આપણે સ્વતંત્ર થયા ! (?)

શબ્દસંગ

નિરુપમ છાયા

૧૫મી ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ ની મધરાત્રે જાણે કે દેદીપ્યમાન સૂર્ય ઊગ્યો. અનેક કંઠ  ગૂંજી રહ્યા:

સ્વતંત્ર દેશ હો ગયા પ્રભુત્વમય દિશા મહીં,
                      નિશાકરાલ ટલ ચલી, સ્વતંત્રમય દિશા મહીં.                                       
                              મુક્ત ગીત હો રહા, નવીન રાગ ચાહિયે,
                                       નવીન રાગ ચાહિયે..

                            સંઘર્ષ અને બલિદાનો પછી પરતંત્રતાની દીર્ઘ કાળી રાત્રી આથમી ગઈ. ઉજ્જવળ ઉષાએ નભને પ્રકાશથી ભરી દીધું, શસ્ય શ્યામલ મા ભારતીનો દેહ નવલહેરીઓથી પુલકિત થઈ  ઊઠ્યો, એક અલૌકિક આલોકથી પથરાઈ રહ્યો.

                       એ રાત્રીએ સ્વતંત્ર ભારતના પસંદ થયેલા વડાપ્રધાન શ્રી જવાહરલાલ નહેરુએ કરેલું સંબોધન “ભવિષ્ય સાથે વાયદો” શિર્ષક હેઠળ ઘણું જ પ્રસિદ્ધ થયું.

એમણે  કહેલું, ”કેટલાંક  વર્ષો પહેલાં આપણે ભવિષ્ય સાથે એક વાયદો કર્યો હતો અને હવે સમય આવી ગયો છે, જયારે આપણે વાયદો પૂરી રીતે નિભાવીએ.  કદાચ સંપૂર્ણપણે વાયદાનું પાલન કરી ન શકીએ તો ઘણી હદ સુધી અમલ કરવા શક્તિમાન બનીએ. મધરાતને ટકોરે જયારે વિશ્વ સૂતું હશે, ત્યારે ભારત જીવન તેમજ સ્વતંત્રતા માટે જાગી ઊઠશે. આવી ક્ષણ ઈતિહાસમાં બહુ વિરલ હોય છે , જયારે બહુ મોટો જનસમૂહ જરીપુરાણી માન્યતાઓમાંથી બહાર નીકળીને નવા યુગ તરફ કદમ માંડે છે. એક યુગ જયારે સમાપ્ત થાય છે, એક દેશનો સદીઓથી દબાયેલો આત્મા મુક્ત બની ઊઠે છે. આ  પવિત્ર મોકા ઉપર આપણે ભારત અને તેના લોકોની સેવા કરવાનો તથા તેનાથી પણ આગળ વધીને, માનવતાની સેવા કરવા માટે સમર્પિત થવાની પ્રતિજ્ઞા લઈએ છીએ.”

એ દિવસે કેટલો ઉમંગ હશે લોકોનાં હૃદયમાં! સ્વયંભુ રીતે લોકો ઉત્સવના આનંદમાં ઝબકોળાવા લાગ્યા. એ પળને અને દિનને આજે ૭૫ વર્ષ થવા આવ્યાં. સમયની યાત્રા પ્રમાણે તો આપણે અમૃતમય થયા એમ કહેવાય. પણ વાસ્તવમાં એવું છે ખરું? મંથન કરવું પડે તેવું છે. મૂંઝવણ પણ થાય તેવી છે. એક તરફ વિકાસનાં શિખરો છે તો બીજી તરફ ગરીબી, અજ્ઞાન જેવા  વિવિધ પ્રકારના ભેદોના અનેક ખાડા ઠેર ઠેર દેખાય છે. આ વરસે આપણે ૭૫ મા વરસની., આઝાદીના અમૃત મહોત્સવની ઉજવણી  માટે થનગની રહ્યા છીએ. હૃદયમાં બે સમાંતર ભાવો ઉછળી રહ્યા છે. એક તરફ અમૃતોત્સવનો આનંદ, અને બીજી તરફ જીવન જીવવાની મથામણ, જીવન જીવવા માટે પણ સંઘર્ષ. આવું  હોય ત્યાં અમૃતતત્વ  તરફ દૃષ્ટિ પણ ક્યાંથી જાય? સામાન્ય માણસ માટે શિક્ષણ, આરોગ્ય, આવાસ, રોજગાર સરળતાથી પ્રાપ્ત થાય એ દિશામાં વિચાર થાય એ ખરો અમૃતોત્સવ. મહાત્મા ગાંધીજીએ કહ્યું છે, “જયારે પણ તમારા દિલમાં સંશય થાય, અથવા તમારો પોતાનો તમે વધારે પડતો વિચાર કરો ત્યારે તમે આ કસોટી અજમાવજો.તમે જોયેલા સૌથી ગરીબ અને દુર્બળ માણસનો ચહેરો યાદ કરજો અને જે પગલું ભરવાનો વિચાર કરો છો એથી તેનો કશો અર્થ સરશે ખરો, એ સવાલ તમે તમારી જાતને પૂછજો.એથી તેને કશો લાભ થશે? એથી તે પોતાના જીવન પર તથા ભાવિ પર ફરીથી કાબૂ મેળવી શકશે? બીજાં શબ્દોમાં કહું તો, ભૂખ્યા અને આધ્યાત્મિક દારિદ્ર વેઠતા લોકોને એ સ્વરાજ તરફ દોરી જઈ શકશે? પછી તમે જોશો કે, તમારા સંશયો અને તમારી જાત…લુપ્ત થયાં છે.” (‘પૂર્ણાહુતિ’ ભાગ-3 પાના નં. ૮૩)   આજે આપણે એ જાદુઈ તાવીજનું સ્મરણ કરવાની ખાસ જરૂર છે. આ એક વાત.

એવી જ બીજી વાત છે જરા ઊંડાણમાં જઈને વિચારવાની કે અમૃતોત્સવની ઉજવણી એટલે શું? એની સાર્થક અને સાચી ઉજવણી કઈ રીતે થઈ શકે? સ્વતંત્રતા એટલે યથેચ્છ વર્તવાનું એવો ઉપરછલ્લો  અર્થ પણ ઘણા લે છે, જેને  પરિણામે આપણે વિપરીત દિશામાં જતા થઈએ છીએ. નાના હતા ત્યારે  કેન્દ્ર સરકારનાં માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય દ્વારા નિર્મિત એક સુંદર ફિલ્મ જોવા મળેલી જે આજે પણ યાદ છે. હાસ્ય અને કટાક્ષની શૈલીમાં માણતાં માણતાં આ ફિલ્મ કેવો ગંભીર સંદેશ આપી જાય છે એ તો ફિલ્મ પૂરી થાય બાદ વિચારીએ ત્યારે ખ્યાલમાં આવે! એમાં એક સામાન્ય માણસના પ્રતિનિધિ જેવું દેખાતું પાત્ર હતું. ધોતિયું, ઓવરકોટ, માથા પર કાળી ટોપી, મોટી કાળી ફ્રેમનાં ચશ્માં, મોટી મૂછો અને ગંભીર ચહેરો. એનું નામ યાદ નથી પણ પાછળ ‘લાલ’ આવતું હતું. આઝાદી મળી ગઈ, આપણું રાજ આવી ગયું એટલે સહુ પોતપોતાના રાજા. કોઈ કોઈને કહી ન શકે એવી એની માન્યતા. ક્યાંય જવા માટે બસમાં બેસે તો બીજાને ધક્કા મારી સીટ મેળવી લે. કોઈ કહે તો તરત જ તાડૂકી ઉઠે, ‘અરે, આપણે તો આઝાદ થઈ ગયાં છીએ.” ઘરમાં રેડીઓ કે રેકોર્ડ પ્લેયર પર રાત્રે ગીતો પણ ખૂબ મોટા અવાજમાં વગાડે, પોતાના ઘરની બાલ્કનીમાંથી કચરો વગેરે ફેંકે અને એવાં વર્તન માટે  કોઈ કહે તો એમને પણ એવો જ જવાબ દે. આમ આવી ઘણી ઘટનાઓ ફિલ્મમાં બને છે. છેલ્લે એ કેળાં લઈ, ખાઈ, છાલ રસ્તામાં ફેંકે છે. પાસે ઊભેલા સજ્જન એને ટોકે છે તો ફરી એ જ  જવાબ! ત્યાં જ  એક પરિચિત એને મળે છે અને એમની સાથે વાતો કરવા માંડે છે. થોડીવારે બંને છુટ્ટા પડે છે ત્યારે એને  ખ્યાલ નથી રહેતો અને પોતે જ ફેંકેલી કેળાંની છાલ પરથી એનો પગ લપસી જાય છે અને આસપાસના સૌ માટે એ મજાક બને છે ત્યારે એની સ્થિતિ જોવા જેવી હોય છે! આમ આ નાનકડી ફિલ્મ ઘણી મોટી વાત કરી જાય છે. કોઈપણ સીધા ઉપદેશ વિના નાગરિક્ધર્મ પણ ચીંધે છે.

અત્યારે સમાચારપત્રોમાં, ટીવી પર, મોબાઈલમાં મેસેજ દ્વારા,રાષ્ટ્રગાન ગાતો  વિડીઓ અપલોડ કરી, રાષ્ટ્રગીત સાથે જોડાઈ,આઝાદીના અમૃતોત્સવમાં સામેલ થવા નાગરિકોને સંદેશ આપવામાં આવે છે. સારી વાત છે. એ રીતે પણ રાષ્ટ્રભાવના જાગશે. પણ આટલા માત્રથી સંતોષ માની લઈશુ તો  કેમ ચાલશે? શું રાષ્ટ્રભાવના એટલી સરળ અને નાની  બાબત છે કે એટલામાં જ  સમાઈ જાય? પરિણામલક્ષી કર્તૃત્વશક્તિ ન પ્રગટે ત્યાં સુધી રાષ્ટ્રભાવના અધૂરી છે. તો શું કરવાની જરૂર છે?

સહુથી પ્રથમ તો સ્વચ્છતા માટે જાગૃતિ કેળવવાની અને શ્રમ કરવાની જરૂર છે. ‘કચરો તો  ગમે ત્યાં ફેંકાય’ આ મનોવૃત્તિ અને ટેવને ટાળવા જેવી છે. પોતાનું અને પોતાની આસપાસ સ્વચ્છતા રાખી કચરો બાજુમાં ફેંકી, સ્વચ્છતાનો સંતોષ લેવો એ મિથ્યાભિમાન સિવાય કશું જ નથી. મારા ઘરને અને આસપાસને સ્વચ્છ રાખવા બાજુમાં કચરો ફેંકવો એ તે વળી ક્યાંનો રાષ્ટ્રભાવ? અન્યનો વિસ્તાર પણ મારા જ રાષ્ટ્રનો ભાગ છે ત્યાં કેમ કચરો ફેંકાય? એટલે કચરાને યોગ્ય સ્થાને ફેંકવો, યોગ્ય સ્થાન ન હોય તો તૈયાર કરવું અને સહુને એ સ્થાને જ કચરો ફેંકવા પ્રોત્સાહિત કરવાં એ પ્રગતિમાન રાષ્ટ્રભાવ છે.

સ્વચ્છતા સાથે જ સંકળાયેલી છે પર્યાવરણની બાબત. કાગળનો બગાડ અટકાવવો, પાણી જરૂર પૂરતું જ વાપરવું, જળસંગ્રહના માર્ગોનું અનુસરણ, આપણે દરરોજ જ્યાં જ્યાં  ઊર્જા વાપરીએ છીએ-વીજળી, પેટ્રોલ, ગેસ વગેરે- એને બચાવવા, બગાડ અટકાવવા તો આપણે પહેલ કરી શકીએ ને? એ જ રીતે ખરીદી કરવા જઈએ ત્યારે થેલી સાથે રાખીએ અને એ રીતે પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ ટાળીએ એ પણ પર્યાવરણમાં આપણું મોટું યોગદાન રહેશે. આપણે શિક્ષક, સરકારી કર્મચારી, કે સુરક્ષા સાથે સંકળાયેલા લોકો હોય એ એમનો જે નિશ્ચિત સમય હોય એમાં પૂરેપૂરું મન લગાવી, જવાબદારી સમજી, કામ કરે તો એ પણ રાષ્ટ્રભાવનાનું દર્શન છે. આવાં તો અનેક પ્રકારનાં નાનાં નાનાં કર્યો છે જે આપણી  રાષ્ટ્રભાવનાની પ્રતીતિ કરાવવા ઉપરાંત રાષ્ટ્ર્ના વિકાસમાં યોગદાન આપે છે. ગાંધીજી સ્વાતંત્ર્ય માટે અનેક પ્રકારે લડત ચલાવતા હતા પણ એની સાથે સમાજમાં રહેલી ઊણપો દૂર કરી પ્રજાને સ્વરાજ્ય યોગ્ય બનાવવા માટે પણ ગ્રામવિકાસના અનેક કાર્યક્રમો આપ્યા. આવા કાર્યક્રમો સાથે અનેક લોકોએ સમાજમાં ગ્રામસ્તરથી લઈને વિવિધ સ્તરે કામો કર્યાં. આપણા  ગુજરાતમાં બબલભાઈ મહેતા આવા જ એક ગાંધીજન હતા જેમણે એક નાનાં ગામમાં જઈને સેવાયજ્ઞ આદર્યો. આવા કાર્યો અને કાર્યકરોનું આઝાદી માટેનાં આંદોલનમાં આ યોગદાન નાનુસુનું તો ન જ ગણાય ને!

સ્વાતંત્ર્ય દિનના આ અમૃતોત્સવના મહામૂલા પર્વે કવિ ઉમાશંકરનું કાવ્ય યાદ આવે જેમાં તેમણે એક વીંધી નાખતો પ્રશ્ન પૂછ્યો છે,

                        દેશ  તો આઝાદ થાતાં થઈ ગયો, તે શું કર્યું ?
                        દેશ જો બરબાદ થાતાં રહી ગયો,       
                         એ પુણ્ય આગળ આવીને કોનું રહ્યું?                                    
                         ………………………………………….
                         ગાફેલ, થા હુશિયાર ! તું દિનરાત નિજ ભાગ્યને શું નીંદશે?
                          ………………………………………………………………………
                          હર એક હિંદી હિંદ છે, હર એક હિંદી હિંદની છે જિંદગી.
                        હો હિંદ સુરભિત ફુલ્લદલ અરવિંદ:  એ સ્વાતંત્ર્ય દિનની બંદગી

પ્રારંભે મૂકાયેલા  પ્રશ્નથી  આપણા અંતરમનને ઢંઢોળતા રહી, હિંદને પૂર્ણ વિકસિત પુષ્પ બનાવવાના યજ્ઞમાં આપની શક્તિ પ્રમાણે સમિધ અર્પણ કરીએ!


શ્રી નિરુપમ છાયાનું વિજાણુ સંપર્ક સરનામું : njcanjar201@gmail.com

Author: Web Gurjari

3 thoughts on “આપણે સ્વતંત્ર થયા ! (?)

  1. Shri Nirupambhai,
    “શું આપને સ્વતંત્ર થયા!” is really a thought-provoking article, but how many of us really care for this hard-won freedom? The young generation has no inkling about it except through compulsory reading history as part of the curriculum, even which is now pushed in oblivion for political reasons!
    Many congratulations and thanks,
    Rasendu Vora, Bhuj.
    rcvbhuj@gmail.com

    1. Thanks for your comments… In this era of polarisation we do not take proper stand for democracy… I think the cetuation turning to monarchy…. we will have to be aware.. but you are right. New generation has nathing to do with it…

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *