ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭ :: પ્રકરણ ૧૭ : ‘પાકિસ્તાન’નો ઠરાવ

દીપક ધોળકિયા

૧૯૪૦ની ૨૨મી માર્ચે લાહોરમાં મુસ્લિમ લીગનું ૨૭મું વાર્ષિક અધિવેશન મળ્યું. મહંમદ અલી જિન્ના પ્રમુખપદે હતા. અધિવેશનના બીજા દિવસે બંગાળ પ્રાંતના પ્રીમિયર ફઝલુલ હકે ‘પાકિસ્તાન’ બનાવવાનો ઠરાવ રજૂ કર્યો તે ભારે બહુમતીએ મંજૂર કરાયો. મૂળ ઠરાવ તો ‘બંધારણીય સમસ્યા’ વિશેનો છે અને એમાં કેટલાયે મુદ્દા છે, પરંતુ તેમાંથી ત્રીજો ફકરો આજે ઐતિહાસિક બની ગયો છે. ઠરાવ સૂચવે છે કે –

ભારતના વાયવ્ય અને પૂર્વી ભાગોમાં મુસલમાનોની બહુમતી છે; આ ભાગોમાં જે ભૌગોલિક જે પ્રદેશો હોય, તેમને થોડીક જરૂરી બાંધછોડ સાથે, જોડી દઈને એમનાં ‘સ્વતંત્ર રાજ્યો’ બનાવવાં જોઈએ, અને એનાં બધાં ઘટક એકમો સ્વાયત્ત અને સાર્વભૌમ હોવાં જોઈએ. એ સિદ્ધાંતને ધ્યાનમાં લીધા વિના જે કંઈ પણ બંધારણીય યોજના ઘડાશે તે ચાલશે નહીં અને તેનો મુસલમાનો સ્વીકાર પણ નહીં કરે.

ઠરાવમાં વધુમાં કહ્યું છે કે –

આ એકમો અને આ પ્રદેશોમાં લઘુમતીઓના ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક, આર્થિક, રાજકીય, વહીવટી અને બીજા અધિકારો અને હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે પૂરતી, અસરકારક અને ફરજિયાત જોગવાઈઓ હોવી જોઈએ; અને દેશના બીજા ભાગોમાં જ્યાં મુસલમાનો લઘુમતીમાં છે એમની સાથે ચર્ચા કરીને એમના ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક, આર્થિક, રાજકીય, વહીવટી અને બીજા અધિકારો અને હિતોનું રક્ષણ કરવું જોઈએ.

લીગની વર્કિંગ કમિટીને આ મૂળભૂત સિદ્ધાંતને આધારે ‘સંબંધિત પ્રદેશો’ને સંરક્ષણ, વિદેશ સંબંધ, સંદેશ વ્યવહાર, કસ્ટમ અને એવી ઘણી સત્તાઓની યોજના ઘડવાની જવાબદારી સોંપાઈ..

આ ઠરાવ ‘પાકિસ્તાન ઠરાવ’ તરીકે ઓળખાય છે પણ શરૂઆતના દિવસોમાં એ ‘લાહોર ઠરાવ’ તરીકે પ્રચારમાં હતો. આ નજરે એમાં બે વાત નોંધવા જેવી છેઃ એક તો, એમાં ‘પાકિસ્તાન’નું નામ નથી. પરંતુ જે પ્રદેશો સૂચવ્યા છે તે આજનું પાકિસ્તાન (એ વખતનું પશ્ચિમ પાકિસ્તાન) અને આજનું બાંગ્લાદેશ (એ વખતનું પૂર્વ પાકિસ્તાન) જ છે. પરંતુ ઠરાવમાં પાકિસ્તાન શબ્દ નથી.

આ શબ્દ તો લંડનમાં ભણતા વિદ્યાર્થી ચૌધરી રહેમત અલીએ બનાવ્યો. ૧૯૩૩ પછી જિન્ના બધું છોડીને કાયમી વસવાટ માટે લંડન ચાલ્યા ગયા હતા અને ત્યાં વકીલાત પણ શરૂ કરી દીધી હતી. રહેમત અલી અને એનો એક મિત્ર જિન્નાને મળ્યા અને એમને ‘પાકિસ્તાન’ની વાત કરી, પણ જિન્ના એ વખતે બહુ ઉત્સાહિત ન થયા. દરમિયાન, વેંકટ ધૂલિપાલા એમના પુસ્તક Creating a New Medinaમાં લખે છે તેમ, સામાન્ય મુસલમાનોની વાતચીતમાં આ શબ્દ પ્રવેશ કરી ચૂક્યો હતો કારણ કે રહેમત અલીએ ૧૯૩૩માં ત્રીજી ગોળમેજી પરિષદ વખતે એક પેમ્ફલેટ લખીને પરિષદમાં ભાગ લેનારાઓમાં વહેંચ્યું હતું એટલે એ શબ્દ હિન્દુસ્તાનીઓ માટે નવો નહોતો. એટલે જ, લાહોર ઠરાવ આવ્યો કે તરત લોકોએ એને પાકિસ્તાન શબ્દ સાથે જોડી દીધો. આ ઠરાવ Lahore Resolutiuon ને બદલે Pakistan resolution તરીકે વધારે જાણીતો બન્યો છે.

બીજી નોંધવા જેવી વાત એ છે કે એમાં બે ‘સ્વતંત્ર રાજ્યો’ (States)ની માગણી છે, એક Stateની નહીં. આનો અર્થ એ કે ઠરાવ રજૂ થયો ત્યાં સુધી જિન્નાના મગજમાં બે મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રદેશો હતા અથવા તો States શબ્દ ટાઇપિંગની ભૂલ હતી. Statesમાંથી State કેમ થઈ ગયું તેનો એક ખુલાસો એવો આપવામાં આવે છે કે એ ટાઇપિંગની ભૂલ હતી. પરંતુ ઠરાવમાં વર્કિંગ કમિટીને યોજના ઘડવાની સત્તા આપવામાં આવી તેમાં પણ ‘સંબંધિત પ્રદેશો’ (Respective regions) છે, ‘પ્રદેશ’ (region) નથી. આમ ઠરાવ મંજૂર થઈ ગયો, અને લોકોએ એને ‘પાકિસ્તાન’ નામ આપી દીધું તે પછી લીગના નેતાઓ પણ statesને છોડીને stateની વાત કરતા થઈ ગયા. જિન્નાએ પણ તે પછી જેટલાં ભાષણ આપ્યાં તેમાં “an independent homeland” (સ્વતંત્ર ગૄહદેશ) અથવા “an independent Muslim state”(સ્વતંત્ર મુસ્લિમ રાજ્ય) શબ્દો જ વાપર્યા. ૧૯૪૧માં લીગની મદ્રાસમાં મળેલી બેઠકમાં પણ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી કે “સૌએ ચોખ્ખું સમજી લેવું જોઈએ કે આપણે એક સ્વતંત્ર અને સાર્વભૌમ રાજ્ય માટે પ્રયાસ કરીએ છીએ.”

પ્રમુખપદેથી જિન્નાનું ભાષણ

આ ઠરાવ રજૂ થયો તેનાથી પહેલાં જિન્નાએ પ્રમુખપદેથી ભાષણ કર્યું તેમાં હિન્દુઓ અને મુસલમાનો વચ્ચે તફાવત, કોંગ્રેસનું રાજકારણ વગેરે પર મુખ્યત્વે ચર્ચા કરી અને ગાંધીજી પર સખત પ્રહાર કર્યા. એમના ભાષણના કેટલાક અંશ અહીં જોઈએઃ

…બ્રિટિશ સરકાર અને સંસદ, ખાસ કરીને બ્રિટિશ રાષ્ટ્ર (જનતા) પોતાને ત્યાં બંધારણ, સંસદ કે જે કૅબિનેટ વિશે ખ્યાલો પાકે પાયે બંધાયેલા છે તેના આધારે કેટલાય દાયકાઓથી હિન્દુસ્તાનના ભવિષ્ય વિશે વિચાર કરે છે. કોઈ એક પક્ષની સરકાર હોય તે સ્વાભાવિક લાગે છે. આને કારણે ૧૯૩૫નું બંધારણ બનાવીને એમણે ગંભીર ભૂલ કરી છે. આથી બ્રિટનના ઘણા રાજપુરુષો એવું કહેતા હોય છે કે ભારતની વિસંગતિઓ સમય જતાં સુસંગત બનતી જશે. The Timesના એક કૉલમ લેખકે લખ્યું કે હિન્દુઓ અને મુસલમાનો વચ્ચેનો તફાવત માત્ર ધર્મનો નહીં પણ એનાથીયે બહુ મોટો છે અને ખરેખર કહી શકાય કે બન્નેની સંસ્કૃતિ જુદી છે. પરંતુ સમય જતાં આ બધા ‘વહેમ’ દૂર થઈ જશે. પરંતુ લેખક બન્ને કોમો વચ્ચેના તફાવત, એમની અલગ સંસ્કૃતિઓને ‘વહેમ’ કહે છે એ તો ભારતીય ઉપખંડના ઇતિહાસનું અને સમાજ વિશેના ઇસ્લામિક ખ્યાલ અને હિન્દુ ખ્યાલ વચ્ચેના તફાવત વિશેનું અજ્ઞાન છે. એક હજાર વર્ષ સાથે રહ્યા પછી પણ આ બે જાતિઓ આજે પણ હંમેશની જેમ જુદી જ રહી છે.

…એક લોકશાહી બંધારણ બનાવીને એમના પર ઠોકી બેસાડવાથી અને બ્રિટિશ સંસદીય કાયદાઓના કૃત્રિમ અને અસ્વાભાવિક નિયમોમાં એમને ગોઠવી દેવાથી એ બન્ને ‘એક રાષ્ટ્ર’ નહીં બની જાય. ભારતના બંધારણની સમસ્યા બે કોમો વચ્ચેની સમસ્યા નથી, પણ બે રાષ્ટ્રો વચ્ચેની સમસ્યા છે. બ્રિટિશ સરકાર આ ઉપખંડમાં ખરેખર સુખશાંતિ ઇચ્છતી હોય તો એક જ ઉપાય છે, બન્ને મોટી કોમોને ‘સ્વાયત્ત રાષ્ટ્રીય રાજ્યો’માં ફેરવી દો. ઉલ્ટું, એમ કરવાથી એક રાષ્ટ્રની બીજા રાષ્ટ્ર પર પોતાનું વર્ચસ્વ સ્થાપવાની ઇચ્છાનો અંત આવશે અને આંતરરાષ્ટ્રીય કરારો કરીને બન્ને શાંતિથી રહેશે.

…છેલ્લાં બારસો વર્ષનો ઇતિહાસ પણ એકતા નથી કરાવી શક્યો અને હિન્દુસ્તાન હંમેશાં હિન્દુ ઇંડિયા અને મુસ્લિમ ઇંડિયા તરીકે વિભાજિત રહ્યું છે. ઇંડિયાની કૃત્રિમ એકતા તો બ્રિટિશરો જીત્યા તે પછી એમની બંદૂકોના સંગીનની અણીએ સ્થપાઈ છે. મુસ્લિમ ઇંડિયા એવું કોઈ બંધારણ નહીં સ્વીકારે, જેમાં હિન્દુ બહુમતીની સરકાર બની શકે.

હિન્દુ-મુસ્લિમ રાષ્ટ્રોનું આ વિવરણ કર્યા પછી જિન્ના રોજના રાજકારણ તરફ વળ્યાઃ

… મુસ્લિમ લીગે બ્રિટને સૂચવેલી ફેડરેશનની યોજનાનો જોરદાર વિરોધ કર્યો પણ યુદ્ધ જાહેર થયા પછી વાઇસરૉયને મુસ્લિમ લીગના ટેકાની જરૂર પડી છે. ઓચિંતો જ એમના મારા પ્રત્યેના વલણમાં ફેરફાર દેખાયો અને મને મિ. ગાંધીની બરાબર ગણવા લાગ્યા. મને નવાઈ લાગી. ઓચિંતું આ શું થયું કે મને બઢતી મળી અને મિ. ગાંધીની હરોળમાં મૂકી દીધો. એનો જવાબ છે – મુસ્લિમ લીગ…!

આ તબક્કે સભાસ્થાન તાળીઓના ગડગડાટથી ગાજી ઊઠ્યું.

… યુદ્ધ જાહેર થયું ત્યારે આપણી સ્થિતિ નાજુક હતી. એક બાજુ ખાઈ અને બીજી બાજુ દરિયો. પણ કોંગ્રેસના અઢી વર્ષના શાસનમાં આપણને શીખવા મળ્યું કે આપણે કોઈનો વિશ્વાસ ન કરવો; અને ખાસ કરીને આપણને દગો દેનારનો તો કદી નહીં. હું કદીયે માનતો નહોતો કે કોંગ્રેસ અને બ્રિટિશ સરકાર વચ્ચે સાંઠગાંઠ થશે. આપણે બૂમો પાડતા રહ્યા પણ કોંગ્રેસની સરકારોવાળા પ્રાંતોના ગવર્નરોએ ચુપકીદી સાધી લીધી અને ગવર્નર જનરલે પણ એમાં પોતાની લાચારી દેખાડી.

….યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યા પછી કોંગ્રેસે કહ્યું કે બ્રિટિશ સરકાર જાહેરાત કરે કે ભારત હમણાંથી જ સ્વતંત્ર છે અને અમે અમારું બાંધારણ પોતે જ બનાવશું. એના માટે પુખ્ત મતાધિકારથી ચુંટાયેલી બંધારણ સભા બનાવશું. મિ. ગાંધી કહે છે કે લઘુમતીઓને આનાથી સંતોષ ન થાય તો એક ટ્ર્રાઇબ્યુનલ વિવાદનો ફેંસલો કરશે. પણ એમની ધારણા એ છે કે બંધારણસભા બનતાંવેંત બ્રિટિશ શાસનનો અંત આવશે અને બધી સત્તા બંધારણસભાના હાથમાં આવી જશે. પણ આ કઈ રીતે અમલમાં મુકાશે? એના માટે ‘ઓથોરિટી” કોણ હશે? મિ. ગાંધી…!

મિ. ગાંધી મુસલમાનોનો મત જાણવા માટે બંધારણ સભા બનાવવા માગે છે. પણ જો મુસ્લિમ લીગ સાથે કંઈક સમાધાન કરવાની ખરેખર ઇચ્છા હોય તો મેં ઘણી વાર કહ્યું છે તેમ, મિ. ગાંધી શા માટે કબૂલ નથી કરતા કે કોંગ્રેસ હિન્દુઓનું સંગઠન છે? મને એ કહેતાં શરમ નથી આવતી કે હું મુસ્લિમ છું તો મિ. ગાંધી કેમ ગર્વથી નથી કહેતા કે “હું હિન્દુ છું”? બંધારણસભાની માગણીને બદલે મિ. ગાંધી હિન્દુ નેતા તરીકે શા માટે નથી આવતા અને મને મુસલમાનો તરફથી પ્રતિનિધિત્વ કરવા કેમ નથી દેતા?

જિન્નાના રાજકારણે લાહોરમાં પાકિસ્તાન માટેનો ઠરાવ પસાર થવાની સાથે નવો વળાંક લીધો. મુસલમાનોની સંસ્કૃતિ, રીતરિવાજો કે ધાર્મિક માન્યતાઓના રક્ષણના બહાને જિન્ના ખરેખર તો રાજકીય અધિકારો જ માગતા હતા અને એના માટે કોઈ પણ હદે જવા તૈયાર હતા. બંધારણવાદી જિન્નાને બંધારણસભા નહોતી જોઈતી. એમની માગણી ‘બે રાષ્ટ્રો’નું કોકડું સ્વતંત્રતાથી પહેલાં ઉકેલવાની છે, અને ભાગલા, એ જ એમને મન સ્વતંત્રતા હતી. બ્રિટિશ સરકારને તો ભાવતું’તું ને વૈદે બતાવ્યા જેવું હતું. હવે દેશના ભાગલાને રોકી શકાય એમ નહોતું.

પરંતુ ખરેખર બધા મુસલમાનો જિન્નાની સાથે હતા? એમના ‘બે રાષ્ટ્ર’ના સિદ્ધાંત (two-nation theory)ને માનતા હતા? આ પ્રશ્નનો જવાબ આવતા અઠવાડિયે જોઈશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

(1) The Indian Annual register Jan-June 1940 Vol 1

(2) http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/txt_jinnah_lahore_1940.html

(3) https://historypak.com/lahore-resolution-1940/


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ dipak.dholakia@gamil.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

Author: Web Gurjari

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *