કાપડના તાણાવાણા વચ્ચે ગૂંચવાયેલું જીવન

વ્યાવસાયિક આરોગ્ય અને સલામતી

જગદીશ પટેલ

પ્રયાસ સેન્ટર ફોર લેબર રીસર્ચ એન્ડ એક્શન સંસ્થા દ્વારા આ અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો. સંસ્થા માટે મેં આ અભ્યાસ કર્યો જે “ક્રેમડ એન્ડ બન્ડલડ” (Crammed and Bundeled)  નામે પ્રગટ કરવામાં આવ્યો છે.

૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરીમાં સુરતની વસ્તી ૬૦ લાખ હતી, જે અમદાવાદ પછી ગુજરાત રાજ્યનું બીજું સૌથી મોટું શહેર સુરત છે. તે ભારતનું આઠમું સૌથી મોટું શહેર અને શહેરી વસ્તીના પ્રમાણમાં નવમું સૌથી મોટું શહેર છે. શહેરી બાબતો અંગેના આંતરરાષ્ટ્રીય થિંક ટેન્ક સિટી મેયર ફાઉન્ડેશન દ્વારા કરાયેલા એક અભ્યાસ મુજબ વિસ્તારની દૃષ્ટિએ સુરત 34મું સૌથી મોટું અને ચોથા નંબરનું સૌથી ઝડપી વિકાસશીલ શહેર છે. 2001માં સુરતમાં વસ્તીની ઘનતા પ્રતિ ચોરસ કિમી 65૨ હતી અને તે 2011માં વધીને 1376 થઈ છે. ગુજરાતમાં નોંધાયેલી આ સૌથી વધુ વસ્તી ગીચતા છે.

સુરત દેશના ઔદ્યોગિક નકશા પરના સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ શહેરોમાંનું એક છે અને અહીં ઘણા મોટા ઉદ્યોગો વિકસિત થયા છે. સુરતના આર્થિક આધારમાં કાપડ ઉત્પાદન, વેપાર, ડાયમંડ કટિંગ અને પોલિશિંગ ઉદ્યોગો, ઝરી (અથવા જરી) કામ, રાસાયણિક ઉદ્યોગો અને હજીરા ખાતે પેટ્રોકેમિકલ અને પ્રાકૃતિક ગેસ આધારિત ઉદ્યોગો જેવા કે ઓએનજીસી, રિલાયન્સ, એસ્સાર અને શેલ જેવી અગ્રણી કંપનીઓનો ફાળો છે. મધ્યમ અને મોટાપાયાના ઉદ્યોગો મોટાભાગે શહેરની આજુબાજુની પાંચ ઔદ્યોગિક વસાહતોમાં સ્થિત છે, જ્યારે નાના ઉદ્યોગોનું નોંધપાત્ર પ્રમાણ શહેરની હદમાં છે.

અહીં ૭૦૦૦૦ લૂમ્સ છે, ૧૫૦ બહુમાળી કાપડ બજારો છે અને ૫૦ – ૫૫,૦૦૦ વેપારીઓ દ્વારા વેપાર કરવામાં આવે છે. શહેરમાં લગભગ ૧૨ લાખ કાપડ કામદારો છે.

સુરતમાં મુખ્યત્વે માનવસર્જિત રેસાનું કામ થાય છે. અહીં રિંગ રોડના 1.5 કિ.મી.ના પટ્ટા પર 185 ટાવર્સ આવેલા છે. 65,000 નોંધાયેલા વેપારીઓ સાથે દરેક બિલ્ડિંગમાં સરેરાશ 5-7,000 દુકાનો છે. સુરતમાં એક દિવસમાં 4 કરોડ મીટર ફેબ્રિકનું ઉત્પાદન થાય છે. દૈનિક ટર્નઓવર રૂ. 150 કરોડ છે. દુકાનો સામાન્ય રીતે 10 X 10 ફૂટની હોય છે. સાંકડી પરસાળો (કોરિડોર)માં કામદારો સોર્ટિંગ અને પેકિંગ કામગીરી કરતા જોઈ શકાય છે[1].

આજીવિકા બ્યુરોના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે સુરત કાપડ બજારમાં દક્ષિણ રાજસ્થાનના 60,000થી વધુ મજૂરો રોજગારી મેળવે છે. કામદારો મિલોમાંથી ડાઈ કરેલા અને છાપેલા કાપડ મેળવે છે, તેને ચકાસે છે, તેને જરૂરી કદમાં કાપીને ફોલ્ડ કરીને દેશભરમાં રિટેલ અને હોલસેલ માર્કેટ માટે રવાના કરવામાં આવે છે. (વરીસમ ફોલ્ડ્સ; 2007) આ રિપોર્ટમાં એવું પણ નિરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું છે કે કામદારો ખૂબ જ નાની ઉંમરે આ વેપારમાં આવે છે, જે ઘણી વખત 14 વર્ષ કરતાં ઓછી હોય છે. રાજસ્થાનના અંદાજિત 60,000 કામદારોમાંથી 10,000 કરતાં વધુ કામદારો 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના છે. વધુમાં એ બાબતની પણ નોંધ લેવાઈ છે કે કામદારો ઘણા કલાકો સુધી ગીચ, અંધારી જગ્યાઓમાં, ઘણીવાર દુકાનોના ભોંયરામાં (બાળ મજૂરી બદલ કાનૂની કાર્યવાહીથી બચવા) કામ કરે છે.

તેઓ નોકરી પર ભારે દબાણનો સામનો કરે છે. કામના કલાકો દિવસમાં 10 થી 12 કલાક સુધી હોય છે; સાડી ફોલ્ડિંગમાં રોકાયેલા લોકોને આખો વખત ઊભા રહીને કામ કરવું પડે છે. દરેક સાડીની દુકાનમાં આશરે 4-5 કામદારો રોજગારી મેળવે છે જે દરરોજ 2000 થી 2500 સાડી કાપવા, માપવા, ફોલ્ડ કરવા, ટાંકા અને પેક કરવાનાં કામો કરે છે. કોન્ટ્રેક્ટર અથવા વેપારી અને કામદારો વચ્ચે લેખિત કરાર નહીં થતો હોવાથી વેતનની અલ્પ, વિલંબિત અને અનિયમિત ચૂકવણી થાય છે.

દેશમાં માનવસર્જિત રેસામાંથી બનાવેલી સાડી, ડ્રેસ મટિરિયલ, લેંઘા, કુર્તીઓ સહિત મહિલાઓના વસ્ત્રોનું સૌથી મોટું સપ્લાયર સુરત છે. રિંગ રોડ, સલાબતપુરા, સરોલી અને સહારા દરવાજામાં કાપડ બજારો આવેલા છે. ઘણા વેપારીઓ 2 થી વધુ દુકાનો ધરાવે છે જેને તેઓ ગોડાઉન તરીકે વાપરવા ભાડા પર મેળવે છે. (ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા, 6 ઑક્ટોબર, 2020)

સરકારી આંકડા મુજબ સુરતમાં 5000 બાળ મજૂરો છે. પરંતુ નાગરિક સમાજનો અંદાજ 50,000ની નજીક છે. આમાંથી 68% ની ઉંમર 15 થી 18 વર્ષની વચ્ચે છે. સુરતમાં કાપડ માર્કેટમાં 60,000થી વધુ દુકાનો છે. અહીંથી વિશ્વના તમામ ભાગોમાં કપડા વેચાય છે. બાળકો સાડી પેક કરે છે, દોરાથી બંડલ બાંધે છે, બંડલ લઈને બજારમાં આવે છે. આ બજારોમાં સૌથી વધુ બાળકો જોવા મળે છે કારણ કે તેઓને દૈનિક રૂ. 50 થી રૂ. 80/- મળે છે. કાપડ માર્કેટ રિંગરોડ સાથે ચાલે છે અને અહીં કામ કરતા બાળકો 2-5 કિલોમીટરના પટ વિસ્તારોમાં રહે છે. (શિરીષ ખરે, ભારત ટુગેધર, 21 ડિસેમ્બર,2013;http://www.indiatogether.org/surat-human-rights)

અવલોકનો:

સર્વે કરનાર સ્ટાફે કાપડ બજારમાં બાળ મજૂરીની હાજરી નોંધી. તેઓએ બજારમાં અને બજારની બહાર બાળ મજૂરો જોયા. બાળ મજૂરો બજારમાં માલ લઈ જતા જોવા મળ્યા હતા. બાળ મજૂરો બૉક્સ બનાવટમાં પણ જોવા મળ્યા હતા. જ્યાં વેન્ટિલેશન અને રોશની નબળી હોય ત્યાં, દુકાનમાં પ્રવેશતા પહેલાં જૂતાં મૂકવામાં આવે ત્યાં કામદારો બેઠેલા જોવા મળ્યા હતા. લોડિંગ કામદારો વાહનોના પ્રદૂષણ અને ધૂળનો સામનો કરે છે. સર્વે સ્ટાફને બાળ મજૂરો સાથે વાતચીત કરવાની કોઈ તક મળી નહોતી. માથા ઉપર વજન સાથે રસ્તો પસાર કરવાનું ખૂબ મુશ્કેલ છે. આ રસ્તાઓ પર અતિ ભારે ટ્રાફિક હોય છે.

તારણો:

  1. અભ્યાસથી સ્પષ્ટ છે કે કાપડ બજારોમાં કામ કરતા મોટાભાગના કામદારો સ્થળાંતર કરીને આવેલા છે. મોટા ભાગના કામદારો યુપીના છે જ્યારે આ ક્ષેત્રમાં મહારાષ્ટ્રના કામદારો બીજા ક્રમે છે. યુપીના બલરામપુર જિલ્લામાંથી અને મહારાષ્ટ્રના જલગાંવમાંથી મોટાભાગના સ્થળાંતરિત કામદારો આવે છે.
  2. મહારાષ્ટ્રના કામદારો 25 વર્ષ પહેલા સ્થળાંતરિત થયા હતા, જ્યારે યુપી, બિહાર, રાજસ્થાન જેવાં રાજ્યોના કામદારોએ કાપડ બજારમાં કામ કરવા માટે 15 થી 20 વર્ષ પહેલાં સ્થળાંતર કર્યું હતું.
  3. 80.72% કામદારો તેમના પરિવાર સાથે સુરતમાં સ્થાયી થયા છે અને મોસમી સ્થળાંતર નથી કરતા. માત્ર 19.27% ​​કામદારો તેમના પરિવાર સાથે સુરતમાં સ્થાયી થયા નથી. તેમાંથી મોટાભાગના યુપી અને રાજસ્થાનના છે.
  4. 55 કામદારો 26-35 વય જૂથમાં છે. ફક્ત 7.2% કામદારો 46 કરતાંવધુ ઉંમરના છે.
  5. સૌથી ઓછી ઉંમરના કામદારો બૉક્સ બનાવવાની કામગીરી કરે છે, જ્યારે મોટી ઉંમરના લોડિંગ કામમાં રોકાયા છે, જે વધુ મુશ્કેલ છે પરંતુ ત્યાં કોઈ નિશ્ચિત રોજગાર નથી તેથી કોઈ પણ વયના કામદારો કામ શોધતા ત્યાં પહોંચે છે. દુકાનદાર અથવા માલિકને કટિંગ, ફોલ્ડિંગ અને બૉક્સ બનાવતી વખતે, કર્મચારી અથવા કામદાર પસંદ કરવાની પસંદગી હોય છે જે યુવા કામદારને પસંદ કરે છે.

6.લોડિંગના કામમાં મહારાષ્ટ્રથી વધુ કામદારો મળે છે જ્યારે કટિંગમાં યુપી અને રાજસ્થાનથી વધુ આવે છે. બૉક્સ બનાવવા માટે યુપીથી વધુ કામદારો મળે છે, જ્યારે ફોલ્ડિંગ માટે બધા રાજ્યોનાકામદારો જોવા મળે છે. કટિંગમાં મહારાષ્ટ્ર અથવા બિહાર અથવા મધ્યપ્રદેશ અથવા ગુજરાતમાંથી કોઈ કામદાર મળતા નથી. ગુજરાતના કામદારો ફક્ત બૉક્સ મેકિંગમાં જ જોવા મળે છે.

  1. મોટાભાગના કામદારો છૂટક કામદાર છે. 19 ઉત્તરદાતાઓએ જવાબ આપ્યો છે કે તેઓ કાયમી છે. તેઓ લાંબા સમય સુધી એક માલિકને ત્યાં કામ કરે છે અને તેમને દરરોજ કામ શોધવાની જરૂર નથી. છતાં તેનો અર્થ એ નથી કે તેમને પી.એફ., ઇ.એસ.આઈ., બોનસ, ગ્રેચ્યુઇટી વગેરે સામાજિક સુરક્ષાના કોઈપણ કાયદા હેઠળ આવરી લેવામાં આવ્યા હોય. ફક્ત 2 ઉત્તરદાતાઓએ જ જવાબ આપ્યો કે તેઓ કોન્ટ્રેક્ટ કામદાર છે પરંતુ અહીં પણ તેમની અને માલિક વચ્ચે કોઈ લેખિત કરાર નથી.
  2. 8. આ બજારમાં અકુશળ, અર્ધ કુશળ અથવા કુશળ જેવી શરતોનો કોઈ અર્થ નથી તેમ છતાં લઘુતમ વેતન કાયદાના સંદર્ભમાં તેનું મહત્ત્વ છે. કામદારોને પોતાને આ બધા કાયદા અંગે પૂરતી સમજ ન હોઈ શકે. આ અંગે પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે 37 કામદારો માને છે કે તેઓ કુશળ છે, 23 પોતાને અકુશળ અને 23 અર્ધ-કુશળ માને છે. મહારાષ્ટ્રના મોટાભાગના કામદારો માનતા હતા કે તેઓ કાં તો અકુશળ અથવા અર્ધ કુશળ છે જ્યારે રાજસ્થાનના મોટાભાગના લોકો માને છે કે તેઓ કુશળ છે.
  3. 91.56% ઉત્તરદાતા પરિણીત હતા. 12 પરિણીતને કોઈ સંતાન નથી પણ તેમાંથી 7ની ઉમર 30 વર્ષથી ઓછી છે અને ભવિષ્યમાં બાળકો થઈ શકે છે. 72.36% ઉત્તરદાતાઓના બાળકોની સંખ્યા 2 અથવા ઓછી છે. સ્પષ્ટ છે તે આ કામદારો પણ નાના પરિવાર વિશે સમજણ ધરાવે છે. 14% કામદારોનાં 3 અથવા તેથી વધુ બાળકો છે. 40 (48.19%) ઉત્તરદાતાઓના પરિવારમાં અન્ય 1 થી 2 સભ્યો હોય છે. ફરી આ બાબત સ્થળાંતરિત કામદારોમાં નાના પરિવાર અંગેની સમજણ દર્શાવે છે. 21 (25.30%) કામદારોના ઘરે બાળકો સિવાય અન્ય 3 પરિવારના સભ્યો છે.
  4. લોડિંગના 33 કામદારો પાસે કોઈ ચોક્કસ રોજગાર નથી જ્યારે બાકીના 50 પૈકી મોટાભાગના કામદારો સુરત રિંગરોડ સ્થિત બજારોમાં કામ કરે છે.
  5. પોતે જે દુકાનમાં કામ કરે છે તે દુકાન કેટલી મોટી છે તેવા 50 કામદારોને પૂછવામાં આવેલા પ્રશ્નના જવાબમાં માત્ર 2 કામદારોએ કહ્યું કે તેઓ જ્યાં કામ કરે છે ત્યાં 15 કામદારો છે, જે સૌથી મોટી સંખ્યા છે. 7 દુકાનમાં 10 કામદારો છે. 10 ઉત્તરદાતાઓએ કહ્યું છે કે તેમની દુકાનમાં 8 કામદારો કામ કરે છે. 15 ઉત્તરદાતાઓએ જવાબ આપ્યો છે કે તેમની દુકાનમાં 5 કામદારો કામ કરે છે. 22 કામદારોએ કહ્યું કે તેમની સાથે દુકાનમાં 5 અથવા ઓછા રોજગારી મળે છે જ્યારે 28માં 5 થી વધુ પરંતુ 15 કરતા ઓછાને રોજગારી મળે છે
  6. 12. આનો અર્થ એ છે કે આ અભ્યાસમાં આવરી લેવામાં આવેલી ઓછામાં ઓછી દુકાનો શોપ્સ એન્ડ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ એક્ટની જોગવાઈ હેઠળ આવે છે. આ કાયદા મુજબ દુકાનોના કામદારોને મહિનામાં સાપ્તાહિક રજા, બમણા દરે ઓવરટાઇમ, ઉપર ત્રણ મહિનાના સમયગાળામાં વધુમાં વધુ 125 કલાકનો ઓવરટાઈમ કરી શકાય તેવી મર્યાદા. એક વર્ષમાં 7 કેઝ્યુઅલ અને 8 તહેવારની રજાઓ અને અઠવાડિયામાં 48 કલાકના કામની જોગવાઈ છે. લાગે છે કે આ જોગવાઈઓનું ઉલ્લંઘન કરવામાં આવ્યું છે અને ઉલ્લંઘન કરનારાઓ સામે કોઈ કાર્યવાહી કરવામાં આવતી નથી.
  7. 66.26% ઉત્તરદાતાઓએ જણાવ્યું કે તેઓ 12 કલાકથી વધુ સમય માટે કાર્ય કરે છે. તે સામાન્ય પ્રથા છે.
  8. ઉત્તરદાતાઓ તેમના માલિકો દ્વારા કામે રાખવામાં આવતા 15 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના કોઈને જાણતા ન હતા. આ સંપૂર્ણ રીતે સાચું ન હોઈ શકે, આ અભ્યાસ સુરત કાપડ બજારમાં બાળ મજૂરી શોધી શક્યો નથી, જે અભ્યાસની મર્યાદાઓમાંની એક છે. કોવિડને કારણે એક મુખ્ય કારણ ભય અને પ્રતિબંધો છે.
  9. 12% ઉત્તરદાતાઓએ જવાબ આપ્યો કે 15-18 વર્ષની વય જૂથના કામદારો બજારમાં કાર્યરત છે. ત્યાં વધુ પૂછપરછ કરવાની અને તેમની કામગીરીની પરિસ્થિતિઓનો અભ્યાસ કરવાની જરૂર છે. તેમને પુખ્ત વયના કામદારો કરતા વધુ સારી સુરક્ષાની જરૂર છે.
  10. આ અભ્યાસમાં ટ્રેડ યુનિયનના અસ્તિત્વની માહિતી મળી નથી. વિવાદો કેવી રીતે હલ થાય છે તે જાણી શકાયું નથી.
  11. બધા ઉત્તરદાતાઓએ જવાબ આપ્યો કે તેમને વેતન સ્લિપ આપવામાં આવતી નથી. કોઈને વેતન સિવાય કોઈ ભથ્થું ચૂકવવામાં આવતું નથી. બોનસ કે ભેટ પણ કોઇને મળતી નથી. તેમને બેવડા દરે ઓવરટાઇમ વેતન ચૂકવવામાં આવતું નથી.
  12. 76 (91.56%) ઉત્તરદાતાઓ દર મહિને રૂ. 15,000/- અથવા ઓછું વેતન મેળવે છે. તેમાંથી 43 કામદારો રૂ. 12,000/- કે તેથી ઓછા કમાય છે.
  13. જ્યારે પૂછવામાં આવ્યું કે શું તેમનું વેતન લઘુતમ વેતન કરતાં ઓછું છે, તો 18 (21.68%) એ “હા”, 15 (18.07%) એ “ના” અને 50 (60.24%) જવાબ આપ્યો કે “ખબર નથી”.કામદારોને સરકાર અથવા કાયદા દ્વારા નક્કી કરાયેલા ન્યૂનતમ વેતન વિશે જાણ નથી. સરકારે નક્કી કરેલા ન્યુનતમ વેતન પૂરતા નથી અને તાત્કાલિક સુધારણા કરવાની જરૂર છે. 43.37% ઉત્તરદાતાઓએ તેમની જરૂરિયાત રૂ. 20,000/- હોવાનું જણાવ્યું, જ્યારે 20.48% ને તેના કરતા વધારેની જરૂર છે. આ સૂચવે છે કે 60% કરતા વધારે કામદારો તેઓ જે કમાય છે તેનાથી સંતુષ્ટ નથી.
  14. વેતન સમયસર ચૂકવવામાં આવે છે અને ઉત્તરદાતાઓને તેના વિશે કોઈ ફરિયાદ નથી
  15. “શું તમને ઓવરટાઇમ મળે છે?” એવા અમારા સવાલના જવાબમાં 73 (87.95%) ઉત્તરદાતાઓએ “ના” જવાબ આપ્યો જ્યારે મોટાભાગના કામદારો દિવસમાં 12 કલાક કામ કરે છે – જે સામાન્ય ગણાય છે અને તેથી આ પ્રશ્ન સંબંધિત નથી. 58 (69.87%) ઉત્તરદાતાઓ 72 અથવા વધુ કલાક માટે કાર્ય કરે છે. એક પણ જવાબદાતા ન મળ્યા જે અઠવાડિયામાં 48 કલાક કામ કરતા હોય. 6 ઉત્તરદાતાઓએ જણાવ્યું હતું કે તેઓ 56કલાક કામ કરે છે અને તે તેઓના માટે કામ કરતા કલાકોની સંખ્યા છે.
  16. કોઈને સ-વેતન સાપ્તાહિક રજા મળતી નથી. અડધાને તો સાપ્તાહિક રજા જ મળતી નથી, તે ખૂબ ચિંતાનો વિષય છે. 73.33% ફોલ્ડિંગ કામદારોને સાપ્તાહિક રજા મળતી નથી. પરંતુ તેમને તહેવારની રજા મળે છે કારણ કે ત્યારે બજારો બંધ રહે છે.
  17. કામે રાખતા પહેલાં અથવા નિયમિત તબીબી ચકાસણી હાથ ધરવામાં આવતી નથી. માત્ર એક જ ઉત્તરદાતાના અકસ્માતની જાણ તેણે કામના સ્થળે બનતી જોઇ છે. સુરતમાં કાપડ બજારોમાં કામ કરતા અકસ્માતો શોધવા માટે વધુ ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કરવો જરૂરી છે.
  18. કામદારોને સલામતી માટે કોઈ તાલીમ આપવામાં આવતી નથી. તેમજ તેમને જોખમો અંગે કોઈ માહિતી આપવામાં આવી નથી
  19. લોડિંગ કામદારો ખુલ્લામાં કામ કરે છે અને અવાજ, ધૂળ અને તાપમાનના સંપર્કમાં હોય છે. બાકીના 50 ઉત્તરદાતાઓ એક શેડ હેઠળ કામ કરે છે અને તેઓની સમસ્યાઓ ગરમી અને નબળા વેન્ટિલેશનની છે. જો કે, તેમને તેમના સ્વાસ્થ્ય પર અસરની જાણ નથી. કટિંગના કામમાં તેઓ કાપડની રજકણોથી હેરાન થઈ શકે છે પરંતુ તે અંગે તેમને જાણ નથી.
  20. 55 (66.26%) એ જવાબ આપ્યો કે તેઓ દિવસના અંતે શરીરના દુખાવાનો અનુભવ કરે છે. હાથનો દુખાવો એ સામાન્ય રીતે અનેક અંગોના દુખાવા – હાથ, પીઠ અને પગમાં થાય છે. લોડિંગ કામદારો વધુ સામાન્ય રીતે પગ, પીઠના દુખાવાની સમસ્યાનો શિકાર બને છે.
  21. લોડિંગ કામદારો વજન ઉપાડે છે. 16 ઉત્તરદાતાઓએ જવાબ આપ્યો કે તેઓ 50 કિલો અથવા તેથી ઓછું ઉપાડે છે. 8 કામદારોવધુ વજન ઉપાડે છે, લગભગ 90 કિલો જેટલું. ફેક્ટરી એક્ટમાં વજન ઉપાડવાની મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે પરંતુ શોપ્સ એન્ડ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ એક્ટમાં આવી કોઈ જોગવાઈ નથી. આ કામદારોની સુરક્ષા અને આરોગ્યની સુરક્ષા માટે કોઈ કાયદાકીય જોગવાઈ નથી. વજન, અવાજ અને અન્ય પ્રદૂષકોને ફેલાવા માટેનાં ધોરણોને સુધારવાની તાતી જરૂર છે. વજન ઉપાડવાના પ્રભાવ પર ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કરવાથી ભારતીય પરિસ્થિતિ અનુસાર ધોરણો વિકસાવવામાં મદદ મળી શકે છે.
  22. 33 માંથી24 ઉત્તરદાતાઓએ જવાબ આપ્યો કે તેઓને વજન સાથે 1 કિમી સુધી ચાલવું પડે છે. કેટલાકને લિફ્ટ ચાલુ ન હોય તો 3-4 માળ સુધી વજન ઊંચકીને ચઢવું પડે છે.
  23. બધા લોડિંગ કામદારોએ ભાર વહન કરવા માટે કેટલાક ઉપકરણો હોવાની જરૂર જણાય છે. 30. આ બધા તંદુરસ્ત અને સક્રિય કામદારો હતા અને તેમને કોઈ બીમારીની જાણ નથી. બીમાર કામદારો સામાન્ય રીતે મજુર બજારની બહાર ફેકાઈ જતા હોય છે અને મળતા નથી.
  24. આ કામદારોને ઇએસઆઈ એક્ટ દ્વારા આવરી લેવામાં આવતા નથી.આ કાયદો 10 અથવા વધુ કામદારોને રોજગાર આપતી દુકાનો પર લાગુ છે. અમને તેમાંથી કોઈ આવરી લેવામાં આવ્યું નથી. સુરતમાં ઇએસઆઈ એક્ટ સારી રીતે લાગુ કરાયો નથી. 63 ઉત્તરદાતાઓએ પોતાને આ કાયદા હેઠળ આવરી લેવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી છે.
  25. પીવાના પાણી અને શૌચાલયની ઉપલબ્ધતા મોટાભાગના કામદારો માટે કોઈ સમસ્યા નથી. તેમને શૌચાલયોની જાળવણી અંગે કોઈ ફરિયાદ નથી. કોઈએ પણ શૌચાલય વિરામ લેવા ઉપર કોઈ પ્રતિબંધની જાણ કરી નથી.
  26. કોઈને પણ કોન્ટ્રાક્ટર અથવા માલિક સાથેના લેખિત કરારની જાણ કરી નથી. પીએફ એક્ટ અથવા ગ્રેચ્યુઇટી એક્ટ હેઠળ પોતાને આવરી લેવાયા હોવાનું કોઈ કામદારે જણાવ્યું નથી.
  27. કોવિડ લોકડાઉન દરમિયાન 66 (79.51%) ઉત્તરદાતાઓએ એક અઠવાડિયાનું કામ ગુમાવી દીધું છે. 5 કામદારોએ 3 મહિના ગુમાવ્યા છે, 10 ઉત્તરદાતાઓએ 4 મહિના ગુમાવ્યા છે, એકે 5 મહિનાનો સમય ગુમાવી દીધો છે. તેઓએ જે આર્થિક નુકસાનની જાણ કરી છે જે તેમને મળતા માસિક વેતન પ્રમાણે અવાસ્તવિક લાગે છે. લૉકડાઉન દરમિયાન 65.06% લોકોને કોઈ મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડ્યો નહીં.
  28. 67.46% ઉત્તરદાતાઓએ જવાબ આપ્યો કે તેમને સરકાર તરફથી કોઈ સહાય મળી નથી. તેથી સરકાર દ્વારા કરવામાં આવેલા દાવા ખોટા સાબિત થાય છે. નાગરિક સમાજ દ્વારા પણ તેમને કોઈ મદદ મળી ન હતી. 12 ઉત્તરદાતાઓએ જણાવ્યું હતું કે લૉકડાઉન દરમિયાન તેમના કુટુંબના કેટલાક સભ્યો બીમાર હતા. 55.42% ને નાણાં ઉધાર લેવાની જરૂર નહોતી જ્યારે બાકીનાએ પૈસા ઉધાર લીધા હતા. 37 કામદારો, જેમણે પૈસા ઉધાર લીધા હતા તેમાંથી 6 કુટુંબમાં કોઈ બીમાર હતા.

ભલામણો:

    1. કામના સ્થળે અકસ્માતો અને વ્યવસાયિક આરોગ્ય અંગે વિગતવાર અભ્યાસ – ધૂળનો સંપર્ક અને તેની અસર અંગે તપાસ હાથ ધરવાની જરૂર છે. તેઓ કેટલી ધૂળના સંપર્કમાં છે અને તેનો તેમના સ્વાસ્થ્ય પર તેના પ્રભાવનો અભ્યાસ થવો જોઈએ. 66% ઉત્તરદાતાઓએ હાથ, પીઠ અને પગમાં દુખાવો હોવાનું જણાવ્યું છે અને તેમને આ દિશામાં મદદની જરૂર છે.
    2. સુરતમાં કાપડ બજારોમાં સંઘર્ષ/વિવાદ નિવારણ પ્રણાલીનો અભ્યાસ કરવાની જરૂર છે. કામદારોને તેમની ફરિયાદો સાથે કેટલી વાર લેબર નિષ્ણાત વકીલ અથવા મજૂર વિભાગમાં જવાની જરૂર છે? ફરિયાદોનું સ્વરૂપ, ફરિયાદોની તીવ્રતા અને તેમને થતા નુકસાનનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ. આ કામદારો માટે ઉપલબ્ધ સામાજિક સપોર્ટ સિસ્ટમ શું છે? તેમના નેતાઓ કોણ છે?
    3. શોપ એન્ડ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ એક્ટમાં વજન, અવાજ અને અન્ય પ્રદૂષકોને દૂર કરવા માટે કેટલીક મર્યાદાઓ અને ધોરણો પૂરા પાડવામાં આવવા જોઈએ. વજન સાથે વધારે માળ ચઢવા પર પ્રતિબંધ હોવો જોઈએ. બજારોમાં મિકેનિકલ લિફ્ટ અને એલિવેટર આપવી જોઈએ.
    1. ન્યુનતમ વેતન તાકીદે સુધારવાની જરૂર છે.
    2. ઓવરટાઇમ પર મર્યાદા આવવી જોઈએ અને કાયદો લાગુ કરવો જોઈએ. કામના લાંબા કલાકો મુખ્ય ચિંતા છે. તે તેમના કુટુંબના જીવન તેમજ તેમના સુખાકારીને કેવી અસર કરે છે તેનો અભ્યાસ કરવાની જરૂર છે. તેઓએ સારવાર માટે કેટલો ખર્ચ કરવો પડે છે અને માંદગીને લીધે તેઓ કેટલા દિવસ ગુમાવે છે તેનો પણ અભ્યાસ કરવો જોઈએ.
    3. આ કામદારોને સામાજિક સુરક્ષા માટેના કાયદાના કવચ હેઠળ લાવવાની જરૂર છે.
    4. ઇએસઆઈ એક્ટના અમલને સુધારવાની જરૂર છે.

      8.. કામદારોને સંગઠિત થવા પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.

    1. આબોહવા પરિવર્તનની અસર કામદારોને અસર થશે. વધતા તાપમાનથી આ કામદારોને પણ અસર થશે. સંભવિત ઉકેલો અને માર્ગ જેના દ્વારા કામદારોને સુરક્ષિત રાખી શકાય તે શોધવા માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચા થવી જોઈએ.

    10. તેમને કોરાનાકાળમાં થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ કરવી જોઈએ

[1](https://frontline.thehindu.com/cover-story/silence-of-the-looms/article32033354.ece


શ્રી જગદીશ પટેલના વિજાણુ સંપર્કનું સરનામું:  jagdish.jb@gmail.com  || M-+91 9426486855

Author: Web Gurjari

3 thoughts on “કાપડના તાણાવાણા વચ્ચે ગૂંચવાયેલું જીવન

  1. આભાર મયુરભાઈ. આપના સવાલ નો જવાબ સામાન્ય જવાબ હોઈ શકે- સમાજ. પણ એ અતિ સરલીકરણ કે સામાન્યીકરણ થયું કહેવાય. બીજો જવાબ હોય – જેની તાકાત હોય તે. ત્રીજો જવાબ હોય – જેની નિયત હોય તે. ચોથો જવાબ હોય – જેની જરૂર હોય તે
    પણ આ બધું કરવાની જવાબદારી તો સરકાર અને ઉદ્યોગની આવે.કામદારો સંગઠિત હોત તો પોતાની તાકાત થી કરાવીશકત પણ એ શક્તિશાળી હોત તો આવા અહેવાલ લખવાની જરૂર જ રહેત નહી. આવા અહેવાલોથી વિશેષ કોઈફારક ન પડે તે હું અને તમે બધા સમજીએ છીએ. જેની સૌને ખાબર છે તેનું દસ્તાવેજી કરણ થાય છે . પરિવર્તન માટે આવા અહેવાલો પહેલું પગથીયું ગણાય પણ તેમાંથી એક્શન ન નીકળે તો બધું કાગળ પર જેમનું તેમ રહે એવી મારી સમજ છે.

  2. તાણા વાણા સાથે આ કામગીરી અતિ કપરી છે અને આ કામ માં ઓછું ભણેલા જોડાય…દૂખ ની વાત છે કે કાયદાઓ હોવા છતાં અમલીકરણ ની નૈતિક જવાબદારી કોઈ લેવા તૈયાર નથી.એ વ્યવસ્થા ગોઠવાય એવી આશા.

Leave a Reply to પ્રકાશ ગજ્જર Cancel reply

Your email address will not be published.