નાટયવિદ્દ પૃથ્વીરાજને ભાવનગરની સંસ્થા યંગ ક્લબે નાટક જોવા બોલાવ્યા

૧૯૪૫ ની સાલમાં શરુ થયેલા પૃથ્વી થીઅટરની ૧૯૯૫માં ઉજવાયેલ ૫૦મા વાર્ષિકોત્સવ નીમિત્તે ટપાલ ટિકિટ સાથે ફર્સ્ટ ડે કવર

પૃથ્વી થીઅટર નાટકો લઇ પૃથ્વીરાજ કપુર ભાવનગર આવેલા. અમે બધા યંગ ક્લબનાં સભ્યો ભેગા થયેલા એ નક્કી કરવા કે એમાંના ક્યા ક્યા નાટકો જોવા. બધા જુદાજુદા નાટકો સૂચવતા હતા. તેમાં એક્ભાઈએ એકાએક સૂચવ્યું કે આપણે એના નાટકો જોવા જવા ને બદલે ગયે જ  મહિને દિવાળી ઉપર આપણે ભજવેલા નાટકોમાંથી એકાદ નાટક એમને બતાવીએ તો કેવું?

વિચાર બધાને ગમી ગયો. અમે દિવાળી ઉપરના અમારા વાર્ષિક નાટ્યોસ્તવ માં ચાર  એકાંકીઓ ભજવેલા. તેમાં “દિવા સ્વપ્ન” બધા લોકોને ખુબ પસંદ પડ્યું હતું. અમને પણ એ નાટક ભજવવામાં ખુબજ  આનંદ આવેલો. તેમાં સ્ટેજ ટેકનીક હતી. ઉપરાંત વાર્તા પણ સારી અને લગભગ ૪૫ મિનીટ સુધી ચાલતા નાટક માં ઘણા પાત્રો આવતા હોઇ કોઈને લાંબો પાઠ યાદ રાખવાની મુશ્કેલી પડતી નહિ. સહુએ  નક્કી કર્યું કે એના આખા સ્ટાફની સાથે પૃથ્વીરાજ ને આમંત્રણ આપી એ. વી. સ્કુલ ના હોલમાં “દિવા સ્વપ્ન” બતાવવું. અને સમય રાખવો સાંજના છ થી સાત. જેથી એ લોકો એમના પ્રોગામમાં સમયસર પહોચી શકે. એક જણાએ પ્રશ્ન કર્યો કે એ બધા આવશે ખરા?

રવીન્દ્ર ભટ્ટ વ્યવસાયે શિક્ષક એટલે તેમને કહ્યું કે એવું ન થઇ શકે કે આપણામાંથી નાટક વિષે વિશેષ માહિતી ધરાવતા હોઇ એવા બે જણા એમને મળે. વાતચીત કરી આમંત્રણ આપે અને પછી આપણને માહિતગાર કરે.

બધાયે બે જણ ને પસંદ કર્યા. એક અત્રીકુમાર ભટ્ટ અને બીજો હું.

પૃથ્વી થીઅટરનું પહેલું નાટક “દીવાર” ખુબજ વખણાયેલું, હાઉસફુલ ગયું. અને ઘણા પ્રેક્ષકોને જોયા વગર પાછા ફરવું પડેલું. બીજું નાટક હતું “પઠાણ”.

અત્રીભાઈ અને હું બંને બીજે દિવસે સવારના દસ વાગે વિજયરંગ થીઅટર્ પહોચ્યા. અમને એમ કે આગલી રાતનો ઉજાગરો હોય એટલે બધા નવ દસ વાગે ઉઠતા હશે.

અમે ત્યાં પહોચ્યા ત્યારે દરવાજા પાસે ખુરશી નાખીને ચોકીદાર નહિ પણ તેમના મેનેજર બેઠેલા. સફેદ પાટલૂન અને ટી શર્ટ માં તે ચોકીદાર જેવા તો નહોતા દેખાતા. તેણે અમને હિન્દી માં પૂછ્યું કે તમે ટિકિટનાં બુકિંગ માટે આવ્યા છો? અત્રીએ નાં પાડી અને શુદ્ધ હિન્દી માં જવાબ આપ્યો, “નાજી, અમારે તો કપુર સાહેબ ને મળવું છે.”

“કપુર તો હું પણ છું. પણ આપ  પપ્પાજી કપુરને  મળવા માગતા હો તો તેઓ સવારના આઠ વાગ્યાથી રીહર્સલમાં છે.”

“રીહર્સલ પૂરું થતા કેટલી વાર લાગશે?”

“બસ વીસ પચીસ મિનીટ થશે”, પેલા કપુર સાહેબે પોતાની કાંડા ઘડિયાળ જોઇને કહ્યું. “તમે વાટ જોઈ શકો છો.”

અમે હા પાડી અને સામેના બાંકડા ઉપર બેઠા. ન એણે અમને પૂછ્યું કે શું કામ આવ્યા છો કે પપ્પાજીનું શું કામ છે. માત્ર એટલું કહ્યું કે ગઇ કાલના શો માં ઘણા જણા ને પાછું જવું પડેલું. એટલે એકાદ દિવસ વધુ રોકી ને અમે “દીવાર” ની બીજી નાઇટ કરીશું. ત્યાં તો પૃથ્વીરાજ કપુરનો અવાજ આવ્યો …”હલ્લો ટીનુ, ક્યા બાત હે”. એટલે તેણે ઉભા થઇને તેની પાસે જઇ ને ગણગણતા હોઇ તેમ  કંઈ વાત કરી. પૃથ્વીરાજ અમારા તરફ આવીને બોલ્યા, “અચ્છા તો આપ મુજે મીલના ચાહતે હો”. અમે હકાર માં ડોકા હલાવ્યા. ” તો આવો અહી બેસીએ.” એમ કહેતા દાદર પાસે પડેલી ખુરસી લઈને તેણે સેકંડ ક્લાસના દરવાજા પાસે જુકાવ્યુ. અમે બંને જણે પણ તેનું અનુકરણ કર્યું.

“બોલો આપને માટે હું શું કરી શકું?” તેણે અમને પૂછ્યું.

“અમે તો આપને એક વિનંતિ કરવા આવ્યા છીએ.” અત્રીએ કહ્યું.

“વિનંતિ કો મારો ગોલી…અસલ મેં બાત ક્યા હૈ? આપ હમ સે ક્યા ચાહતે હો?” તેણે કહ્યું.

“અમે એક ડ્રામેટિક ક્લબ ચલાવીએ છીએ.” અત્રીએ વાત શરુ કરી.

“અચ્છા!  તો આપ કો આજ કે મેરે ડ્રામા દેખને કે લીયે દો તીન ફ્રી ટિકિટ ચાહિયે યે બાત હૈના?”

“નાં નાં, એવી કોઈ વાત નથી. અમે તો આપને બધા ને અમારું નાટક જોવાનું આમંત્રણ આપવા આવ્યા છીએ.” અમે જવાબ આપ્યો.

“વાહ વાહ ક્યા બાત હૈ. બહુ સરસ. અમને નાટક જોવા આવવાનું આમંત્રણ !!! ખુબ સરસ. તમારી ડ્રામેટિક ક્લબનું નામ શું છે?” આનંદ વ્યક્ત કરતા એમણે પૂછ્યું.

“યંગ ક્લબ”.

“યંગ મેન્સ ક્લબ! અરે પીન્ટુ,” દરવાજે ઉભેલા  મેનેજરને  બોલાવ્યો; “આ ભાઈઓ મને નાટક જોવા આવવાનું આમંત્રણ આપવા આવ્યા છે, મને એકલા ને જ નહિ આપણાં આખા સ્ટાફને આમંત્રણ છે.” તેમણે પીન્ટુ ને કહ્યું.

“નાટક કેટલો સમય ચાલશે?” પીન્ટુ એ પૂછ્યું.

“માત્ર ચાલીસ મિનીટ, સાંજે છ સવા છ એ આવશો તો અમે આપને સાત સવા સાતે ફ્રી કરી દેશું.” અમે સહર્ષ જવાબ આપ્યો.

પીન્ટુએ પૃથ્વીરાજને જણાવ્યું, “પપ્પાજી, જે રાત્રે  આપણું “કલાકાર” નાટક હોઇ તે દિવસે આપણે જઈએ. કારણકે એ નાટકમાં બહુ મેકઅપ નથી કરવાના હોતા.” તેણે પોતાની ડાયરીમાં જોઈ ને જણાવ્યું. પૃથ્વીરાજે હા પાડી એટલે અમને તારીખ અને વાર કહ્યા.

“અમે સારાએ દેશનાં નાના  મોટા શહેરોમાં નાટકો ભજવ્યા છે. ઘણે ઠેકાણે નાટક મંડળીઓ હોઇ છે. તેઓ મને મળવા પણ આવેછે. નાટકોની વાતો કરેછે અને છેવટે જતી વખતે બે ત્રણ ફ્રી પાસની માંગણી કરેછે. તમારું એકજ એવું ગ્રુપ નીકળ્યું કે જે મને નાટક જોવા બોલાવો છો. યે મેરે લીયે  બહોત ખુશી કી બાત હૈ.”  પૃથ્વીરાજે અમને કહ્યું. “પણ તમે અમને બતાવવાના છો તે નાટક નું નામ શું છે?”

“દિવા સ્વપ્ન”

“દિવા સ્વપ્ન!!! સરસ નામ છે. દિવા સ્વપ્ન કોને નથી આવતું?” તેઓ બોલ્યા.

“પણ સાહેબ, એ હશે ગુજરાતી ભાષા માં.” અમે કહ્યું.

“કોઈ હરકત નહિ. અમને સમજાશે. આટલા વરસથી મુંબઈ માં રહીએ છીએ. અમે તમારું નાટક માણી શકશું.” આમ કહી તે પીન્ટુ તરફ વળ્યા. “અરે પીન્ટુ, આપણે ક્યા સ્થળે નાટક જોવા જાવાનું છે  તેનું સરનામું લખી લે.”

અમે એ. વી. સ્કુલ, ક્રેસન્ટ ચોકનું સરનામું લખાવ્યું. તે દરમ્યાન એક જણાએ સ્ટેજ ઉપરથી આવી પપ્પાજી સાથે વાત કરી. એટલે તેમને અમને પૂછ્યું. “તમારા મંડળ માં કોઈ મેકઅપ મેન છે?”

“છે ને…” મને તરતજ નરહરિનો વિચાર આવ્યો.  નરહરિ ભટ્ટ અમારા માના સ્વશિક્ષિત મેકઅપ આર્ટિસ્ટ.

“તો તેમને ત્રણેક વાગે અહી મોકલશો.”

“જરૂર”.

“અમારા આ મેકઅપ મેન છે. તેમની પાસે થોડા સાધનો ખલાસ થવા આવ્યા છે. એટલે કોઈ જાણીતા સાથે જાય તો લઇ આવે.”

“ચોક્કસ, એ ભાઈ ત્રણ વાગે આવશે.” મેં જવાબ આપ્યો.

“થેંકયુ” એમ કહેતા પૃથ્વીરાજ ઉભા થયા. અમે પણ ઉભા થયા. ઉભા થતા તેમણે મી. પીન્ટુ કપૂરને પૂછ્યું. ” આજે રાતનાં શોની તું બે સીટ આપી શકે?”

“ફર્સ્ટ અને સેકંડ તો ભરાઈ ગયા છે. છતાંય આઈ કેન સ્પેર ટૂ સીટ્સ ફોર ધેમ.”

“અચ્છા”. પછી અમને કહે, ” તમે તમારું નાટક મને બતાવવાના છો, તો હું પણ તમને મારું નાટક બતાવવા માંગું છું. “પઠાણ” એક સારું નાટક છે. તેમાં સ્ટેજ ટેકનીક છે. સેટિંગ  પણ સરસ છે અને ઉર્દુ મિશ્રિત હિન્દી જબાન છે, સંવાદો જોરદાર છે, માનું છું કે તમને મજા આવશે.” પ્રથ્વીરાજે અમને આમંત્રણ આપતા કહ્યું.

મેં અને અત્રીએ એક બીજા સામે જોયું. “સાહેબ” અમે કહ્યું. “અમારે ઓડીયંસ માં બેસી નાટક નથી જોવું. અમારે તો સ્ટેજ પર રહી ને નાટક કેમ ભજવાયછે  તે જોવું  છે. બની શકશે?”

બંને કપુરોએ એક બીજા સામે જોયું. અને પછી પપ્પાકપૂરે અમને કહ્યું, “સામાન્ય રીતે કહું તો હું કોઈને સ્ટેજ રહેવાની રજા આપતો નથી. પણ તમે લોકો તો નાટકો કરોછો એટલે સ્ટેજ ડીસીપ્લીનમાં માનતા હશો એટલે એક ખાસ કેસ તારીખે તમને રજા આપુ છું.પીંકુ આ બંને જણાને સ્ટેજ પર લઇ જજે અને જાલને સોંપજે. જાલ તેમને બધું દેખાડશે અને સમજાવશે.”

અમે ઘરે આવ્યા. બધાને મુલાકાતથી વાકેફ કર્યા. અને આવતી કાલથી  નાટકની તૈયારીઓ શરુ કરવી તેમ નક્કી કર્યું. અને આજ રાત્રે  “પઠાણ” જોવા કોણ કોણ જાશે તે નક્કી કર્યું.

તે રાત્રે અમે આઠ વાગે અમે નાટક શાળાએ પહોચ્યા.

ટિકિટ ઓફિસમાં બેઠેલા કપૂરે અમને જોયા અને તરતજ સ્ટેજના  બારણા પાસે લઇ ગયા. ત્યાં ઉભેલા માણસને કહ્યું કે ખંભાતા સાહેબને બોલાવ. પેલો ગયો એટલે અમને કહે કે આ જાલ ખંભાતા પૃથ્વી થિયેટરના ઈલેક્ટ્રીસિયન છે. અને આ લાઈટીંગ તેઓ મેનેજ કરે છે.

થોડી વારમાં મી. ખંભાતા આવ્યા. સુદ્દઢ બાંધો, પેન્ટ અને શર્ટ પહેરેલા, માથું ઉઘાડું, બાયો ચડાવેલી અને હાથ માં લાઈટ ડિટેક્ટર . પપ્પાજીએ કહ્યું કે આ બંને ભાઈઓ ને તારી સાથે રાખવાના છે અને એમને જે જાણવું હોઇ તે સમજાવજે. આટલું કહી મેનેજર કપુર તો પાછા ટિકિટ ઓફિસ માં ચાલ્યા ગયા.

આવો કહીને જાલભાઈ અંદર ગયા અને અમે તેની પાછળ સ્ટેજ પર દાખલ થયા. પહેલી વીંગ પાસે જ એક મોટું બધું મેજ હતું. અને તેના પર ઘણી બધી વીજળીની સ્વીચોવાળું એક મોટું બોર્ડ હતું. ખુરશી ઉપર બેઠા બેઠા  જાલભાઈ ઓડિટોરિયમ અને સ્ટેજની બધીજ લાઈટ્સ ત્યાંથી કંટ્રોલ કરે.

“મારી પાસે બે જ ખુરશીઓ છે એટલે તમારા બંને વચ્ચે એકજ ખુરશી રહેશે.” જાલભાઈએ અમને કહ્યું. દરમ્યાન એક માણસે આવી ને જાલભાઈને કીધું કે તારા તથા આગિયા બરાબર છે.”

“તમારે રાત્રે તારા અને આગિયા સ્ટેજ પર કેમ બતાડી શકાય તે જોવું હોઈ તો આ બાજુ આવો”.

સ્ટેજ પર કિલ્લાનો સેટ લાગેલો હતો. સ્ટેજની વચ્ચોવચ કિલ્લાનો બુરજ હતો. તેની બંને બાજુ ખાલી જગા દેખાતી હતી તે આકાશ હતું. અને એમાં વહેલી પરોઢના તારા બતાવવાના હતા. બુરજ ની આજુ બાજુ ભૂરા રંગનું એક પાટિયું લગાડેલું હતું. એ પાટીયા ઉપર રૂપેરી કાગળની ત્રિકોણ અને ષટ્કોણ વગેરે આકારની ટીકડીઓ ચોટાડવામાં આવેલી. જાલભાઈએ એક સ્વીચ આપી એટલે ઝબૂક લાઇટ થઇ  અને ઝબકારામાં તારા ચમકવા લાગ્યા.

“તમે તારા જોયા હવે આગિયા બતાવું” એમાં કહી જાલભાઈએ અમને સ્ટેજની વચ્ચોવચ ઉભા રહેવા કહ્યું. અમે જેવા ઉભા રહ્યા એટલે અમને કહે, “હવે ઉપર નઝર કરો” …..અમે ઉપર જોયું …..બંને બાજુ લાકડીને દોરડા બાંધી ને એક હીંચકો બાંધવામાં આવેલો. લાકડીથી બે ફૂટ નીચે દોરડાથી લગભગ ત્રીસ ફૂટ લાંબો તાર, તાર ઉપરથી બેટરી ના વાયર લટકે અને અને તેના છેડા ઉપર ઝીણા ઝીણા વીજળી ના બલ્બ….

જાલભાઈએ સ્ટેજ ના મેડા પર બેઠેલા માણસ ને કહ્યું કે હીંચકો ચલાવો. બંને સાઈડ પરથી હીંચકો શરુ  થયા એટલે જાલભાઈએ તેમના ટેબલ પર પડેલા બેટરીના સેલને એક એક છેડા વારાફરતી અડાડવા લાગ્યા અને ખરેખર આગિયા ઉડતા હોઈ એવુ જ લાગ્યું.

“મુંબઈમાં પણ તમારે આટલું બધું ધ્યાન રાખવું પડે છે?” મેં તેમને પૂછ્યું.

“ના રે ના, મુંબઈમાં તો રોયલ ઓપેરા હાઉસમાં નાટક કરીએ છીએ અને તે તો નાટકો માટેનું જ થીયેટર છે. એટલે  ત્યાં અહી જેટલી દોડાદોડ નથી કરવી પડતી. અને ત્યાં તો મારી સાથે રાજ હોયને. હું તો રાજ સાહેબ નો આસિસ્ટન્ટ છું. પઠાણ નાટકનું લાઈટીંગ આખું રાજ કપૂરે ગોઠવ્યું છે”. ત્યાં એક જુવાન હાથમાં શરણાઈ લઈને આવ્યો અને જાલભાઈ ને કહ્યું, “સાબ ટાઇમ હો ગયા.” જાલ ભાઈએ અમને ઓળખાણ આપી, “આનું નામ બહાદુર ખાં, એ પ્રખ્યાત શરણાઈ વાદક બિસ્મિલ્લાહ ખાં નો સગો છે. પોણા નવ થયા એટલે થીયેટરના બારણા ઉઘડશે અને શરણાઈ વાદન શરુ થશે “…….અને બહાદુર ખાં એ સુર છેડ્યા….

શરણાઈ શરુથઇ એટલે સ્ટેજ પર ચહલ પહલ મચી ગઈ. ઓડીટોરીયમ ના દરવાજા ખુલ્યા અને પ્રેક્ષકો અંદર આવવા લાગ્યા.

પડદાના એક ખૂણે શરણાઈ સાથે તેના સંગત તબલચી, પ્રેક્ષકો નો ગણગણાટ, સ્ટેજ ઉપર શાંતિ. અમે વીંગમાં જાલ ભાઈ પાસે બેઠા બેઠા સ્ટેજ પરનો નજારો જોઈ રહ્યા હતા. સામેની વિંગ માંથી કોઈ અમારી તરફ ઈશારો કરી કઈ વાત કરતું હતું. થોડી વારે એક ભાઈ આવી ને એક સ્ટુલ મુકી ગયા. હવે અત્રિ અને મારા માટે બેસવાની સગવડતા વધી.

એક યુવતી હાથમાં થાળી, દીવો અને અગરબત્તી લઇ સ્ટેજ વચ્ચે આવી. પડદો ખોલવાને થોડી વાર હતી. બીજા કલાકારો તેમના પોશાકમાંજ સ્ટેજ પર આવ્યા. બધાએ નટરાજ મહાદેવની પ્રાર્થના ગણગણી  વિખરાઈ ગયા. સ્ટેજ પાર અંધારું હતું. પ્રેક્ષકોનું અભિવાદન  કર્યા પછી આજના નાટક વિષે ઉદઘોષણા કરવામાં આવી.

જાલભાઈ એ પ્રેક્ષક ગૃહ ની લાઈટો બંધ કરી અને અંધારામાં પરદો ખુલ્યો. ગઢની  રાંગ  ઉપરથી થોડો ચન્દ્રનો પ્રકાશ  અને તેમાં દેખાતા અગિયા, તમરાનો અવાજ, જાલભાઈ પોતાનાં  કામમાં પુરા ડૂબેલા હતા. અમને તો એક વીંગમાં બેઠા બેઠાં કંઈ વિશેષ ખ્યાલ ન આવે,પણ ધીરે ધીરે  પેક્ષકોએ તાળીઓ તાળીઓ પાડવાની શરૂ કરી.

મંચ પર પ્રકાશ  છવાયો, એક ખાટલી પર કોઈ સૂતું હોય તેવું દ્રશ્ય હતું. તે હતા પૃથ્વીરાજ જે પઠાણ ની મુખ્ય ભૂમિકામાં હતા.

*******

સાલ 1947માં લખાયેલું નાટક “પઠાણ” એક મેલોડ્રામા કહી શકાય. ભારતની સીમા પર આવેલું ગામ. એક હિન્દૂ શેઠને બંગલે એક મુસ્લીમ પઠાણ ચોકીદાર છે. એ પઠાણ પોતાના જીવના જોખમે મુસ્લીમ ખોફનાક બહારવટિયા સામે જાનના જોખમે હિન્દૂ કુટુંબને બચાવે છે.

જયારે એ બહારવટિયાના જુવાન છોકરાને હિંદુઓ મારીનાખે છે ત્યારે તેનો બદલો લેવા તે શેઠ ને બંગલે આવેછે અને પેલા પઠાણ ચોકીદારને પડકારે છે. અને કહે છે હવે તું પઠાણનો બચ્ચો હો તો એ તારા હિન્દૂ શેઠના છોકરાને મને સોંપી દે, તેના જવાબમાં પેલો પઠાણ પોતાના જુવાન દીકરાને મુસ્લિમ બહારવટિયા ને હવાલે કરીદે છે.

(“પઠાણ” નો એક સીન)

પઠાણ તરીકે પુરા છ ફૂટ ઊંચા અને કસરતી શરીર ધરાવતા પૃથ્વીરાજનો સ્ટેજ પર પ્રભાવ પડતો હતો. અને તેમાં પણ પોતાની ભૂમિકામાં ઓતપ્રોત થઈને તેમનાં થોડા ખરજના સ્વરમાં  સંવાદો બોલવાની આગવી રીતને કારણે પ્રેક્ષકો પાસેથી ધા દાદ મેળવતા હતા.

પઠાણના યુવાન દીકરાની ભૂમિકામાં શમ્મી કપૂર હતા. અન્ય કલાકારોમાં સજ્જન લાલ પુરોહિત, ઝોહરા સાયગલ, કૃષ્ણ નિરંજન સિંહ, મીર્ઝા બેગ (નેમો) વગેરે  હતાં.

મને  અને અત્રીભાઈ ને એક વાત એ ગમી કે આટલા બધા કલાકારોનું ડિસિપ્લિન. પોતાની ભૂમિકા આવે ત્યારે જ સ્ટેજ બાજુની વિંગમાં આવે, પછી અંદર જ રહે. પ્રોમ્પટર કોઈ નહિ.

અને સ્ટેજ ઉપર અને અંદરના ભાગમાં સંપૂર્ણ શાંતિ.

નાટક પૂરું થયે અત્રીભાઈ, નરહરિ અને હું કલાકરોને અભિનંદન આપવા ગયા. ત્યારે એ કામચલાઉ ગ્રીનરૂમમાં પહેલાં પૃથીરાજ મળ્યા, તેમને તેમના સાથી કલાકારોને અંદરથી બોલાવ્યા અને અમારી, “યે હમારે યંગ બ્લડ ક્લબ કે મેમ્બર હૈ જિન્હોંને હમ સબકો ડ્રામા દેખને કે લિયે બુલાયા હૈ.” બધાએ નમસ્કાર કર્યા. “મૈં આપકા શુક્રગુઝાર હું કે આપને હમારે કલાકરોકી સહારના કી. કલ “દીવાર” હોગા, આપ જરૂર આ જાના.”

“અમારે તો તમારી પાસેથી આ નાટકોની વાત સાંભળવી છે”. મેં કીધું.

“ઐસા કરો કલ સુબહ ગ્યારહ બજે આ જાના. રિહર્સલ કે બાદ બૈઠેંગે.” થોડો વિચાર કરી તેમને જવાબ આપ્યો. “અચ્છા, જાલ તુજે કુછ ઇલેકટ્રીકકા કામ થા?” તેમને  જાલ ભાઈ તરફ ફરી ને પૂછ્યું. તેમને હા પડી એટલે અમને કહ્યું , “આપ કિસીકો જાનતે હૈ તો જરા જાલ કો મદદ કર દેના”.

*******

બીજા દિવસે માણેકશા ઉમરીગર જે અમારી સાથે ઇલેકટ્રીશ્યન નું કામ કરતા હતા  તેને સંદેશો આપી જાલભાઈની પાસે મોકલી આપ્યા.

અગિયાર વાગે અત્રીભાઈ, રવીન્દ્ર અને હું વિજયરંગ થીઅટર્ પહોંચી  ગયા. પ્રવેશ દ્વાર ની બહાર થોડી ખુરશીઓ ગોઠવાયા, પીન્ટુભાઈએ ” પપ્પાજી કો ખબર કરતા હું.” તેમ કહી અંદર ગયા. થોડીવાર પછી પૃથ્વીરાજ આવ્યા. સફેદ ચોરણી અને અચકણ અને મોઢાપર સ્મિત સાથે તેમને તેમનાં એક સાથીદારની ઓળખ કરાવી. “યે હૈ હમારે પંડિતજી, જો સંસ્કૃત, ફારસી ઔર હિન્દી જાનતે હૈ. ઔર સ્ક્રિપ્ટ લિખનેમેં બહુત માહિર હૈ”. હું તેમનું નામ તો હવે ભુલીગયો છું.

નાટકો અને સ્ક્રિપ્ટ બાબત રવીન્દ્રએ  પૃથ્વીરાજે કહ્યું, ” મને સંસ્કૃત નાટકો ગમે છે, મેં “શાકુંતલ” ભજવેલું. પણ એ નાટકો જરા લાંબા છે. અમે ભારતભરમાં ઘૂમી ને શૉ કરીયે છીએ. એટલે એ પ્રેક્ષકો પણ સમજી શકે તેવાં, તદઉપરાંત તેમની પોતાને લગતી વાત વાળી  સ્ક્રિપ્ટ પરના નાટકો વધુ સફળ થશે. હમણાં દેશના ભાગલા  પડ્યા, કોમી રમખાણ થયા. એટલે હાલની  સમસ્યા ને અનુરૂપ નાટકો ભજવીએ છીએ જે પેક્ષકો ને પસન્દ પડે  છે.”

“એક સ્ક્રિપ્ટ ઔર ડ્રામા તૈયાર કરનેમેં કભી કભી તો એક સાલ લગજાતા  હૈ. આજ હમારા “દીવાર” જરૂર દેખના. આપકો પસન્દ આયેગા.”

તેમનો ભાવનગર રોકવાનો સમય હજી બે અઠવાડિયાનો  હતો. અમારે તારીખ અને સમય   જણાવવાનો હતો જેથી તેઓ તેમાં કાફલા સાથે અમારું નાટક જોવા આવી શકે.

અમારો ઉત્સાહ વધતો જતો હતો.

******

પેશાવરમાં જન્મેલા પૃથ્વીરાજ હિન્દૂ – મુસ્લિમ વચ્ચેની તિરાડ અને દેશના ભાગલાની વાત કરતાં થોડા ખિન્ન લગતા હતા. ” દીવાર” માં તેનો જ પડઘો હતો. 1945ની સાલ માં લખાયેલા આ નાટક બાબત ઝોહરા સાઈગલે તેના લેખમાં લખ્યું છે તેમ પૃથ્વીરાજનાં કલેજાંની આરઝૂએ “દીવાર” નાટકનું રૂપ ધારણ કરીને પોતાના પાગલ દેશબાંધવોને આવી રહેલી આંધીની ચેતવણી આપી. અત્યાર સુધી હળીમળી ને પરસ્પર ઇતબારથી જિંદગી ગુજારનારા નાના અને મોટા ભાઈની વચ્ચે એક પરદેશી આવીને દીવાલ કેવી રીતે ઊભી કરેછે તેનું દિલ હચમચાવનારું રૂપક એમાં જીવંત થયેલું. મૅકૉલ, ગાંધીજી અને ઝીણાનાં કેટલાંક જાણીતાં ભાષણોના અંશ દીવાર ના સંવાદોમાં ગૂંથી લેવામાં આવેલા. નાટકના છેલ્લા પ્રવેશમાં, કબીલાના પતનને અત્યાર સુધી મૂંગી મૂંગી જોઈ રહેલી મા-બહેનો અને બંડ પોકારનાર કિસાનો મળી ને જુદાઈની પેલી દીવાલ તોડી નાખે છે.

(“દીવાર” માં ઝોહરા સાયગલ, પૃથ્વીરાજ અને સજ્જનલાલ પુરોહિત)

નાટક પાછળની લેખક, કલાકારો, અને દિગ્દર્શક સાથે આખી ટીમની જહેમત દેખાઈ આવતી. સંવાદ, સંગીત અને પ્રકાશ માં અત્યંત ચોકસાઈ તેની સાક્ષી હતા.

નાટકના અંતે લાંબા સમય સુધી પેક્ષકોની તાળીઓના ગડગડાટ પણ તેના અનુમોદન રૂપ હતા.

­­­­­­­­­­­­­­­­­********

વિજયરંગ થીઅટર્ થી પાછા ફરતાં અમારા પાંચ માંથી કોઈ કઈ બોલ્યું નહીં. મેચ પર ભજવાઈ ગયેલા નાટકની અસર હજી મન પર હતી.

અત્રીભાઈએ કહ્યું, “આપણે “દીવાસ્વપ્ન” સાથે “કફન” પણ તેમને દેખાડવા ભજવીએ. પ્રેમચંદજી વાર્તાનું રૂપાંતર સારું થયું છે. અને હમણાંજ આપણે ભજવેલું છે.

બીજા દિવસે અમે ફરી ભેગા થયા. બંને નાટકમાં ભાગ લેનાર કલાકારો  પણ આવી ગયેલા. આપણા નાટકની ગુણવત્તા ભજવણી કેમ સુધારવી, , પ્રોમપ્ટર ની મદદ વિના સંવાદો યાદ રાખીને બોલવા,, જે ભૂમિકા કરતાં હોઇએ તેમાં ઓતપ્રોત થઈને  સહજ રીતે કેમ અદા  કરવી, એવી બધી ચર્ચાઓ કરી. સમય થોડો હતો, એ. વી. સ્કૂલના હોલ માટે અને તેની સજાવટ  માટે બીજી ટીમ કામે લાગી ગઈ.

પૃથ્વી થીએટરે જે ખંત અને ચોકસાઈથી નાટકોનું મંચન કરેલું તેવું ધારદાર આપણે કરી દેખાડીએ. અમારા બધામાં કઈ નવું કરી દેખાડવાની ધગશ અને  સંચાર નો અનુભવ થતો હતો.

તારીખ ૧૫મી ડીસેમ્બર ૧૯૫૦, શુક્રવાર હતો.

મુંબઈ, બીરલા હાઉસ, સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ નું હૃદયરોગના હુમલાથી અવસાન – રેડિયો ઉપર બધાયે  આ માઠા સંચાર સાંભળ્યા. સરકારે દસ દિવસનો સોગ પાળવાનું જાહેર કર્યું.. આપણા નવોદિત સ્વતંત્ર ભારત પર એક કારમો ઘા હતો.

વિજયરંગ થીઅટર્ થી કોઈ ભાઈ આવી ને સંદેશો ગયા. તમને છ વાગે કપૂર સાહેબે બોલાવ્યા છે.

પૃથ્વીરાજે પ્રેસ સાથે મિટીંગ રાખી હતી.  સરદાર  વલ્લભભાઈને ભાવભીની અંજલિ આપ્યા પછી તેમણે તેમના બધાજ શૉ બંધ રાખ્યાની જાહેરાત કરી. અને રાત્રીની ગાડીમાં આખી ટીમ મુંબઈ રવના  થશે તેમ જણાવ્યું. તેમણે ભાવનગર ની કદરદાન જનતા નો આભાર માન્યો. સાથે સ્થાનીય અધિકારી, પોલીસ દળ અને કલેક્ટર સાહેબ ની ઓફિસ પણ આભાર માન્યો.

“હાં, એક બાત રહે ગયી,” અમારી સામે જોતાં   પૃથ્વીરાજે પોતાના ગંભીર અવાજ સાથે કહ્યું, “હમ એ યંગ ક્લબ કે કલાકારો નાટક નહી દેખ શકે ઇસકા અફસોસ હૈ.”

********

પૃથ્વીરાજ (૧૯૦૬ – ૧૯૮૭)

શ્રી પૃથ્વીરાજની આ મંડળી “પૃથ્વી  થીઅટર્” 1944 માં શરુ થઈ, એક “ટ્રાવેલિંગ  થીઅટર્ “ના રૂપે. જેનું મુખ્ય કેન્દ્ર મુંબઈમાં ઑપેરા હાઉસ ખાતે હતું. જુદા જુદા આઠેક નાટકો તેઓ ભજવતા. શરૂઆત શકુંતલાથી કર્યા  પછી તે સમય નાં ભારત નાં સમાજ અને રાજકીય પરિસ્થિતિ, દેશના ભાગલા અને તેની  વચ્ચે ભીસાતા સામાન્ય  માનવી અને તેનાં  કુટુંબ ના વિષય પર લખાયાં પઠાણ, દીવાર, આહુતિ, કલાકાર, ગદ્દાર, પૈસા, કિસાન- આ  બધા ને ભારોભાર લોક ચાહના મળી.

આ બધાં નાટકો પાછળ એકધારી પ્રેરણા પૃથ્વીરાજની પોતાની હતી. તેના અમુક અમુક ભાગ પણ એમણે પોતે લખેલા કે લખાવેલા, અને રંગમંચ ઉપર તત્ક્ષણે સ્ફુરેલા કેટલાયે સંવાદથી પૃથ્વીરાજે તેને વધુ ચોટદાર બનાવેલા. માભોમની યાતનાઓને કારણે વેદનાની જે આગ પોતાના કાળજામાં સળગતી હતી, તેનું પ્રતિબિંબ પૃથ્વીરાજે તેમાં પાડેલું હતું. દરેક નાટકની વાર્તા સરળ અને તેની ભાષા સાદી હિંદુસ્તાની હતી. શૈલી પણ વાસ્તવિક રહેતી – સિવાય કે કેટલીક પરાકાષ્ઠાઓમાં નાટકીય છટા પેસી જતી.

એકસો ઉપરાંત કલાકારો, કસબીઓને પોષવા, સૌરાષ્ટ્રથી આસામ  અને કાશ્મીરથી કન્યાકુમારી સુધીના દેશના ૧૨૦ શહેરોમાં ૩૦૦૦ જેટલા શો કરવા અને દરેક નાટકમાં પૃથ્વીરાજની પોતાની મુખ્ય ભૂમિકા. જેમ જેમ શો થતા ગયા તેમ આ કલાકાર તે દરેક ભૂમિકા પોતાના પ્રાણ રેડ્યા જતા.

નાટક મંડળી ચલાવવા પાછળ ખર્ચ ઘણો થતો. ફિલ્મો  ભૂમિકા ભજવી તે ખરચ ભરપાઈ કરી દેતા. પોતાની ઉપર અને પોતે તૈયાર કરેલી ટીમ ઉપર એક અતૂટ વિશ્વાસ.

સ્ટેજના પ્રકાશમાં એ પડછન્દ શરીર અને ગળામાંથી નીકળતા ઘોઘરા અવાજમાં ઘૂંટાઈ ને સ્પષ્ટ રીતે બોલતા સંવાદો – પૃથ્વીરાજને સ્ટેજ ઉપર જોવાનો એક લાવ્હો હતો. મારા જેવા નસીબદારને તો તે જોવાનું સ્ટેજ ઉપર બેસીને – એ પણ પાછું ઘર આંગણે સાંપડ્યું હતું.

સમય જતાં, કહે છે કે પછીના વરસોમાં તેમને સંવાદો બોલવામાં મુશ્કેલી પડતી. તેમના ગળામાં એક ગાંઠ ફૂટી હતી જે હવે બહાર દેખાતી હતી.

આ વધતી જતી શારીરિક તકલીફને કારણે બે ત્રણ વખત તો એવું બન્યું કે નટમંડળને અધવચ્ચે પ્રવાસ મુલતવી રાખી મુંબઈ પરત આવું પડ્યું.  પૃથ્વીરાજનો ઘોર ગંભીર અવાજ નાટકના છેલ્લા દ્રશ્યો દરમ્યાન મંદ પડી જતો હતો.

સને ૧૯૬૦ માં પૃથ્વીરાજની નાટ્યમંડળી પૃથ્વી થીઅટર્ સમેટાઈ ગયું.

૨૯મી મે ૧૯૭૨ ને દિવસે તખ્તા ઉપરના મહામાનવે આ દુનિયામાંથી વિદાય લીધી.

હજી પણ એ જુના મિત્રો ભેગા થઇએ છીએ ત્યારે તે સ્ટેજ ઉપરના અનુભવોની વાતો વાગોળીએ છીએ.

બાબુભાઇ વ્યાસ

૨ ઓક્ટોબર ૧૯૮૭

ગાંધી જયંતિ

********

અહીં ભાવનગરની જે સંસ્થાનો ઉલ્લેખ છે તે યંગ ક્લબ બાબત:

ભાવનગરમાં સને ૧૯૩૫ થી ૧૯૬૫ સુધી અનેક સાંસ્કૃતિક પ્રવ્રતિઓમાં યોગદાન આપતાં આ મંડળ, યંગ ક્લબ,ની સાલ ૧૯૩૮ની આ છબી છે.


આ ફોટોગ્રાફમાં સામેલ બધા જ ને ઓળખી શક્યો નથી. છતાં થોડા નામ –

પાછળ ઊભેલા યુવાનોમાં ડાબીબાજુથી સર્વ શ્રી માણેકશા ઉમરીગર, બેબભા ગોહિલ, રવિન્દ્રભાઈ ભટ્ટ, તેની બાજુમાં ગ્રહસ્થ નથી ઓળખાયા , શશીભાઈ પટ્ટણી, બાબુભાઇ વ્યાસ, ચીનુભાઈ જોશી, હોમીભાઈ ઉમરીગર, નથી ઓળખાયા અને છેલ્લે ચંદ્રકાંતભાઈ રાજગુરુ.

બેઠેલામાં પાછલી હરોળમાં ભાઈજીભાઈ ચૌહાણ, હર્ષદભાઈ બધેકા, જગદીપભાઈ વિરાણી, નથી ઓળખાયા, હરેન્દ્રભાઇ ભટ્ટ, ભુપતભાઇ વ્યાસ, અને છેલ્લા બેઠેલા નથી ઓળખી શકાયા, વચલી હરોળમાં ડાબીબાજુથી સચિન્દ્રભાઈ બટ્ટ, હરિભાઈ ચૌહાણ, ચંદ્રકાન્તભાઈ ભટ્ટ, ત્યાર બાદ બે વ્યક્તિઓ ને ઓળખવાનું શક્ય નથી.

સહુથી આગળ બેઠેલા માં ડાબીબાજુ થી ચિત્તરંજન ભાઈ પાઠક, તે જ લાઈનમાં બેઠેલા બીજા ચાર સભ્યોને ઓળખી શકાયા નથી.

આ છબી જરા ધ્યાન આપી જોશો તો ખ્યાલ આવશે કે બધાના ગળામાં સ્કાર્ફ પહેરેલા છે. આ ગ્રુપ રમત ગમત ઉપરાંત સ્કાઉટિંગની પ્રવૃત્તિ કરરતું. “અંજલિ’ હસ્ત લિખિત માસિક બહાર પડતું. દૂર દૂત વગડામાં રખડપટ્ટી કરવા જવું, કેમ્પફાયર, પશુ પક્ષીઓ અને ઝાડ પાનની ઓળખ, રાત્રીના નભમંડપના તારલાની ઓળખ, રક્તદાન, જેવાં સમા ને ઉપયોગી કાર્યો કરવા વગેરે સાથે વર્ષમાં એક વખત નાટ્યોત્સવ યોજવો.
ઘણા ખરા નાટકો સ્વલિખિત હતા. દર વર્ષે એક ગેધરિંગ થાય, નાટકો સાથે સંગીત, ગાયન, નૃત્ય, માઇમ વગેરે સ્ટેજ ઉપર રજૂઆત થાય.
આ ગ્રુપ પોતાનું એક સિગ્નેચર ગીત પણ હતું. ન્યુઝીલેન્ડમાં વસેલી મૌરી જાતિનું શૌર્ય ગીત “કીયા ફાક્યા ટીકા ટીકા”. બધા મિત્રો ભેગા થઇ એક સાથે ગાતા. અને તેની સાથે ડાન્સ પણ કરતા.


આદર સાથે આભાર

શ્રીમતી ઝોહરા સહગલ (“Close-Up: Memoirs of a Life on Stage and Screen”), અને “અડધી સદીની વાંચન યાત્રા” – શ્રી મહેન્દ્રભાઇ મેઘાણી

આ લેખ બાબત: “બાબુભાઇ વ્યાસ ની ડાયરી” ના થોડા અંશ વરસો પહેલા ભાવનગરનાં અખબાર “સૌરાષ્ટ્ર સમાચાર” અને  ત્યારબાદ “અક્ષરનાદ” માં ચારેક વર્ષ પહેલાં પ્રસિધ્ધ થયેલ.

લેખ માં સામેલ છબીઓ ગુગલમાંથી.


શ્રી નીતિન વ્યાસનો સંપર્ક ndvyas2@gmail.com સરનામે કરી શકાશે.

Author: Web Gurjari

7 thoughts on “નાટયવિદ્દ પૃથ્વીરાજને ભાવનગરની સંસ્થા યંગ ક્લબે નાટક જોવા બોલાવ્યા

  1. પૃથ્વીરાજ કપૂરના નાટકો અને કલાનગરી ભાવનગરનો ઐતિહાસિક વારસાનું સુંદર આલેખન.આભાર નીતિનભાઈ.
    શ્રી. નિરંજન પંડ્યા અને શ્રી બટુકરાઈ પંડ્યા પણ શરૂઆત થી યંગ ક્લબ માં હતા એવું મારુ માનવું છે.

  2. ભાવનગર યંગ ક્લબ તેમજ પ્રુથ્વિરાજ કપુરજી ની નમ્રતા ને શત શત વંદન.
    અભિવ્યક્તિ માટે શબ્દો જડતા નથી.

  3. Very proud of our family and all young club members… Bhavnagar produced lot of talent in art and sports.. Superb narration..🙏

  4. બાબુભાઈ ‌વ્યાસ વ્યક્તિવિશેષ હોવાં સાથે વિશ્વ વિદ્યાલય પણ હતાં અને નાનપણમાં એમની પાસેથી મળેલી તાલિમને કારણે આજે બોંતેર વરસની ઉંમરે પણ શાંતિ અને આનંદ સાથે જીવાય છે .
    એમની પાસેથી સ્ટેજ ગોઠવવાની કામગીરી શીખવા મળી હતી અને ઘર નામના સ્ટેજને પાત્રો પ્રમાણે ગોઠવવાની કામગીરી પણ એમણે શીખવી હતી .
    વિચાર નિયંત્રણ દ્વારા તંદુરસ્ત રહેવાની એમની તાલિમ માટે આજીવન એમનો દેણદાર રહીશ એટલે આવતા ભવે એ ચૂકવવા મળાશે .

  5. નિતીનભાઈ:

    મજા આવી ગઈ. મે દિવાર અને પઠાણ બંને નાટકો જોયા હતા.
    પૃથ્વીરાજ સહકુટુંબ ઘરે બાપુ (રવિભાઈ)ને મળવા આવ્યા હતા
    અને સહકુટુંબ ખાસ મહેમાન તરીખે નાટકો જોવા આમંત્રણ આપી ગયા હતા .
    તમે મોકલેલું રસ દર્શન ઘણું ગમ્યું.
    -કનકભાઈ

  6. સર્વ શ્રી કનકભાઈ રાવળ, સરયુબેન,ભાઈ વિજય, ડો. ભરત ભટ્ટ, ડો. કમલેશ આવસત્થી અને ભાઈ દીપક ભટ્ટ: આપ સર્વ ના પ્રતિભાવો વાંચવા ગમે છે. તેનો પ્રેમપૂર્વક આદર કરું છું. એ ભાવનગર, પંચવટી, યંગક્લબ  અને તેના મિત્ર વર્ગ ની  મોજ મસ્તી- આનંદ થી તરબોળ જિંદગીનો એ સમય કે ક્ષણો ભુલાતી નથી. 
    ફરી આપના  પ્રતિભાવ બદલ ખરા દિલ થી આભાર. 
    -નીતિન 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *