સૌના એવા મારા વહેમ

સોરઠની સોડમ

ડો. દિનેશ વૈષ્ણવ

સાચું પૂછો તો બધાને મૂછના દોરા ફૂટતા હોય, બોકડા જેમ દાઢીમાં દસેક વાળ ઉગ્યા હોય ત્યારે “હું મારી માએ મને જણ્યો છ ઈ નથી પણ હું ફલાણા જેવો દેખાંવ છ કે ઢીકડા જેવું મારુ વલણ છે” એવો ક્યાંક વહેમ પેદા થાય છ. આ વહેમ એટલે બીજું કાંઈ નહીં પણ એક જાતની ખોટી ધારણા કે માન્યતા, કે જે વ્યક્તીએ પોતે મનોમન ઉભી કરી હોય કે કોકે એને કરાવી હોય. વળી આ વે’મ પુરુષોનો જે હોય એમ નથી, કુંવારકાની ઉંમરે છોકરીઓ પણ એમાંથી બાકાત નથી ને વે’મનું જાળું માથે ઓઢીને ભાવ ખાતી થઇ જાય છ. આ બધું માનવ સ્વભાવગત છે ને એટલે જ આજથી દાયકાઓ પે’લાં, પછી કે આજે કોઈ માણસ એવો નહીં હોય કે જેને એના જીવનમાં વે’મ થોડો વખત પણ નહીં રાખ્યો હોય. તો આવી ભ્રમભરી માન્યતાના અર્થાત્ત વે’મના થોડાક દાખલા તો મારા પરિવારના અને પરિચિત માણસોના જ દઇને હું આ વાત માંડું.

મારા પપ્પાની દાક્તરીની નોકરીની શરૂઆત ૧૯૩૨માં જૂનાગઢમાં સિવિલસર્જન ડો. માર્ટીન નીચે. મારા પપ્પા ઉંચા, વાને ઉજળા અને સુડોળ બાંધાના ને કદાચ બ્રિટિશરમાં ખપી જાતા હસે એટલે ઈ ડો. માર્ટીન જેવી ખાખી સોલો હેટ પે’રી “હું વિલાયતી છું” એવો વે’મ રાખી ગામમાં ફરતા. મારા મોટાભાઈના વે’મો તો વળી જેમ ચાર ઋતુ બદલાય એમ ઉંમરે બદલાતા. પંદરેક વરસની ઉમર લગી ઈ ઘરના અરીસા સામેથી લઈને બજારે બકાલું લેવા જાતો ત્યારે ખાલી થેલીથી ક્રિકેટર સુભાષ ગુપ્તેના એક્ષનથી સ્પીન બોલિંગ કરતો. પછીનાં આઠેક વરસ ગુજરાતી ફિલ્મના અભિનેતા ચાંપશીભાઈ નાગડાના વહેમે જીવ્યો ને પછીનાં થોડાંક વરસ પારસીબાવાની જેમ ધોળો લેંઘો ને માથે ઘધો મોટું ધોળું બનીયન પે’રીને કાઢ્યાં. મારા એક મામા એના બાંધે સુડોળ અને દેખાવે ફાંકડા એટલે ઈ આજીવન જૂનાગઢના છેલ્લા નવાબ મહોબતખાનજીના દીકરા અચુબાપુનો વે’મ ધારણ કરી એના જેવાં કપડે કાનમાં જાતજાતનાં અત્તરના પુમડાં ભરાવીને ફર્યા.

મારા એક માસાના પિતાશ્રીએ બ્રિટિશરોની નોકરી કરી કે રામ જાણે પણ ઈ માસાએ આજીવન લાંબા નાળચાવાળી કીટલીમાંથી ચા પ્યાલામાં કાઢીને પીધો એટલું જ નહીં પણ હારે છ કાણાનાં ગણીને ચાર બિસ્કીટ્સ પણ ખાધાં. તો બીજા સ્વ.માસા એની જુવાનીમાં પોલીસ થાવાની ચાર દી’ની ટ્રેઇનિંગમાં નાસીક ગ્યાતા. પછી જે કારણ હોય પણ પોલીસ ન બન્યા પણ ઈ એના અંતિમ શ્વાસ સુધી આર-ઈસ્ત્રીવાળા, કડક પોલિસી મિજાજે જ જીવ્યા. મારા મોસાળે એક પિત્રાઈની નોકરી વેસ્ટર્ન રેલ્વેમાં ને એને વળી ક્યાંક સ્ટેસનમાસ્તરનો વે’મ ગરી ગ્યોતો તે ઈ ઘરમાં પણ “સોમનાથ મેઈલ,” “કીર્તિ મેઈલ,” “સૌરાષ્ટ્ર મેઈલ,” વ. ન બોલે પણ “૧૭ અપ,” “૧૯ ડાઉન,” “૨૩ ડાઉન” જ બોલે કેમ જાણે એનું ઘર જૂનાગઢનું રેલવેસ્ટેશન હોય.

મારાં માં કે જે આજીવન “હોમમેકર” હતાં એને એનું સમગ્ર જીવન અકારણ લેડી લીલીન્થગોની જેમ ઘડીયાળના કાંટે જીવ્યું અને અમને સૌને જીવાડ્યું, ને ઈ પણ એવું કે પટ્ટાવાળો આવે ને તાલુકાશાળા ઉઘાડે ઈ પે’લાં હું નિશાળે પુગી જાતો. મારાં એક મામી બાળપણમાં અમદાવાદમાં ઉછર્યાં અને નાનીવયે લગન પછી આજીવન જૂનાગઢમાં વસ્યાં પણ એને ઈ અમદાવાદી બોલી, ખાણીપીણી અને સજાવટ એના અંતિમ શ્વાસ સુધી જાળવ્યાં ને “હું અમદાવાદની છું” એમ ક્યાંક ફાંકો પણ રાખ્યો. મારાં બીજાં મામીને વળી ક્યાંક એમ જ હતું કે એના જેવી કરકસર કોઈને નથી આવડતી એટલે ઈ કરકસરના નીતનવા કીમિયા કાઢે જેમ કે તુરદાળના વઘારમાં તજની બે કટકી ને બે લવીંગ નાખ્યાં હોય ઈ દાળમાંથી કાઢી, ધોઈને બીજીવાર ઉપીયોગમાં લે. હું એનામાં કરકસરીયાં કસ્તુરબા ગાંધીની એક ભ્રાંતી ભાળતો. ભલે આ બધા સદ્દગત વડિલો પોતીકા વે’મે જીવ્યા પણ ઈ બધા સંસ્કારની એક જ અક્ષાંસ-રેખાંશ લીટીએ જીવ્યા, અમને એની શીળી છાંયડીમાં સાચવ્યા ને શક્ય એટલું અમારામાં સંસ્કારસિંચન કર્યું.

મારો એક પિત્રાઇ એની જુવાનીના ચડતા દિવસોમાં રિશીકપૂર જેવો દેખાતો ને ઈ વે’મ એને ઈ “હાર્ડી” જેવો સ્થૂળકાય થ્યો યાં લગી રાખ્યો. હવે ઈ એના જુના ફોટાઓ વારેઘડીએ “સોસીયલ મીડિયાઓમાં” મૂકીને વિચારે છ કે “કયાસે ક્યાં હો ગયા બેવફા પીણાં તેરે પ્યારમેં.” તો આ રિશીકપૂરના મોટાભાઈ હારે રંગમંચ પર નાટકમાં પે’લીવાર જ ભાગ લઈને પરવીન બાબી પછીથી એક્ટ્રેસ બની. ઈ ભાઈને ગામે એની અદાકારી માટે મશહૂર એક્ટર “સંજીવકુમાર”નો વે’મ ભરી દીધો ને એને ઈ ભાર હસ્તેમોઢે વેંઢાર્યા પણ ખરો. જો કે પછી એને રાજકોટના એક વખતના નામી ગુંડા બાબુ ચકુનો વે’મ ધર્યો ને એમાંથી “નવનિર્માણ”નો નેતા પણ થઇ ગ્યો – આજના ઘણા નેતાઓની જેમ. મારો એક બીજો પિત્રાઇ એની જુવાનીમાં નોકરી માટે મુંબઈ થોડો વખત ગ્યો. હવે જેમ ચાંદી કે પિત્તળના પતરે ચૌદવલા સોનાનું પાણી પાય ને ઢાળ ચડાવે એમ એને મુંબઈમાં બોલીવૂડના પાણીનો ઢાળ ચડાવ્યો. પરિણામે નીચેથી હાથી ગરી જાય એવાં પોળાં પાટલૂન, પગમાં ચંપલ, માથે લાંબા જટિયાં વાળ, ખભે ખાલીખમ બગલથેલો ને ભરઉનાળે પણ ઉનની સાલમાં વીંટળાઈને ઈ ફરવા મંડયો. વળી આ બોલીવૂડના પાણીમાં “બ્લ્યુ લેબલ” સ્કોચ ભળે એમ ક્યાંક એક્ટર રાજેશ ખન્ના હારે નાતો બંધાણો એટલે એને તો વળી ઈ “કાકા”થી જ સંબોધે. હવે એને લોહીના સબંધે ચાર કાકા એટલે આ પાંચમોં કાકો તો અમારા કટમ્બની અક્કલના સીમાડા બા’રનો હતો. જો કે આ પિત્રાઈઓના વે’મ મેં નજરે નથી જોયા કારણ હું યુ.એસ. આવી ગ્યોતો.

મારા કુટુંબ ઉપરાંત જાણીતામાં વે’મના વડલે ચડેલામાં મારા હાઇસ્કૂલના હેડમાસ્તરને શંકરાચાર્યનો વે’મ હશે તે કપાળે તેલ લગાડી એને ચળકાવતા ને સૌને પ્રતીતિ એમ કરાવતા કે એનું જ્ઞાન જગરા મારે છ. મારો એક મિત્ર હાલતાંચાલતાં ખાલી હાથે ચલતી ને હીંચના તાલે તબલાં જ વગાડતો કારણ ઈ એની જાતને ઝાકીર હુસેન ગણતો. મારા એક જાણીતા ઇન્ડિયન એરલાઇન્સમાં નોકરી કરતા ભાઈ દેખાવે ક્યાંક એક્ટર રાજેન્દ્રકુમાર જેવા લગતા એટલે ઈ વે’મે ઈ રોતડ મોઢે જ ફર્યા ને અનાયસે હસતા ત્યારે મોં આગળ રૂમાલ ઢાંકી દેતા. આવા જ એક બીજા પરિચિતને દેવાનંદનો વે’મ ગરી ગ્યોતો એટલે ઈ માથે ચકલીના માળા જેવો ગુચ્છો પાડીને દોઢ પગે વાંકે કુલે જ હાલતા ને “હમદોનો”ના દેવાનંદની જેમ એના હાથની આંગળી ઉપર એની મોટરસાયકલની ચાવી ફેરવ્યા કરતા ને દાંત વચાળે સિગારેટને બદલે દીવાસળી ખોસતા.

મારા સાસરાંમાં એક બેનને આગળ દોઢ દાંત છે અર્થાત એક આખો ને એના ઉપર બીજો અર્ધો દોઢે ચડેલ તે ઈ એની જાતને એક્ટ્રેસ મૌશમી ચેટર્જી માનતાં. બીજી એક જાણીતી છોકરીનો ચેહરો બકરી જેવો ને નાક કેળના થાંભલા જેવું એટલે ઈ માથાના વાળ કોરા રાખીને સાયરાબાનુ બની ગઈતી. એક બીજી છોકરી બાવીસની થઇ યાં લગી ચડ્ડી પે’રીને સાયકલ જ ફેરવ્યા કરતી કારણ ઈ એની જાતને છોકરો ગણતી. એક બેન આજીવન ધોળી સાડી પે’રીને મીરાંબાઈના વે’મે ફર્યાં પણ કોઈ કૃષ્ણને ચાહ્યો નહી. મારા ગામમાં એક છોકરીને “પાકીઝા”ની મીનાકુમારીનો કે જેનો વે’મ હશે પણ ઈ દી’એ મેકઅપ ન કરે એટલો રાતે કરતી. ટૂંકમાં, અમુક ઉંમરે હોર્મોન્સનું ઘોડાપૂર દરેકના શરીરમાં આવે છ એટલે કોકનો ને કોકનો વે’મ છોકરા ને છોકરીમાં આવી જ જાય છ ને હું ખુદ પણ આમાંથી બાકાત નો’તો એટલું નહીં પણ મારા વે’મ તો ઉપરના દાખલાઓના સરવાળાથી જાજા હતા.

મને યાદ છે એમાં મારો પે’લો વે’મ જૂનાગઢના ધનવાન બળીયા શેઠનો. આ વે’મમાં કાણાવાળા એકેક એવા ત્રીસ પૈસાને લાલ, લીલા ને ધોળા વાયરમાં પરોવી એનો પટ્ટો કમરે પેર્યો પણ મારી ખરીદ શક્તિ નબળી જ રહી એટલે ઈ વે’મ તો મહિનામાં ઉતરી ગ્યો. પછી મારા ગામમાં બે વરસે ૧૯૫૮ની “અમરદીપ” ફિલ્મ મેં ઓપેનએ’ર થીયેટરમાં ચાર ઇન્ટરવેલે જોઈ. આ ફિલ્મમાં દેવાનંદ એના ખભાથી લગભગ સાથળ સુધીનાં લાંબાં બે દેખાવનાં – અર્થાત્ત અંદર આંગળીયે ન જાય એવાં – ખીસાવાળો બુશકોટ પે’રે છ એટલે મેં ધોળામાં કાળી છીંટનો ઈ દેવાનંદકટ બુશકોટ મેંદરડામાં ભાણજી દરજી આગળ સીવડાવ્યો. ઈ પે’રીને માથામાં “હરીપ્રસાદ લીલી પાઘડી”નું ઘેર ગાળેલ ધુપેલતેલ નાખીને ફૂગો પાડવાનું મેં ચાલુ કર્યું. ઈ ફુગો તો પાડ્યો પણ પછી દર બે મીનીટે મારો જમણો હાથ ઈ ફુગાને ઉંચો રાખવામાં મેં રોકી દીધો ને લેસન કરવાનું બંધ કર્યું. પરિણમે છ્માસીકમાં ગણિતમાં ૧૦૦ માંથી ૩૩ માર્ક્સ આવ્યા એટલે પપ્પાએ મેંદરડામાં શંકર માસ્તરને પૂછ્યું કે “મારે સું કરવું જોયે એટલે હું બારમાસિકમાં ગણિતમાં પાસ થાઉં.” એને કીધું, દાકતર સાહેબ, એને ટકો કરાવી નાખો એટલે ઈ પાસ થઇ જાશે.” પછી કાનજી વાળંદ આગળ એક રવિવારે ગુણીયે બેસાડી ઘર આંગણે ટકો કરાવ્યો ને હું પાસ પણ થઇ ગ્યો કારણ મારો જમણો હાથ લેસન કરવા નવરો થઇ ગ્યોતો. આમ “અમરદીપ” અને ગુચ્છાનો વે’મ માથે ટકેથી પત્યો એટલે પછી નાનામોટા બેપાંચ વે’મ ધારણ કર્યા પણ ચન્દ્રગ્રહણની જેમ ઈ રાતોરાત ઉતરી પણ ગ્યા.

પછીનો યાદગાર વે’મ ઈ ૧૯૬૫માં “કાજલ” ફિલ્મમાંથી ઘુસ્યો. જેને યાદ હશે એને ખબર હશે કે એમાં રાજકુમાર પોણી બાનું ચટ્ટાપટ્ટા ખમીસ પેરે છ. એટલે મેં એવું ખમીસ ચટ્ટાપટ્ટા નાઇટડ્રેસના કપડામાંથી જૂનાગઢમાં ગાંડાલાલ આગળ સીવડાવ્યું. ઈ પે’રી ને હું રાજકુમારની જેમ એક બાજુ પતંગ કન્ના માગે એમ વાંકા ખભે હાલતો થઇ ગ્યો. મારાં માંએ મને ચેતવ્યો તો કે “આમ બ્રહ્મકુંડ ટાંટીયે હાલો છ તે કોક દીપડસો” પણ હું તો ત્યારે રાજકુમાર હતો એટલે કાન તો મેં ગીરવે મુક્યાતા. ખેર, આ કન્ના માંગતી મારી ચાલમાં બકાલાબજારમાં કેળાંની છાલ ઉપર હું લપસ્યો ને પગ મૈડયો. ઘેર પૂગ્યો એટલે માંએ મને “કેમ છો, કેમ લંગડાવ છ” ઈ કાંઈ પણ પૂછ્યા વગર કાતર લઈને ઈ પોણીબાં કાપીને અર્ધી કરી નાખી ને કીધું, જાવ કાંતિ આગળ જઈને ઓટાવીયાવો.” મારી હિમંત હતી કે હું ઈ ન કરું. સાહેબ, ઈ અર્ધી બાંનું નાઈટ ડ્રેસનું ખમીસ પે’રીને હું મેટ્રિક થ્યો, કોલેજના પેલા વરસમાં પેર્યું ને પછી ઇન્ટરમાં ઘરમાં પેર્યું.

આ બધા વે’મ પત્યા યાં ૧૯૬૭માં દેવાનંદની “જ્વેલ થીફ” ફિલ્મ આવી એટલે મેં કોલરમાં પોપલીનના બે થર ને પ્લાસ્ટિકની પાતળી પટ્ટીના પાંચેક નાના કટકા ભરાવી ઉંચા કોલરનું આછા બદામી રંગમાં ઘેરી બદામી છાંટનું એક ખમીસ પે’રીને વાળનો ગુચ્છો કપાળમાં બેસાડીને જ્વેલ થીફ થાવાનું ચાલુ કર્યું. આ કપાળે બેસાડેલ ગુચ્છો તો હું પય્ણ્યો ને પય્ણ્યા પછી મોટાભાગના પુરુષોને ટાલ પડે છ એમ મને પણ પડી યાં લગી રાખ્યો.

હવે ટાલીયા માથે ને આર્થરાઇટિસે દુઃખતા વાંસે માથે ફૂગો લઇને દેવાનંદ કે કન્ના માગી રાજકુમારની જેમ હાલવું હોય તો પણ સાત દાયકા ઉપરની મારી ઉમરે શક્ય નથી એટલે હું નાનામોટા પ્રસંગે નાનીમોટી વાત્યું માંડું છ, જિંદગીનો આનંદ લૂટું છ અને બને એટલો લૂટાવું છ. ઘણીવાર આવી વાત્યુંનાં અંતે હું કહું છ પણ ખરો કે:

અરમાન જિંદગીનાં પુરાં થાય તો ઘણું છે
બેચાર સારાં કામ થાય તો ઘણું છે
મુશ્કેલ જીન્દગાની એની તો મજા છે પણ
જીગરથી એનો જામ જીરવાય તો ઘણું છે
લવલેશ મોતનો ડર મુજને નહિ સતાવે પણ
ક્યાંક મેહફિલમાં ખોટ મારી વર્તાય તો ઘણું છે
વધુ નથી હવે અભરકો બાકી જીવનમાં પણ
ઇજ્જતનું કફન ઓઢીને મરાય તો ઘણું છે.”


ડૉ. દિનેશ વૈષ્ણવનો સંપર્ક  sribaba48@gmail.com   પર થઈ શકે છે

Author: Web Gurjari

3 thoughts on “સૌના એવા મારા વહેમ

  1. મને પણ આકીૅટેકના બીજા વષૅમા ( 1962) હતો .તયારે YUL BRAINERનો વહેમ હતો..માથુ બોડાવેલુ રાખતો….1963માં
    BEATELનો વહેમ આવયો….વાળ બીટલની જેવા વષોૅ સુઘી રાખયા.. બોબકટ….આજે 81 વષે માથુ YUL BRAINER જેવુ છે….તાલ નથી, તો પણ…..

  2. Very interesting Dinesh bhai. You are absolutely right about lots of people lived their life in Vahem & are still living in Vahem
    Really enjoyed in reading your article

  3. Wah Dinesh bhai
    Enjoyed reading your wonderful article
    Vehem nu osad nathhi e kehvat Yartarth karibaap na aa lakhan dwara
    Abhinandan pranam

Leave a Reply

Your email address will not be published.