આપણે કેટલા પ્રાચીન ? – લેખાંક ૧૦

પ્રવાસી યુ. ધોળકિયા

આપણી લેખમાળાના અંતિમ પડાવ પર આપણે આવી ચૂક્યાં છીએ. અત્યાર સુધી આપણે લગભગ ૯૦,૦૦૦ વર્ષના કાળખંડની દીર્ઘ યાત્રા પુરી કરી છે. હવે જે કળિયુગનો ઇતિહાસ આપણે સમજવા પ્રયત્ન કરીશું તેનો સર્વસંમત ગાળો ૫,૦૦૦ વર્ષનો છે. આ લેખમાળાના અંતની શરૂઆતનું આ પ્રથમ ચરણ મહાભારતનાં યુદ્ધ બાદ શરૂ થાય છે.

કળિયુગનો ઇતિહાસ

મહાભારતનાં મહા વિનાશક યુદ્ધ પછી હસ્તિનાપુરની ગાદી પર પાંડવ નરેશ તરીકે યુધિષ્ઠિરનું રાજ્યારોહણ થાય છે. ૩૬ વર્ષ રાજ્ય કર્યા બાદ નિવૃત્ત થઈ તેમણે સ્વર્ગારોહણ કરેલ.

કળિયુગ – પ્રથમ ચરણ

હવે જે સમય છે તેને આપણે વિક્રમ સંવંતમાં દર્શાવીશું. આપણે ઈસ્વીસનનાં જે વર્ષમાં જીવીએ છીએ તેમાં ૫૭ ઉમેરવાથી વિક્રમ સંવંતના વર્ષની સંખ્યા મળે છે. એ રીતે જોઈએ તો યુધિષ્ઠિરે રાજ્ય ગાદી વિક્રમ સંવંત ૩૦૮૦ પૂર્વે સંભાળી હતી. પુરાણોએ યુધિષ્ઠિરના સમકાલીન ૧૦ રાજાઓનાં નામ સાચવ્યાં છે. પ્રથમ ચરણમાં ભારતમાં સૂર્ય અને ચંદ્ર વંશના જુદા જુદા વંશોએ રાજ્ય કર્યું. આ વંશોની યાદી નીચે મુજબ છે –

  વંશનું નામ રાજ્ય પ્રદેશનું નામ રાજવીઓની સંખ્યા
બૃહદ્રથ અને નંદવંશ મગધ ૨૦
ઈક્ષ્વાકુ અયોધ્યા ૨૪
પાંડવ હસ્તિનાપુર ૩૧
પાંચાલ ઉત્તર પ્રદેશ ૨૭
કલિંગ ઉડીશા ૩૨
મૈથિલી ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહાર ૨૮
હૈહય ઉત્તર ભારતનાં અનેક રાજ્યો ૨૮
કૌશેય કાશી ૨૪
અશ્મક ——– ૨૫
૧૦ સૂરસેન સૌરાષ્ટ્ર અને ગુજરાત ૨૩
૧૧ આવંત્ય ઉજ્જૈન – મધ્ય પ્રદેશ ૨૦
૨૮૨

ઉપરોક્ત વંશોએ લગભગ ૧,૫૦૦ વર્ષ રાજ્ય કર્યું.

પ્રથમ ચરણમાં જે જે રાજવીઓએ કળિયુગ દરમ્યાન અતિ મહત્ત્વનાં કાર્યો કર્યાં તે બધાનાં વિગતે વર્ણનો તો સ્થળ સંકોચને કારણે સમાવી શકાય તેમ નથી. આ રાજવીઓમાં પરીક્ષિત, જન્મેજય, અભિસીમ કૃષ્ણ, સંજય, પ્રસેનજીત, વિશાખયુપ, શિશુનાગ, બિંબીસાર, અજાતશત્રુ, મહાપદ્મનંદ, આસંધિ, અશ્વસેન, વિતીહોત્ર, ચંદ્રપ્રદ્યોત, વત્સરાજ ઉદયન, નાગરાજાઓ તક્ષક, વાસુકિ, અને જરતકારૂ  થયા. અજાતશત્રુએ પોતાના પિતા બિંબીસારને કેદ કર્યા હતા. આ રાજવીએ પોતાના પિતા પ્રત્યે કરેલાં પાપોનું ક્ષમાદાન ભગવાન બુદ્ધ પાસેથી મેળવ્યું હતું. ઉદયન વત્સરાજ રાજવી પર અનેક સંસ્કૃત નાટકો રચાયાં હતાં. આજથી ૪,૦૦૦ વર્ષ પૂર્વે પાટલીપુત્ર નગરની સ્થાપના ઉદાયી નામના મગધના રાજવીએ કરી હતી. મગધ વંશના રાજવી વિશાખયૂપે આટલાં જ વર્ષો પૂર્વે સમગ્ર ભારત પર દિગ્વિજય મેળવી સમ્રાટનું બિરૂદ ધારણ કર્યું હતું.

આપણી એવી માન્યતા છે કે જૈન ધર્મની સ્થાપના ભગવાન મહાવીરે કરી અને બૌદ્ધ ધર્મની સ્થાપના ગૌતમ બુદ્ધે કરી. પરંતુ શ્રમણ પરંપરાના આ બે ફાંટા અતિપ્રાચીન છે. ૨૪મા અને અંતિમ તિર્થંકર ભગવાન મહાવીરે જૈન ધર્મને અને ૨૫મા ગૌતમ બુદ્ધે બૌદ્ધ ધર્મને વિશ્વ સ્તરના ધર્મો તરીકે પ્રસાર્યા. આપણા ઇતિહાસમાં આ બન્ને મહામાનવો આજથી ૨,૫૦૦ વર્ષ પૂર્વે થયા તેમ શીખવવામાં આવે છે, પરંતુ આ વાત તદ્દન ખોટી છે. પુરાણો તેમને ૩,૮૦૦ વર્ષ પૂર્વે, એટલે કે કળિયુગનાં આ પ્રથમ ચરણમાં, મુકે છે.

શ્રમણ પરંપરાનું પુનરૂત્થાન જેમ મહાવીર અને બુદ્ધે કર્યું તેમ તેનાથી પણ પૂર્વે શૌનક ઋષિના કુળે સનાતન ધર્મ પરંપરાનો ઉધ્ધાર કર્યો. એ માટે એક દીર્ઘ સત્રનું આયોજન કરવામાં આવ્યું. આ દીર્ઘસત્ર ૩૦૦ વર્ષના સમયગાળા દરમ્યાન વિ.સં. પૂર્વે ૨૭૮૦થી ૨૪૮૦ સુધી ચાલ્યું હતું. આ સત્ર પાંડવ રાજવી અધિસીમકૃષ્ણ, મગધ રાજવી સેનાજીત અને ઈક્ષ્વાકુ રાજા દિવાકરની નિશ્રામાં થયેલ. નૈમિષારણ્યમાં આ સત્ર દરમ્યાન ૮૮,૦૦૦ ઋષિઓએ હાજરી આપી હતી. તેમાં સંપૂર્ણ વૈદિક, પારાશર્ય પુરાણ સંહિતા પરથી ૧૮ પુરાણોનું નવસંસ્કરણ , ચતુઃસહસ્ત્રામિકા અને શતકોટિ પ્રવિસ્તર જેવાં અનેક શાસ્ત્રોની રચના અને વેદાંગોને વ્યવસ્થિત કરવામાં આવ્યાં. પ્રથમ ચરણમાં જ ઉત્તંક, વૈશપાયન, ચંડભાર્ગવ, કૌત્સજૈમિની, પિંગલ, ઉગ્રશ્રવાસૌતિ, શ્વેતકેતુ, મિત્રયુ વસિષ્ઠ, અષ્ટાધ્યાયી વ્યાકરણના કર્તા પાણિની, કાત્યાયન વરરૂચિ થયા

કળિયુગ – બીજું ચરણ

કળિયુગનાં ૧૫૦૦ વર્ષ પુરાં થયાં પછી તેનાં બીજાં ચરણમાં નીચેના વંશોએ લગભગ ૧૨૦૦ વર્ષ સુધી ભારત પર રાજ્ય કર્યું, જેનો સમયગાળો વિ.સ. ૧૪૪૪ પૂર્વેથી વિ.સં. ૨૨૭ પૂર્વે સુધી ચાલ્યો.

  વંશનું નામ પ્રધાન રાજવીઓ રાજવીઓની સંખ્યા
મૌર્ય ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય, અશોક ૨૧
શુંગ પુષ્યમિત્ર
કણ્વ ભૂમિમિત્ર
આંધ્ર સાતવાહન સુમુક, ગૌતમીપુત્ર સાતકર્ણી ૩૧
૬૫

આપણે બધાં જાણીએ છીએ કે ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યે ચાણક્યની મદદથી નંદવંશને ઉથલાવી મગધની ગાદી, આજથી લગભગ ૩,૫૦૦ વર્ષ પૂર્વે, હસ્તગત કરી. આ પછી મૌર્યવંશના સમ્રાટ અશોક થયા. આપણા સાહિત્યમાં એવું દર્શાવાયું છે કે અશોકે ક્રૂરતાપૂર્વક પોતાના ભાઈઓની હત્યા કરીને મગધનું શાસન મેળવ્યું હતું. કલિંગના યુદ્ધમાં લગભગ ૧ લાખ સૈનિકોની ક્ત્લ થયેલી જોઈને અશોકનું હૃદય પરિવર્તન થયું. તેણે બૌદ્ધ ધર્મ અંગીકાર કર્યો. બુધ્ધના ઉપદેશો વિશ્વભરમાં ફેલાય એટલે તેણે અનેક શિલાલેખોની રચના કરાવી. બૌદ્ધ ચૈત્યો, વિહારો અને સંઘોથી સમગ્ર ભારત વિભૂષિત બન્યું. એ વાતમાં અતિશયોક્તિ નથી કે સમ્રાટ અશોકે આજથી ૩,૪૦૦ વર્ષ પૂર્વે જો બૌદ્ધ ધર્મનો પ્રસાર ન કર્યો હોત તો તે ધર્મ વિશ્વધર્મ ન બની શક્યો હોત. આપણી શાળાઓ- મહાશાળાઓમાં એવું શીખવાય છે કે અશોક આજથી લગભગ ૨,૩૦૦ વર્ષ પૂર્વે થઈ ગયા હતા, જે સત્ય નથી.

શુંગવંશના સ્થાપક પુષ્યમિત્ર અને કણ્વોએ બૌદ્ધ ધર્મના ધસમસતા પ્રવાહને રોકવા અનેક વૈદિક યજ્ઞો કર્યા, પરંતુ તેઓ બૌદ્ધ ધર્મને ખાળવાના આશયમાં પૂર્ણ રીતે સફળ ન થયા. કણ્વ વંશના લગભ ૧૦૦ વર્ષથી ઓછા રાજ્યકાળમાં, પુરાણો પ્રમાણે, યવનો અને શકોના ભારતના ઉત્તર અને ઉત્તર પશ્ચિમ વિસ્તારો પર હુમલાઓ થતા રહ્યા.

આંધ્ર સાતવાહનના ૩૧ શાસકો ભારે કુશળ રાજવીઓ પુરવાર થયા. તેઓએ વિ.સં. ૬૪૪ પૂર્વેથી વિ.સં. ૧૭૦ પૂર્વે સુધી રાજ્યકારભાર કર્યો, જેમાં અખંડ ભારતની અખંડતા જાળવવા પોતાની બધી તાકાત લગાડી દઈને ભારતની શાન વધારી. આંધ્ર સાતવાહન વંશના શાસક ગૌતમીપુત્ર સાતકર્ણી અશોક જેટલા જ શક્તિશાળી પુરવાર થયા. તેઓએ પણ સમગ્ર ભારત બૌદ્ધ ધર્મ ન સ્વીકારે તે માટે સનાતન વૈદિક ધર્મનું પુનરૂત્થાન કર્યું. પરિણામે, આ પછી ભારત વર્ષ અનેક ધર્મી દેશ બન્યો અને તેમ છતાં ધાર્મિક સંવાદિતા જળવાઈ રહી.

શાળાઓ મહાશાળાઓમાં આપણને શીખવવામાં આવે  હે કે મહાન વિશ્વ વિજેતા એલેક્ઝાંડરે જ્યારે ભારતના ઉતર-પશ્ચિમના પ્રદેશો જીતી લીધા ત્યારે મૌર્યવંશના શાસક ચંદ્રગુપ્ત મગધના રાજવી હતા. આ વાત પણ અંગ્રેજોએ ઉપજાવી કાઢેલી છે. સત્ય એ છે કે એલેક્ઝાંડરે જ્યારે ભારતના કેટલાક પ્રદેશો પર વિજય મેળવ્યો ત્યારે મગધ પર આ ગૌતમીપુત્ર સાતકર્ણીનું રાજ્ય હતું. તેની સૈન્ય શક્તિથી ડરી જઈને જ એલેક્ઝાંડરના સૈનિકોએ આગળઃ વધવાની ના પાડી અને એલેક્ઝંડરને ગ્રીસ પાછા ફરવાની ફરજ પડી. આ ગૌતમીપુત્ર સાતકર્ણીનું બીજું નામ “હાલ’ હતું.

કળિયુગનાં બીજાં ચરણના મહાન વિચારકો

આ ચરણમાં સૌથી પ્રસિદ્ધ નામ ચાણક્યનું છે. પુરાણ ગ્રંથોએ આપણને ચાણક્યને કૌટિલ્ય, વાત્સાયન અને મલ્લનાથ ઉપરાંત અનેક નામોથી અનેક નામોથી માહિતગાર કરાવ્યા છે. તેઓની મદદથી ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યે નંદવંશનો નાશ કરી મગધની ગાદી પ્રાપ્ત કરી હતી. કૌટિલ્યે અર્થશાસ્ત્ર ગ્રંથની રચના કરી વિશ્વભરમાં પ્રસિદ્ધિ મેળવી. જે. પી. મિત્તલ તેમના ગ્રંથ ‘History Of Ancient Indiaમાં લખે છે કે કૌટિલ્યએ આ ગ્રંથમાં રાજ્યની કારોબારી, રાજકીય વ્યવસ્થા, રાજાશાહી અને એકહથ્થુ શાસન, રાજ્ય સામે થતા દગા, યુદ્ધ અને શાંતિની સમસ્યાઓ અને તેનું સમાધાન, મંત્રીમંડળ, સનદી નોકરો, ગુપ્તચરો, રાજાના હક્કો અને ફરજો, રાજ્યની કર વ્યવસ્થા અને ઉદ્યોગ તથા ધંધા અને પ્રજાનું રક્ષણ કઈ રીતે કરવું તેનું અદ્‍ભૂત વિવેચન કર્યું છે. તેઓએ અન્ય શાસકો અને પરદેશના રાજ્યો સાથે કઈ રીતે સંબંધો સ્થાપવા તે પર પણ વિશદ સ્તરે લખ્યું છે.

આ ચરણમાં જ વિશ્વને અત્યંત પ્રખર વિદ્વાન એવા પતંજલિ પણ મળ્યા. તેઓ નંદવંશના સમયમાં થયા હતા. તેઓએ પાણિનીના અષ્ટાધ્યાયી વ્યાકરણ પર મહાભાષ્ય લખીને સંસ્કૃત વ્યાકરણને આધુનિક કાળમાં પ્રાસંગિક બનાવ્યું. અષ્ટાંગ યોગ લખીને યોગદર્શન પર જાણે પૂર્ણવિરામ જ લાવી દીધું.

આપણા દેશના ઇતિહાસના કોઈ પણ પુસ્તકને જોશું તો તેઓ તેનો પ્રારંભ  સિંધુ સંસ્કૃતિથી દર્શાવાય છે. આ સંસ્કૃતિ હવે સિંધુ-સરસ્વતી તરીકે ઓળખાય છે. તે અફઘાનિસ્તાન, પાકિસ્તાન, રાજસ્થાન, ગુજરાત અને અન્ય અનેક પ્રદેશોમાં વિસ્તૃત હતી. તેનો વિસ્તાર પાંચ લાખ ચોરસ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલો હતો. તેની સરખામણીએ પ્રાચીન ઈજિપ્તની સંસ્કૃતિનો વિસ્તાર લગભગ ત્રીસ હજાર ચો.કિ.મી.  અને સુમર બેબિલોનિયાની સંસ્કૃતિનો વિસ્તાર પચાસ હજાર ચો.કિ.મી.થી વધારે ન હતો. પરંતુ એ સખેદ નોંધવું પડે કે આપણા પુરાણ ગ્રંથો આવી કોઈ સંસ્કૃતિ વિશે અકળ મૌન સેવે છે. આધુનિક હિંદી વિદ્વાનો એમ માને છે કે સિંધુ સરસ્વતી  સંસ્કૃતિ એક અસુર સંસ્કૃતિ હતી, તેથી આપણાં પુરાણો જે અસુરોના શત્રુ દેવોથી સુશોભિત હતાં તેઓએ આ મહાન સંસ્કૃતિની ઉપેક્ષા કરી હશે. એવી પણ માન્યતા છે કે અત્યારે જે ૧૮ મહાપુરાણ છે તે એક સંપૂર્ણ મહાપુરાણ પરથી આજથી લગભગ ૨,૩૦૦ વર્ષ પહેલાં રચાયાં હતાં. આ રચના કોઈ ઋષિઓએ કે વ્યાસ પરંપરાના શિષ્યોએ કરી ન હતી, પરંતુ નકલકર્તા સૂતો અને માગધોએ સમજ્યા વગર કરી હતી. તેથી કદાચ સિંધુ સંસ્ક્રુતિ વિશેની માહિતીનો તેઓએ છેદ ઉડાડી દીધો હોય !

કળિયુગનાં ત્રીજાં ચરણ પર હવે પછી.


  ક્રમશઃ….ભાગ ૧૧ માં


શ્રી પ્રવાસી ધોળકિયાનો સંપર્ક pravasidholakia@yahoo.com.વીજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.

Author: Web Gurjari

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *