(૧૦૨) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૪૮ (આંશિક ભાગ – ૪)

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ

વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

આહ કો ચાહિએ ઇક ઉમ્ર અસર હોતે તક

(શેર ૭ થી ૮)
  

યક નજ઼ર બેશ નહીં ફ઼ુર્સત-એ-હસ્તી ગ઼ાફ઼િલ
ગર્મી-એ-બજ઼્મ હૈ ઇક રક઼્સ-એ-શરર હોતે તક (૭)

[યક= એક; બેશ= વધારે, પુષ્કળ, પૂરતું; ફ઼ુર્સત-એ-હસ્તી= જીવનની અવધિ; ગ઼ાફ઼િલ= અસાવધ; બેપરવા; ગર્મી-એ-બજ઼્મ= મહેફિલમાંની હૂંફ (તાપમાન); રક઼્સ= નૃત્ય, નાચ મુજરો; શરર= ચિનગારી; તણખો, ઝલક; રક઼્સ-એ-શરર= નૃત્યની ઝલક]

આ શેર અને તેની અગાઉના શેરની સરખામણી કરતાં દેખાઈ આવશે કે દૃષ્ટાંત અને મૂળ કથન ઉલટસુલટ મિસરાઓમાં આવે છે. આ પણ ગ઼ાલિબની અભિવ્યક્તિના વૈવિધ્યની એક કળા જ છે ને! વળી આ શેર અગાઉના શેરમાંની માશૂકાની કૃપાનજર સાથે સાતત્ય ધરાવતો હોય તેમ સ્પષ્ટ દેખાઈ આવે છે. જો કે ગ઼ઝલના શેર સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ ધરાવવાના લક્ષણને અહીં કોઈ હાનિ પહોંચતી નથી, કેમ કે બંને શેર સ્વતંત્ર ઊભા રહી શકે છે. માત્ર બંને શેર પેલી ‘નજર’ને કેન્દ્રમાં રાખે છે, તેથી જ મેં ઉપર ‘સાતત્ય’ શબ્દ પ્રયોજ્યો છે.

હવે આપણે આ શેરના પહેલા ઉલુ મિસરાને ચર્ચાની એરણ ઉપર લઈએ, તે પહેલાં  તેના અંતે આવતા ગ઼ાફ઼િલ શબ્દને સમજી લઈએ. આ શબ્દ શેરના કથનના ભાગરૂપ નથી, પણ એ  સંબોધન માત્ર છે જ છે; અને તે પણ શાયરે પોતાની જાત માટે જ પ્રયોજ્યો છે. આ શેર કંઈક આધ્યાત્મિકતાને સ્પર્શતો દેખાય છે, કેમ કે તેમાં માનવજીવનના અસ્તિત્વની ચર્ચા થાય છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો શાયર અહીં પેલી માશૂકાની અમીનજરને મદ્દે નજર રાખીને કહેવા માગે છે કે જીવનની અવધિ અર્થાત્ અસ્તિત્વને ટકાવી રાખવા માટે એ એક નજર પર્યાપ્ત નથી. એ નજર તો એવી ક્ષણિક છે કે જે જીવનને જાળવી રાખવાના એક માત્ર તંતુ તરીકેનું જ કાર્ય બજાવે છે. એ અમીનજર તો અલ્પકાલીન છે અને એ પણ કેવી અલ્પકાલીન તે સમજાવવા માટે શાયર બીજા મિસરામાં એ માટેનું દૃષ્ટાંત આપે છે.

આ બીજા સાની મિસરામાં શાયર આપણી નજર સામે નાચગાનની એક મહેફિલને ખડી કરી દે છે. આવી કોઈ મહેફિલમાં થતા મુજરા કે શેર-ઓ-શાયરીની રમઝટ વાતાવરણને એવું તો હળવું અને  હૂંફાળું બનાવી  દે છે કે તેમાં ભાગ લેનાર સૌ ખુશમિજાજમાં આવી જાય છે. પરંતુ આ ખુશમિજાજી તો ક્ષણિક બની રહે છે, કેમ કે પેલા નૃત્યની ઝલક સમેટાઈ જાય કે તરત જ પેલી ખુશમિજાજી પણ આપોઆપ આટોપાઈ જતી હોય છે.

આમ આખા શેરનું તારતમ્ય તો એ જ ઉપસી આવે છે કે માશૂક માટે માશૂકા તરફની એક માત્ર કૃપાનજર જ પોતાના અસ્તિત્વને ટકાવી રાખવા માટે પર્યાપ્ત નથી, પણ તેથીય વિશેષ તો સાન્નિધ્ય સધાય એ પણ જરૂરી છે. આ સાન્નિધ્ય એટલે માશૂકને માશૂકા સાથે અમર્યાદ સ્વાતંત્ર્ય સાથે હળવા મળવાની છૂટ, કે જે આપણી આ ગ઼ઝલના પ્રથમ શેરમાં વર્ણવાઈ છે અને જે છે ‘માશૂકાના કેશની લટને રમાડવા સુધીનો અધિકાર!’.

* * *

ગ઼મ-એ-હસ્તી કા અસદકિસ સે હો જુજ઼ મર્ગ ઇલાજ
શમ્અ હર રંગ મેં જલતી હૈ સહર હોતે તક (૮)

[ગ઼મ-એ-હસ્તી= જીવનનાં દુ:ખ; જુજ઼= સિવાય; મર્ગ= મૃત્યુ; શમ્અ= મીણબત્તી; સહર= સવાર]

ગ઼ાલિબનો આ મર્મભેદક મક્તા શેર છે. અહીં તેમણે તેમના તખલ્લુસ ‘ગ઼ાલિબ’ના બદલે પોતાના મૂળ નામ ’અસદ’ને  પ્રયોજ્યું છે. આ શેરમાં માનવજીવન સાથે જોડાયેલાં દુ:ખોની નરી વાસ્તવિકતા રજૂ થઈ છે. સુખ અને દુ:ખના તાણાવાણાથી વણાતી જતી આ જિંદગીમાં સુખ ઓછું અને દુ:ખ વધારે હોય છે. કોઈ ગુજરાતી કવિએ ગાયું છે, ‘છે માનવીજીવનની ઘટમાળ એવી; દુ:ખ પ્રધાન, સુખ અલ્પ થકી ભરેલી!’. ઘણીવાર માનવી એવાં અસહ્ય શારીરિક કે માનસિક દુ:ખોથી જીવનભર પિડાતો રહેતો હોય છે, જેનો કોઈ ઈલાજ નથી હોતો અને તેમને સહન કરી લેવા સિવાય અન્ય કોઈ વિકલ્પ પણ નથી હોતો. આમ છતાંય ગ઼ાલિબ આવાં લાઈલાજ દુ:ખોના આખરી ઈલાજ તરીકે મોતને ગણાવે છે. મોત એ એવું ઔષધ છે કે જેનાથી તમામ દુ:ખોનો એકી ઝાટકે અંત આવી જાય છે. ગ઼ાલિબનો આ જ મતલબનો એક શેર છે, જેના સાની મિસરાના શબ્દો છે : ‘મૌત સે પહલે આદમી ગ઼મ સે નજાત પાએ ક્યૂઁ’. હવે અહીં વિચારવા જેવી અને સમજવા જેવી વાત એ છે એ મોત કુદરતી હોવું જોઈએ. સર્જનહારે આપણને મૂલ્યવાન જિંદગી જીવવા માટે આપી છે, જેને આત્મહત્યા દ્વારા વેડફી નાખવાનો આપણને કોઈ અધિકાર નથી.

હવે બીજા મિસરામાં ગ઼ાલિબ શમા (Candle) દાખલો આપીને સમજાવે છે કે મહેફિલનું વાતાવરણ હર્ષ કે શોક એવા ગમે તે મિજાજમાં હોય, પણ તે અવિરત પ્રજળ્યા જ કરે છે; અને તેને ત્યારે જ બુઝવવામાં આવે છે, જ્યારે કે સવાર થાય છે. માનવીએ પણ જીવનની દરેક પરિસ્થિતિમાં અડગ રહેવું જોઈએ. જીવનનાં દુ:ખો કાં તો આપણે હયાતિમાં જ સમેટાઈ જશે, નહિ તો છેવટે મોત તો છે જ.

આ ગ઼ઝલ અહીં સમાપ્ત તો થાય છે, પણ ‘હોતે તક’ રદીફનો ઘોષ આપણા જેહનમાં સતત પડઘાયા કરે છે.

(સંપૂર્ણ)

 * * *

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org

(૬) Courtesy –  urduwallahs.wordpress.com

(૭) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in

(૮) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ અને શ્રી નીતિન વ્યાસ

 

 

Author: Web Gurjari

Leave a Reply

Your email address will not be published.