલ્ય ગણાયાં છે. ‘કુરુક્ષેત્ર’ અને ‘હરિસંહિતા’ જાણીતાં છે.

નાટકો

તેમણે ૧૪ જેટલાં ભાવપૂર્ણ નાટકો આપ્યાં છે. તેમાંની ડોલનશૈલી અને નાટકોની અંદર આવતાં ઊર્મિકાવ્યો કવિની વિશેષતા દર્શાવે છે. તેમાંની ડોલનશૈલી પાત્રોના વાચિક અભિનયને ઉપકારક બની રહી હતી.

ગદ્યગ્રંથો

નવલકથા, નવલિકા, નિબંધ, રેખાચિત્રો, જીવનચરિત્રો, વ્યાખ્યાનો, ભાષાન્તરો અને વિવેચન વગેરે પ્રકારે તેમણે ગદ્યનું ખેડાણ કર્યું છે.

મુખ્ય કૃતિઓ

કવિતા – ન્હાના ન્હાના રાસ (૩ ભાગ), ચિત્ર દર્શનો, પ્રેમ ભક્તિ ભજનાવલી

નાટ્ય કવિતા – જયા  અને જયંત, ઈન્દુકુમાર, વિશ્વગીતા, શાહેનશાહ અકબર, જહાંગીર-નૂરજહાન, મિથ્યાભિમાની

ચરિત્ર– કવિશ્વર દલપતરામ

અન્ય – વસંતોત્સવ, હરિસંહિતા મહાકાવ્ય, સાહિત્યમંથન, કુરુક્ષેત્ર

વર્ષો પહેલાં “કુમાર” કે “નવનીત” માં એક છબી જોયેલી, “જીવન સંધ્યાએ” તેમાં કવિશ્રી સાથે તેમના જીવનસાથી માણેકબા દરિયાકિનારે, જાણે આથમતા સૂર્યના દર્શન કરતાં હોય, તેવો ફોટો શ્રી જગન મહેતાએ લીધેલો. પણ એ છબી ક્યાંયથી હાથ લાગી નહિ, હા કવિશ્રીનો એક ફોટો ગુગલમાંથી મળ્યો.


શ્રી નીતિન વ્યાસનો સંપર્ક ndvyas2@gmail.com સરનામે કરી શકાશે.

Author: Web Gurjari

9 thoughts on “બંદિશ એક, રૂપ અનેક (૮૬ ): “વિરાટ નો હિંડોળો”

  1. આવી જ એક સરસ રચના – પરમ તત્વના ‘મા’ સ્વરૂપને સમર્પિત –
    ભુવન ભુવન માડી તારી જ્યોતિના ઝણકાર
    દીલડે દીલડે તે માના દીવડા.
    હાં રે માડી! દીલડે દીલડે તે તારા દીવડા.

    માડી! મેઘનો માંડેલ તારો માંડવો
    ઝબૂકે વીજળીની વેલ(2),
    રુમઝુમતા તારલાના ફુલડાં
    ઇન્દુ સીંચે અમીની હેલ(2),
    આભલે આભલે તે માના દીવડા – હાં રે માડી ……

    બ્રહ્માંડ બ્રહ્માંડના ચોકમાં
    માડીના ગરબા ગવાય,
    માડીની માંડવડી મંડાય,
    ગરબે ઘૂમે છે ચોસઠ જોગણી
    ઘૂમે સૃજનની વસંત(2),
    દીશા ને કાળ સૌ ઘૂમી સૌ ઘૂમી રહ્યા.
    ગરબો ઘૂમ્યો છે અનંત(2)
    ગરબે ગરબે તે માના દીવડા – હાં રે માડી….

    માને આભલાની આછી આછી ચૂંદડી
    માને ઉગતી ઉષાની લાલ ટીલડી,
    માને વસુધાના વાસંતી શ્રુંગાર
    સાતે સાગરની માને ઝાંઝરી,
    ઝમકે યુગ યુગને દ્વાર,
    ઝમકે બ્રહ્માંડોની પાર,
    યુગ યુગને ગોખ માના દીવડા. – હાં રે માડી….

    – અંબાલાલ પટેલ

    1. શ્રી સુરેશભાઈ, “ઝમકે યુગ યુગને દ્વાર,
      ઝમકે બ્રહ્માંડોની પાર,
      યુગ યુગને ગોખ માના દીવડા. – હાં રે માડી….”
      શ્રી અંબાલાલ પટેલ ની આ રચના વાંચતાં ઝૂમી ઉઠાય, ત્યારે પરંપરાગત ગરબા નાં ઢાળમાં સાંભળતાં કેવી મજા આવતી હશે. 
      કવિ શ્રી ન્હાનાલાલ બાબત નો આ લેખમાં કવિતાઓ, લખાણો વગેરે  તમારા અને શ્રી લતાબેન હિરાણી નાં બ્લોગમાંથી લીધું છે, તફડાવ્યું કહેવાય. પ્રતિભાવ બદલ આભાર.  -નીતિન 

  2. વાહ નીતિનભાઈ, તને તો અમને હિંડોળે ઝુલાવીને આનંદમાં વિરાટ કરી દીધા. સુંદર લેખન અને ન્હાનાલાલ નો ખજાનો.

    1. શ્રી યોગેનભાઇ, તમારા પ્રતિભાવનો આદર કરું છું નાની એવી ચબરખી પણ વાંચવી ગમેછે. આભાર. – નીતિન

  3. વિરાટનો હિંડોળો

    કવિ નાનાલાલની રચિત “વિ હિં” તો સૌ સાહિત્ખય પ્રેમીને ખબર હોય. પણ એ જ કવિતાને કેટકેટલા બીજા લોકો – કવિઓ – વગેરે એ ક્યારે ક્યારે ગાઇ બજાવીને લોકોની એક સંગીતની અને કવિતાઓનો વિમર્શ કર્યો હોય તેનું સંકલન એટલે “બંદિશ”. ઝીણી ઝીણી દ્રષ્ટિથી ક્રુતિઓનું અવલોકન કરી શકવાની અને ઉંડી ઉંડી તેમાં રહેલી ખુબીઓને એક સંસ્ક્રુતિની જેમ ખેંચી ખેંચીને બહાર લાવવી તે ઘણું અઘરું કામ સાહેબ કરે છે. Hats Off!

    ખરેખર સરસ સંકલન અને વિવેચન

  4. નીતિનભાઈ, સુંદર સંકલન. ભાવભરી રચનાઓ મ્હાંણતા આંખ ભીની થાય છે.

  5. ગુજરાત ના સાહિત્ય ઉપર આટલી ઝીણવટ ભરી માહિતી મેળવી અને રજૂ કરવી એ બતાવે છે કે કેટલા રસ થી તરબોળ હશો..

  6. સર્વ શ્રી સરયુબેન, દિલીપભાઇ પરીખ અને ભાઇ વિજય, મારા પોસ્ટીન્ગ ને દાદ આપી પ્રોત્સાહિત કરવા બદલ ખરા દિલ થી આભાર.
    સાદર,
    નીતિન વ્યાસ નાં વંદન.

Leave a Reply

Your email address will not be published.