હેમંત કુમાર જન્મશતાબ્દી સ્મરણાંજલિ : હેમંત કુમારના સ્વરના હિપ્નોટિક જાદુની અસરમાં કોરસના સાગરમાં સેલારા લેતું ગીત : दो बोल तेरे मीठे मीठे

રજનીકુમાર પંડ્યા

મને સૌ ગાયકો ગમે છે પણ વધુ ગમતા બે જણ- પહેલા તલત મહેમૂદ અને પછી હેમંતકુમાર. જયારે જ્યારે આ બે જણને અન્યાય થતો જોઉં છું ત્યારે મારી આંતરડી કકળી ઉઠે છે. જાણે કે કોઇએ મારા હૃદય પર બ્લેડનો કાપો મૂક્યો!

આવું એક ગીત અહિં આપી રહ્યો છું. જેને જાણકારો જેવા જાણકારો પણ લતાભક્તિમાં અંધ થઇને એને એકલા લતા મંગેશકરના ગીત તરીકે ઓળખાવે છે. .લતાજી જેવાં યુગપ્રવર્તક ગાયિકાનું નામ આવે પછી તો ખુદ લતાજી કહે તોય સાચી વાતને કાનસરો અપાય નહિં. વાતેય સાચી છે કે તેમાં લતાની ગાયકી બેમિસાલ છે પણ તે વાત જેટલી સાચી છે એટલી જ અધૂરી છે. આ ગીતમાં હેમંતકુમારના કંઠનો થોડો પણ હિપ્નોટિક જાદુ છે એની નોંધ કેમ કોઇ લેવાતી નથી તેની મને સદુઃખ નવાઇ લાગે છે!  ફ્લ્યુટના સુર પછી તરત જ કોરસથી જ ગીતનો ઉપાડ થાય છે. જેમાં લતાનો સ્વર છે પણ એ લીડીંગ નથી. પારખીને જુદો પાડવો પડે એટલો એમાં એકરસ છે. પણ એમાં ય હેમંતકુમારનો કાનમાં ગુંજન જેવો સ્વર તો છે જ જેની નોંધ હેમંતકુમાર અને તેમના ગીતો વિષે “તુમ પુકાર લો “ નામનો દળદાર ગ્રંથ બહાર પાડનારા સંપાદક ભાઇ રાજ સાહેબે લીધી નથી.

ખેર, તે પછી તરત જ ફરીવાર હેમંતકુમારનો સ્વર એના વિખ્યાત હમીંગ સાથે કોરસમાં જોડાઇને આ શબ્દોથી ગીતને વહેતું મુકે છે. જેમાં હેમંતકુમાર –“કુછ નઝર હસી, કુછ નઝર ઝુકી, ટકરા કે લબોં સે બાત રૂકી“ ગાય છે જેને લતા તરત ઝીલીને આગળ વધારે છે. “ યહ બાત છૂપાએ…છુપ ના સકી..” અને એ પછી અપેક્ષા તો એ જ રહે કે એ પોતે જ આગળના શબ્દો ગાશે કારણ કે “છૂપ ના સકી …” જે રીતે ગવાયું છે એ તો એવી જ અપેક્ષા ઉભી કરે છે. .પરંતુ એને બદલે સુખદ અનુભવ એ છે કે એ પંક્તિઓ “હમ તુમસે મહોબ્બત કર બૈઠે”. કોરસમાં જ બહુ મધુર રીતે આવે છે જેને એ પછી લતા એકલસ્વરે ઝીલી લઇને રિપીટ કરે છે.. આમ તો આખું ગીત કોરસમય છે.પણ એમાં કોરસ સપોર્ટિંગ જ નથી, બલકે પ્રધાન ગાયકોના ગાન પર રેશમી બિછાતની જેમ પથરાયેલું છે. એને તમે ગાયકોના સ્વરથી અલગ ના પાડી શકો…કોરસના સાગરમાં જ ગીતની નૈયા સેલારા મારે છે. મારી ફરિયાદ એટલી જ છે કે સાવ ઓછા શબ્દો અને થોડું શબ્દવિહીન ગાન ભાગે આવવાને કારણે આ ગીતમાંના હેમંત કુમારના જાદુઇ પ્રદાનની પૂરતી નોંધ એને ઝીણવટથી સાંભળનારા પણ લેતા નથી.

ખેર, આ મારો અંગત મત છે પણ બીજી અગત્યની વાત એ કરવાની કે આ ગીત મેં બહુ પાછલી ઉમરે સાંભળ્યું . કદાચ સૌથી પહેલા એ મેં રાજસ્થાનના એક નાનકડા ગામ સેવાડીમાં હવે તો દિવંગત એવા મિત્ર શાંતિલાલ સેવાડીવાલાને ત્યાં 78 આર.પી.એમ.ની રેકૉર્ડમાં સાંભળ્યું. રેકોર્ડ ઘસાયેલી હતી છતાં પહેલીવાર સાંભળતાં વેંત એના પ્રગાઢ પ્રેમમાં પડી ગયો. એ સાંભળ્યું ત્યાં લગી હું ૧૯૫૧ની ફિલ્મ “સઝા”ના ગીત “ગુપચુપ ગુપચુપ પ્યાર કરે” ને હિંદી ફિલ્મ સંગીતનું શ્રેષ્ઠ કોરસ રાત્રીગીત માનતો હતો. પણ “દો બોલ તેરે “ સાંભળ્યા પછી એ સ્થાન “ગુપચુપ ગુપચુપ”ના ગૌરવને લેશમાત્ર ઘસારો પહોંચાડ્યા સિવાય એને મળી ગયું. જે આજ સુધી બરકરાર છે. ભલે એમાં “ગુપચુપ ગુપચુપ“ જેવી કામુક અપીલ નથી જે સામાન્ય રીતે રાત્રીગીતોમાં હોતી હોય છે. પરંતુ આ ગીતમાં સ્ત્રીપુરુષના આત્મઐક્યનું કોઇ એવું અદભુત રસાયણ છે કે જે બહુ ઓછા રાત્રીગીતોમાં અનુભવવા મળે છે. એની વ્યાખ્યા થઇ શકે તેમ નથી.

એમાં શબ્દોનો પણ બેશક ફાળો છે. કવિ મધુપના શબ્દો છે. પણ નિખાલસ અભિપ્રાય આપું તો એવી કોઇ મોટી કવિતા એમાં નથી. સારી શબ્દાવલી છે, બસ સારી જ છે. બાકી ગીતની મઝા અને સમગ્ર નશીલી અસર એની સ્વરબાંધણીમાં અને કોઇ અલૌકિક એવા વાદ્યસંગીત સાથે કોરસના અને એકલસ્વરોના અવગુંફનમાં છે. એ અવગુંફન પણ પછી તો પીગળીને એક સમરસ રસાયણ બની જાય છે. એ રસાયણની પ્યાલીનો પહેલો ઘુંટ પણ શ્રોતાને વસ્તીથી દૂર કોઇ જંગલમાં, ગુલાબી ઠંડીના વાતાવરણમાં, પૂનમ નહિં પણ સુદ આઠમની હળવી આછા અજવાસભરી ,ઉન્મત્ત નહિં પણ મદિલી મધ્યરાત્રીમાં લઇ જાય છે.અને મદહોશ બનાવી દે છે.

એ કેવી નવાઇની વાત છે કે માત્ર એકવીસ જેટલી જ હિંદી ફિલ્મોમાં, સંગીત આપનાર, અને કદિ પણ ટોચ તો શું પણ નોંધપાત્ર સંગીતકારોની યાદીમાં પણ સ્થાન ના પામનાર સંગીતકાર મોહમ્મદ શફીએ ફિલ્મ “દારા”( ૧૯૫૩) માટે આ ગીતની સ્વરરચના કરી હતી. સાડા છ ફૂટ ઉંચા અભિનેતા શેખ મુખ્તારે પોતે બનાવેલી આ ફિલ્મ સામાજિક વિષય વસ્તુવાળી હતી જેમાં તેમની હિરોઇનો હતી બેગમ પારા અને નિગાર સુલ્તાના. કુલ સાત ગીતોમાંથી આ એક જ ગીત કાંઇક જાણીતું થયું (પ્રખ્યાત નહિં). આજે એ ફિલ્મની પ્રિન્ટ ઉપલબ્ધ નથી.


(फिल्म: दारा, गीत: मधुप शर्मा, संगीत: मुहम्मद शफी
स्वर: हेमंतकुमार, लता मंगेशकर, साथी, रिकॉर्ड नं: N 50637)


लता, साथी: हो… आ…

हे: कुछ नज़र हसीं, कुछ नज़र झूकी
टकराके लबोँ से बात रुकी


: ये बात छुपाए छुप न सकी
हम तुम से मुहब्बत कर बैठे

को: दो बोल तेरे मीठे मीठे

: (दो बोल तेरे मीठे मीठे
दिल जान के मालिक बन बैठे) \
-२ …

: तुम पलकों की परछाई में
तुम ही दिल की गहराई में
हम एक इशारे पर अपनी
दुनिया को तुम्हारा कर बैठे …


: खुशीयों का जो आया यह मेला
दिल से अकेले जब संभला
आकाश की सूनी झोली में
हम चाँद सितारे भर बैठे … 

મોહમ્મદ શફી બીનવાદક બંદે અલીખાનના પૌત્ર.1937માં તેમણે ન્યુ થિયેટર્સના “કપાલ કુંડલા” અને “નર્તકી”મા સિતારવાદન કર્યું હતું. તે પછી અમદાવાદ આવીને મણીનગરમાં ગાયક ગુલામ કાદીરખાનની સાથે “પ્રભાત સંગીત નૃત્ય કલામંદીરની સ્થાપના કરી હતી. એ પછી એક બે ફિલ્મોમાં સિતારવાદન કર્યા પછી 1946માં ફિલ્મ ‘હકદાર’માં સ્વતંત્ર રીતે સંગીત આપવાની તક મળી. એ પછી તો “કાંગુ”. “ દો નૈના” “શિકારપુરી” “બેદર્દ” “અનોખી સેવા” “ ઘરાના”(1949) જેવી ફિલ્મોમાં કોઇની સાથે અથવા સ્વતંત્ર રીતે સંગીત આપવાની તક મળી. “હલચલ” ના નિર્માણ વખતે કે. આસિફને સજ્જાદ હુસેન સાથે વાંધો પડતા બાકી સંગીત મોહમ્મદ શફીને સોંપ્યું. એના ગીતો પણ પ્રખ્યાત થયા. પણ એમનું યાદગાર સંગીત તે “બાજુબંધ” (1954). એનું ટાઇટલ ગીત “બાજુબંદ ખૂલ ખૂલ જાય” અવિસ્મરણીય છે જેમાં પરદા ઉપર બલરાજ સહાની દાદ દેતા જોવા મળે છે.

આ બધી સંગીત યાત્રા દરમ્યાન અનિલ બિશ્વાસ અને નૌશાદ ઉપરાંત બીજા ઘણાના સહાયક રહેવાથી શફી પોતાની અલગ ઓળખ બહુ ના ઉપસાવી શક્યા. બાકી શિરિષ કાણેકર લખે છે કે “સોહની મહિવાલ”નું સંપૂર્ણ સંગીત શફીનું હતું. (જો કે એ વાત સાચી મને તો નથી લાગતી કારણ કે એ ફિલ્મના દરેક ગીત પર નૌશાદની સ્પષ્ટ મુદ્રા વરતાય છે..) પણ મારો અનુભવ કહું તો ફિલ્મ “જલતી નિશાની” (1957) નુ હેમંત કુમાર-કોરસનું એક અનન્ય ગીત “કહે રહી હૈ જિંદગી,જી સકે તો જી” એના સંગીતકાર અનિલ બિશ્વાસને હું યાદ કરાવતો હતો છતાં યાદ નહોતું આવતું ત્યારે મારે એમને ગણગણીને યાદ કરાવવું પડ્યું. કારણ ? કારણ બાજુમાં બેઠેલાં મીના કપૂરે કહ્યુ, એ ગીતની ધૂન સહાયક શફીએ બનાવી હતી ! આ ઉત્તમ નહિં તો ઉત્કૃષ્ટ સંગીતકાર ૨૫-૧૨-૧૯૨૫ ના રોજ જન્મ્યા અને ૩૦-૪-૧૯૮૦ ના રોજ અવસાન પામ્યા.

આ ગીતનો સંપૂર્ણ પાઠ આ સાથે આપ્યો છે. એ પુસ્તક “તુમ પુકાર લો” માંથી સાભાર ઉદ્ધૃત કર્યો છે. 720 પાનાનું પુસ્તક તેના સંપાદક રાજકુમાર પાસેથી અથવા તો ફ્લિપકાર્ટ પરથી મળી શકે. રાજકુમારનો ઇ મેલ: raaj.kumar884@gmail.com  અને raaj_n@hotmail.com


(આભાર- હરીશ રઘુવંશી, ઉર્વીશ કોઠારી અને બીરેન કોઠારી)


‘ઝબકાર’ પર ૧૬-૦૭-૨૦૧૧ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ ‘ગુંજન: કોરસના સાગરમાં સેલારા લેતું ગીત‘નું સંકલિત પુનઃ પ્રકાશન


લેખકસંપર્ક:

રજનીકુમાર પંડ્યા

બી-૩/જી એફ-૧૧, આકાંક્ષા ફ્લેટ્સ, જયમાલા ચોક,મણિનગર-ઇસનપુર રૉડ,અમદાવાદ-૩૮૦૦૫૦

મો.95580 62711 ( વ્હૉટ્સએપ) / લેન્ડલાઇન-079-25323711/ ઇ મેલ- rajnikumarp@gmail.com

Author: admin

1 thought on “હેમંત કુમાર જન્મશતાબ્દી સ્મરણાંજલિ : હેમંત કુમારના સ્વરના હિપ્નોટિક જાદુની અસરમાં કોરસના સાગરમાં સેલારા લેતું ગીત : दो बोल तेरे मीठे मीठे

  1. સાચી વાત છે. આ સ્વપ્નિલ ગીત કોઈક જુદી જ દુનિયામાં લઈ જાય છે. એ પણ ખરું કે આ ગીતના કોરસ સ્વરો અને લતા-હેમંતના અવાજો એકબીજામાં એ હદે ઓતપ્રોત છે કે ગીતના પ્રવાહથી એમને અલગ તારવી શકાય નહીં.

    રહી ગીતના કવિતા-તત્ત્વની વાત :
    खुशीयों का जो आया यह मेला
    दिल से न अकेले जब संभला
    आकाश की सूनी झोली में
    हम चाँद सितारे भर बैठे ..

    આ પંક્તિઓ અને સમગ્ર ગીતનું કાવ્ય-પોત સરસ જ છે, ભલે એને અદભુત ન કહીએ..

Leave a Reply

Your email address will not be published.