ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭ :: પ્રકરણ ૬૦ : જિન્નાનું ‘ડાયરેક્ટ એક્શન’(૨)

દીપક ધોળકિયા

જિન્નાએ નીતિમત્તાને નેવે મૂકી દીધી તે હિંસા આચરવા માટેનું ખુલ્લું આમંત્રણ હતું. જે જોવા મળ્યું તે એ હતું કે બ્રિટિશ સરકાર કરતાં કોંગ્રેસ પર જિન્નાને વધારે ગુસ્સો તો હતો જ, પણ આ ગુસ્સો હિન્દુઓ પર મુસલમાનોના ગુસ્સા તરીકે બહાર આવ્યો. બંગાળમાં મુસ્લિમ છાપાંઓ અને સંસ્થાઓએ લીગે ઠરાવ પસાર કર્યો તે પછી તરત ઝેરીલો પ્રચાર શરુ કરી દીધો હતો. બંગાળમાં એ વખતે મુસ્લિમ લીગના સુહરાવર્દીની સરકાર હતી. સરકારે ૧૬મી ઑગસ્ટે રજા જાહેર કરી. ઍસેમ્બ્લીમાં એનો વિરોધ થયો તેની સુહરાવર્દીએ પરવા ન કરી.

૧૩મી ઑગસ્ટના Star of Indiaએ કલકત્તા જિલ્લા મુસ્લિમ લીગે ૧૬મી ઑગસ્ટ માટે ઘડેલો કાર્યક્રમ પ્રકાશિત કર્યો. ડાયરેક્ટ ઍક્શન કાર્યક્રમનો દોર જિલ્લા મુસ્લિમ લીગે સંભાળી લીધો હતો. કાર્યક્રમ આ પ્રમાણે હતો –

સંપૂર્ણ હડતાળ રાખવી, કલકત્તા, હાવડા, મટિયા બુર્ઝ, હુગલી અને ૨૪ પરગણાના બધા જ મુસ્લિમ લત્તાઓમાંથી સરઘસો, કાફલાઓ અને અખાડાનું આયોજન કરવું.  બપોરે બધા સરઘસોમાં નીકળીને ઑક્ટરલૉની મેમોરિયલ (હવે શહીદ મીનાર) પહોંચે અને ત્યાં  બંગાળના પ્રીમિયર હુસેન શહીદ સુહરાવર્દીના પ્રમુખપદે યોજાનારી બધા જિલ્લાઓની સંયુક્ત રૅલીમાં જોડાય. ૧૬મી ઑગસ્ટ, શુક્રવારે બધી મસ્જિદોમાં ‘મુનાજાતો” (ખાસ નમાઝ) રાખવી. જિલ્લા મુસ્લિમ લીગના સેક્રેટરીએ એ વખતે રમઝાન મહિનો ચાલતો હતો તેની યાદ અપાવતાં કહ્યું કે આ મહિનો અલ્લાહની મહેર અને દુઆઓ માગવાની જેહાદનો મહિનો છે. કુરાન આ જ મહિનામાં ઊતર્યું, અને પયગંબરની સરદારી નીચે દસ હજાર મુસલમાનોએ મક્કા જીતી લીધું હતું અને અરબસ્તાનમાં ઇસ્લામમિયા ઉમ્મત(ઇસ્લામી કોમ)ની સ્થાપના કરી હતી.

પરંતુ, બીજું એક સરક્યુલર પણ ખાનગી રીતે મુસલમાનોમાં ફરતું હતું તેના મુખ્ય મુદ્દા આ પ્રમાણે હતાઃ  બધા મુસલમાનો પાકિસ્તાન માટે જાનફેસાની કરવા તૈયાર રહે; પાકિસ્તાન બની જાય તે પછી હિન્દુસ્તાનને ફતેહ કરવું; બધાને મુસલમાન બનાવી દેવા;  એક મુસલમાન પાંચ હિન્દુની બરાબર છે.

પાકિસ્તાન ન બને ત્યાં સુધી હિન્દુઓની બધી ફેક્ટરીઓ અને દુકાનો બાળવી, લૂંટવી અને લૂંટનો માલ લીગની ઑફિસમાં જમા કરાવવો; બધા લીગીઓએ કાયદાનો ભંગ કરીને હથિયારો લઈને ફરવું;  રાષ્ટ્રવાદી (લીગવિરોધી) મુસલમાનોને મારી નાખવા; ધીમે ધીમે હિન્દુઓને મારી નાખીને એમની વસ્તી ઘટાડવી; બધાં મંદિરો તોડી પાડવાં; દર મહિને એક કોંગ્રેસી નેતાનું ખૂન કરવું; ૧૮મી ઑક્ટોબર ૧૯૪૬થી હિન્દુ સ્ત્રીઓ પર બળાત્કાર કરવો, એમને ઉઠાવી જવી અને  મુસલમાન બનાવી દેવી. હિન્દુઓનો સામાજિક, આર્થિક અને બીજી બધી રીતે બહિષ્કાર કરવો. બધા લીગીઓએ ૧૫મી સપ્ટેમ્બર સુધી આ સૂચનાઓનું પાલન કરવું.

૧૬મી ઑગસ્ટની સવારથી મુસલમાનો સરઘસમાં જોડાવા તૈયાર થઈ ગયા. ઍમહર્સ્ટ સ્ટ્રીટ, માનિકતલા અને બેલિયાઘાટા વિસ્તારોમાં મુસલમાનોનું ઝનૂન જોઈ શકાય તેવું હતું. મોટી સંખ્યામાં ગુંડાઓની ટોળકીઓ નીકળી પડી. હાથમાં મુસ્લિમ લીગના ઝંડા અને  હથિયારો, લાઠીઓ, દેશી બોમ્બો સાથે બધા નીકળી પડ્યા અને તરત હુમલા શરુ થઈ ગયા.

ટોળાંઓ ‘લડ કે લેંગે પાકિસ્તાન, મર કે લેંગે પાકિસ્તાન’ જેવાં અને હિન્દુ વિરોધી સ્લોગનો પોકારવા લાગ્યા. લીગીઓના નિશાન પર હિન્દુઓ ઉપરાંત રાષ્ટ્રવાદી મુસલમાનો પણ હતા. ભીડ એવા જ એક લીગવિરોધી મુસ્લિમ, સૈયદ નૌશેર અલીના ઘર પર ત્રાટકી. નૌશેર અલી અને એમના કુટુંબને પોલીસે રક્ષણ આપીને થાણા પર પહોંચાડી દીધાં પણ લીગીઓએ એમનું ઘર ખેદાનમેદાન કરી નાખ્યું અને ઘરના મલબા પર મુસ્લિમ લીગનો ઝંડો લહેરાવ્યો. હિન્દુઓએ મુસ્લિમ લીગે જાહેર કરેલી હડતાળમાં ન જોડાવાનો નિર્ણય લીધો હતો. આથી કેટલાયે દુકાનદારોએ પોતાની દુકાનો ખોલી અને ઘણી જગ્યાએ મુસલમાનોની ભીડનો મુકાબલો પણ કર્યો પરંતુ અંતે ટોળાં જ ફાવ્યાં અને દુકાનો લુંટાઈ, સળગાવી દેવાઈ અને માલિકોનાં ખૂન થઈ ગયાં. ટોળાંઓમાં ઘણા જાણીતા ગુંડાઓ પણ હતા જેમને તરીપાર કરવામાં આવ્યા હતા, પણ સુહરાવર્દીની સરકારે એમના કલકત્તામાં પ્રવેશ પ્રત્યે આંખમિંચામણાં કર્યાં. એ જ દિવસે પૂર્વ કલકતાની એક કૉલેજની હૉસ્ટેલ પર ભીડ ત્રાટકી. એ વખતે રિવૉલ્વરોનો છૂટથી ઉપયોગ થયો.

બીજા દિવસે પણ ખૂનની હોળી ખેલાઈ, તેમાં પાર્ક સ્ટ્રીટ વિસ્તારમાં એક નિવૃત્ત ઍડીશનલ જજની હત્યા થઈ ગઈ.  એ જ રીતે એક બીજો જજ પણ ટોળાથી બચવા માટે એક છોકરો ભાગતો હતો તેને બચાવતાં માર્યો ગયો. હુગલીમાં ચાલતી નાવોમાં પણ ચડીને ખલાસીઓને હુલ્લડબાજોએ માર્યા અને લોકોને ડુબાડી દીધા. એક જ દિવસમાં સત્તાવાર આંકડા પ્રમાણે ૨૭૦ જણ માર્યા ગયા અને ૧૬૦૦ ઘાયલ થયા. ઠેરઠેર ભડકે બળતી દુકાનો, ઘરોના મલબા, જમીન પર રઝળતી લાશો અને આકાશમાં મિજબાનીની આશામાં ઝળુંબતાં ગીધોએ કલકત્તાને એક નવું જ વિકૃત રૂપ આપી દીધું હતું. લાશો એવી જગ્યાએ પડી હતી કે ત્યાં ગીધો એકઠાં થયાં હોય તેને જોઈને ખબર પડતી કે એ જગ્યાએ લાશ પડી છે. પરંતુ સૌથી ખરાબ હુમલો મટિયાબુર્ઝમાં થયો. ત્યાં પાંચસો ઑડિયા મજૂરોને એક સાથી મોતને ઘાટે ઉતારી દેવાયા.

બીજા દિવસે હિન્દુઓ પણ સંગઠિત થયા અને સામનો કરવા લાગ્યા, પરંતુ, મુસ્લિમ લીગના બે નેતાઓએ પોલીસની મદદથી એમની બંદુકો લાઇસન્સો હોવા છતાં  કબજામાં લઈ લીધી. આથી મુસલમાન ગુંડાઓને છૂટો દોર મળી ગયો. તોફાનીઓને મોકો મળવાનું કારણ એ હતું કે પોલીસ તંત્ર ખુલ્લી રીતે એમની સાથે હતું.  પોલીસ કંટ્રોલ રૂમમાં મદદ માટે મળતા સંદેશના જવાબમાં અધિકારીઓ કહી દેતા  કે રક્ષણ માટે કોંગ્રેસ પાસે જાઓ.  અથવા તમારી કાલી માતા પાસે જાઓ. સુહરાવર્દીએ જાતે જ કંટ્રોલ રૂમનો કબજો લઈ લીધો હતો અને એણે પોલીસને કામ જ ન કરવા દીધું. એણે પોલીસને વચ્ચે ન પડવાનો હુકમ આપ્યો હતો. કોઈ પોલીસ અધિકારી મદદ આપવાની કોશિશ કરે તો સુહરાવર્દી રોકી દેતો હતો.

આ બધાની વચ્ચે એવા પણ સમાચાર મળ્યા કે શહેરના અમુક વિસ્તારોમાં પાડોશીઓએ  એકબીજાનું રક્ષણ કર્યું અને બહારથી કોઈને ઘૂસવા ન દીધા.  બીજી બાજુ એવું પણ બન્યું કે મધ્યમ વર્ગના શિક્ષિત મુસલમાનોને ગુંડા તત્ત્વો સામે નમતું જોખીને એમની મદદ કરવાની ફરજ પડી.

બીજા દિવસે શહેરમાં ૧૪૪મી કલમ લાગુ કરી દેવાઈ, અને મિલિટરીએ પોતાના હાથમાં દોર લઈ લીધો. રમખાણ તો ત્રીજા  અને ચોથા દિવસે પણ ચાલુ રહ્યાં પરંતુ મિલિટરીનો પ્રભાવ દેખાવા લાગ્યો હતો. તોફાનોની ઘટનાઓની સંખ્યા અને તીવ્રતા ઘટવા લાગી હતી. પાંચમા દિવસે રમખાણોના અવશેષો સહિત શાંતિ સ્થપાઈ. રમખાણોમાં બે હજારથી વધારે લોકો માર્યા ગયા કે ઘાયલ થયા અને લાખોની સંપત્તિને પારાવાર નુકસાન થયું.

ઍસેમ્બ્લીમાં કોંગ્રેસ અને બીજા વિરોધ પક્ષો  અવિશ્વાસની દરખાસ્ત મૂકી જે ઊડી ગઈ. પરંતુ એની ચર્ચામાં બોલતાં ભૂતપૂર્વ પ્રીમિયર  ફઝલુલ હકે બ્રિટિશ શાસનનાં આંખમિંચામણાંનો સંકેત આપતાં કહ્યું કે “બ્રિટિશ શાસનનો અંત આવી ગયો હોય એવું લાગતું હતું”. હક હજી એ જ અરસામાં મુસ્લિમ લીગમાં જોડાયા હતા, એટલે મતદાન વખતે એમણે અવિશ્વાસની દરખાસ્તની વિરુદ્ધ મત આપ્યો. હિન્દુ મહાસભાના શ્યામા પ્રસાદ મુખરજીએ કહ્યું કે કલકત્તાનો સૌથી મોટો ગુંડો સુહરાવર્દી પોતે જ છે. સુહરાવર્દીએ ખિજાઈને મુખરજીને જ સૌથી મોટા ગુંડા ગણાવ્યા. ચર્ચાનો જવાબ આપતાં સુહરાવર્દીએ આક્ષેપ કર્યો કે રમખાણ માટે કોંગ્રેસ જવાબદાર છે. ડાયરેક્ટ ઍક્શન માત્ર  સભાસરઘસો યોજવા વિશે હતું, પણ આ કાર્યક્રમ શાંતિથી પાર ન પડે તે માટે કોંગ્રેસે તોફાનો કરાવ્યાં.

મતદાન થયું ત્યારે ૨૫ યુરોપિયન સભ્યો તટસ્થ રહ્યા. બે કમ્યુનિસ્ટ સભ્યો પણ તટસ્થ રહ્યા. બે ભારતીય ખ્રિસ્તીઓમાંથી એક સભ્યે અવિશ્વાસની દરખાસ્તની તરફેણમાં મત આપ્યો. કોંગ્રેસમાંથી પક્ષપલ્ટો કરનાર ત્રણ ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસના સભ્યો મુસ્લિમ લીગની સાઇડમાં બેઠા અને સરકારની તરફેણમાં મત આપ્યો.

કલકત્તાના ઇતિહાસનાં આ સૌથી ગોઝારાં કોમી રમખાણોની અસર છેવટ સુધી રહી. કોમી રમખાણોનો દાવાનળ ફેલાતો રહે છે. રમખાણો શરૂ કેમ શરૂ કરવાં તે તો કદાચ સૌ જાણતા હોય પણ એને રોકવાનો ઉપાય કોઈની પાસે નથી હોતો.  કલકતાની આગ ઠંડી થાય તેનાં માત્ર સાત અઠવાડિયાંમાં નોઆખલી સળગી ઊઠ્યું અને હજારો હિન્દુઓ માર્યા ગયા. આ કતલે-આમના સમાચાર દેશમાં ફેલાયા અને બિહારમાં બંગાળનાં રમખાણોના જવાબમાં હિન્દુઓએ મુસલમાનોને રહેંસી નાખ્યા. ભાગલા વખતની મારકાપમાં પણ આ રમખાણોની અસર રહી. પરંતુ આના વિશે વિગતમાં આગળ જોઈશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register Vol. II, July-Dec 1946

The Great Calcutta Killings and Noakhali Genocide – દિનેશ ચંદ્ર શહા અને અશોક દાસગુપ્તા, પ્રથમ આવૃત્તિ ૨૦૧૧.


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ dipak.dholakia@gmail.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

Author: Web Gurjari

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *