તલવારની ધાર પર ચાલતા શ્રમજીવીઓ

વ્યાવસાયિક આરોગ્ય અને સલામતી

અનુરાગ અને મિત્રો

હું મેડીકો ફ્રેંડ સર્કલ નામના જુથ સાથે ઘણા વર્ષથી જોડાયેલો છું. તેના સભ્યો આપસમાં પોતાના અનુભવોની આપલે કરતા હોય છે, ચર્ચા કરતા હોય છે અને ક્યારેક ચોક્ક્સ મુદ્દાઓ પર ભેગા થઇને રજુઆત પણ કરતા હોય છે. તાજેતરમાં વ્યાયસાયિક આરોગ્યને મુદ્દે થયેલી ચર્ચા અહિં પ્રસ્તુત છે,

સંકલન : જગદીશ પટેલ

ભારતમાં હાલ કૂદકેને ભૂસકે ભાવની સાથે તાપમાન પણ વધે છે અને સાથે ભૂતકાળના ભૂતના નાચ પણ વધી રહેલા દેખાય છે. ગરીબો – શોષિતો – પીડિતોની દુનિયામાં, જ્યાં કશું નિશ્ચિત નથી હોતું ત્યાં સ્વાસ્થ્યની સ્થિતિ પણ હંમેશા અનિશ્ચિત હોય છે; ગરીબી-રોગ-ગરીબીનું ચક્ર અવિરતપણે ચાલતું રહે છે, જીવનને તેની શાશ્વત ગતિમાં પીસતું રહે છે. લોકો ગરીબી દૂર કરવા માટે કામ કરે છે, પરંતુ રોજિંદા કામમાં ઇજાઓ અને મૃત્યુના જોખમ સાથે જીવન એક રોજિંદો જુગાર બની  રહે છે.

પહેલાં તે તેની પીઠ પર ભારે વજન ઉપાડતો હતો પરંતુ હવે તે કરી શકતો નથી. તે ઉપલા અંગના અમુક ભાગોમાં નબળાઈ અને બહેરાશની ફરીયાદ સાથે અમારી પાસે આવ્યો હતો. તેનું વજન ઓછું હતું અને હું વિચારી રહ્યો હતો કે તે આટલું વજન કેવી રીતે ઉપાડી શકતો હશે. તેની તપાસ કરતાં, તે સ્પષ્ટ થયું કે એક અતિભારે વજન ઉંચક્તી વખતે તેની ગરદનની કરોડરજ્જુ વચ્ચેના મણકા બહાર નીકળી ગયા હતા અને તે કારણે તેની ચેતાના મૂળ સંકોચાઇ ગયા હતા. પછી જે બન્યું તે તો અમે જાણતા જ હતા.એમઆરઆઈનો ખર્ચ, જે કોઈપણ યોજના દ્વારા આવરી લેવામાં આવતો નથી, બેરોજગારી અને તે દરમિયાન ડોકટરોના ધકકા. મારી ઇન્ટર્ને મને કહ્યું, તેણે નોકરી બદલવી ન જોઈએ? હું શો જવાબ આપું?

તે કોફીના બગીચામાં મજૂરી કરતી હતી માથા પર વજન ઉંચકીને જતાં તે જમીન પર પડી અને એક મોટા પથ્થર સાથે અથડાતાં તેના પેટમાં બેઠો માર લાગ્યો હતો. પછી દુ:ખાવો અને ઉલટી, પરંતુ થોડા અઠવાડિયા પછી તેનું પેટ ખાસું એવું ખેંચાઇ ગયું હતું. અમારી હૉસ્પિટલમાં તપાસ કરતાં જાણવા મળ્યું કે પડવાને કારણે અને સ્વાદુપિંડમાં થયેલી ઇજાને કારણે તેના પેટમાં સ્વાદુપિંડનું પ્રવાહી જમા થઇ રહ્યું હતું. તેને શસ્ત્રક્રિયાની જરૂર પડશે, પરંતુ તેની નાજુક સ્થિતિ અને કુપોષણને જોતાં, તે શસ્ત્રક્રિયા પછી બચી જશે કે કેમ તે બાબત મને શંકા છે. તેના પિતા તેના બે નાના બાળકો વિષે વિચારતા અને વાત કરતા હતાશ દેખાય છે.

અમારા એપાર્ટમેન્ટની બાજુમાં આવેલા એક મોટા મકાનમાં એક પરિવાર આખરે રહેવા આવ્યો. તેમનું ઘર બનાવતી વખતે પડી જવાથી તે ઘર બાંધનારા કામદારોમાંથી એક મૃત્યુ પામ્યો હતો.

કામને કારણે થતી બિન-જીવલેણ ઇજાઓને કારણે નોકરીઓ/કામ છીનવાઇ જવું અને ઇજા પામનારને દેવામાં ડૂબાડવાનું ખૂબ જ સામાન્ય છે, પરંતુ તેની નોંધ ક્યાંય લેવાતી નથી. જગદીશભાઈ આપણને આ વિષે વધુ માહિતી આપી શકે. જીવલેણ ઇજાઓના સંદર્ભમાં જોઇએ તો એકલા પંજાબમાં જ દર 100,000 ખેડૂતોમાંથી 14 ખેડૂતો ખેતી સંબંધિત ઇજાઓને કારણે મૃત્યુ પામે છે. (https: //injuryprevention. bmj. com/content/early/ 2022/05/06/injuryprev-2022-044566). મને ભારતમાં ગટર કામ સંબંધિત મૃત્યુનો એક પણ સંદર્ભ PUBMEDની વેબસાઇટ પર પ્રકાશિત સાહિત્યમાં મળ્યો નથી.

ભારતમાં લાખો કામદારો, તેમની પાસે રહેલી એકમાત્ર સંપત્તિ – તેમનું શરીર – સાથે દરરોજ કામ કરવા જાય છે, તે તલવારની ધાર પર ચાલવા જેવું છે.

અનુરાગ


પાછલા દોઢ મહિનામાં મને પણ આવા વિચારો આવી રહ્યા છે.

મુશ્કેલીઓના એક પર એક ચડતા જતા થર, પરંતુ એકેય થર ઉતરવાનું નામ ન લે, ઉલટાનું સમય જતાં આ થર વધુને વધુ સખત બનતો જાય અને પછી અસ્તિત્વ જ નામશેષ થઈ જાય છે અને માણસ ભૂલાઇ જાય.છે.

છત્તીસગઢ: ગરમીનો થાક, પરંતુ જો કોઈને પીવાનું પાણી જોઈતું હોય, તો કોલેરા થવાનું જોખમ લેવું પડે છે જે થોડા લોકો લે છે અથવા કદાચ શિગેલા (આ એવા બેક્ટેરિયા છે જેને કારણે ઝાડા થાય છે)નું જોખમ લઇને પાણી પીએ છે. શીગેલા 3માંથી એકનો જીવ લે છે અને તે પછીના થર સારી નિદાન વ્યવસ્થા અને સારી આરોગ્ય સેવાઓ અને સારી આરોગ્ય સંભાળના આવે છે.

એક પ્રયોગશાળાએ વાયરસ કોલીની પુષ્ટિ કરી પરંતુ બીજીએ ન કરી. જો કોઈની ઉંમર થોડી વધુ હોય તો મૃત્યુનો કેસ હંમેશની જેમ સામાન્ય થઈ ગયો છે.

બંને નોંધણીપાત્ર રોગો છે અને કંઈક તાકીદે કરવાની જરૂર છે.

તે જ સમયે ઓડિશાના કેટલાક ભાગોની સફરમાં, અમે એવા ગામડાઓમાંથી પસાર થયા જ્યાં વીજળી ન હતી. રસ્તા પર ચાલતા દરેક ઉંમરના ઘણા લોકો હતા, તેમના રોજિંદા કામ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા, જેમને અમે હેડલાઈટના કારણે જોઈ શકતા હતા – જેમાં શાળાએ જતા બાળકો પણ હતા. અમે શીખ્યા કે આ બ્લેક આઉટ સામાન્ય છે.

અન્ય 2 સ્થળોએ અમે સ્ત્રીઓને નદીના પટમાંથી પીવાલાયક પાણી, પ્યાલે પ્યાલે કે પવાલે પવાલે કાઢવા માટે એક અથવા 2 કિમી ચાલતી જોઈ. તેઓ વર્ષોથી દરરોજ આ કરી રહ્યા છે. આ વિકલ્પ વરસાદ દરમિયાન જતો રહે છે જે વર્ષના 7 મહિના માટે શહેરો સુધીની પહોંચને પણ કાપી નાખે છે.

આ પછી, દેશના જુદા જુદા ભાગોમાંથી, લૂ લાગવાને કારણે અથવા ગરમીને કારણે જેમને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવા પડે છે તે અંગેના લેખ શોધવામાં એક મિત્રને મદદ કરતી વખતે, મેં જોયું કે હોસ્પિટલમાં દાખલ કરાતા લોકોમાં મોટાભાગના  બાંધકામ કામદારો, ખેડૂતો, ઈંટના ભઠ્ઠા પર કામ કરતા કામદારો હતા તેમજ એવા હતા જેમને રોજ બળતણ લેવા જવું પડે છે અથવા તેમના નવજાત શિશુઓને લેવા જવું પડે છે.

રાજસ્થાન: ઝારખંડ અને ગુજરાતની જેમ અહીં પણ કામને કારણે થતા ફેફસાંના રોગોનું પ્રમાણ વ્યાપક છે પરંતુ એક તરફ પુરતું જ્ઞાન નથી અને બીજી બાજુ સંવેદનશીલતાનો અભાવ છે.

X-Ray સ્પષ્ટપણે વ્યવસાયજન્ય રોગ થયાનું દર્શાવતો હોય અને નિષ્ણાત દ્વારા ફેફસાના વ્યવસાયજન્ય રોગનું નિદાન કરવામાં આવ્યું હોવા છતાં, સ્થાનિક સત્તાવાળાઓ તેને સ્વીકારતા નથી.

—-

ગુજરાત અને અન્યત્ર પણ એવું જ છે

જો કોઈ વ્યક્તિ પોતાની શારીરીક સ્થિતિને કારણે કામ ન કરી શકે તો પણ સરકારી યોજનાઓના લાભ મેળવવા જરુરી 40% વિકલાંગતાનું પ્રમાણપત્ર મેળવવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે. વિકલાંગ કે પથારીવશ  બાળકી- ગેરવર્તણૂકથી ગર્ભાવસ્થાને ટાળવા માટે અનૈતિક રીતે કોથળી કાઢી નાખવાના બાબતે ખૂબ સજાગ રહેવું જોઈએ.

બિહારમાં મુસહર સમુદાયમાં હૃદયદ્રાવક સ્થિતિ. બાળ મજૂરી, ગંભીર તીવ્ર કુપોષણ.

રમા દેવીને પાંચ બાળકો છે. બધા કુપોષિત. તેનો પતિ બહાર ઈંટના ભઠ્ઠામાં કામ કરે છે. જમીનદાર સામંત રાજપૂત. રમા દેવીને 40 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી વધુ તાપમાનમાં પોતાના આંબાનું રક્ષણ કરવા કહે છે. બદલામાં તેને પૈસા નહીં પરંતુ અમુક કેરીઓ જ્યારે પાકશે (કે નહીં) ત્યારે આપવામાં આવશે.

—-

સુંદરવનમાં ભરતી જીવનનો લય નક્કી કરે છે. બે ભરતી વચ્ચે પાણીના સ્તરમાં લગભગ 3 મીટરનો તફાવત હોય છે અને બોટ તે મુજબ હંકારવી પડે છે. જ્યારે હું પહેલીવાર દેઉલબારી ગઇ હતી, ત્યારે મોટી ભરતીના કારણે તમામ છોડ પાણીમાં હતા. તેથી તેમને જોવા માટે મારે સાંજે ફરી પાછા જવું પડ્યું, કારણ કે ત્યાં સુધીમાં પાણી ઓછું થઈ ગયું હોય. દેઉલબારી એ અત્યંત સંવેદનશીલ વિસ્તાર છે કારણ શક્તિશાળી માટલા વળાંક પાસે તે આવેલું છે અને ગામ બરાબર બહારના વળાંક પર આવેલું છે. આનો અર્થ એ છે કે બંગાળની ખાડીમાંથી આવતા પાણીનું બળ સીધું પાળા પર અથડાય છે. આ ટાપુની ધાર પર રહેતા લગભગ દરેક વ્યક્તિએ તેમની જમીન ગુમાવી દીધી છે અને તેમને અંદરની તરફ જવું પડ્યું છે. કેટલાક આજે પણ જે જમીન પાણી હેઠળ છે તે જમીન માટે કર ચૂકવવાનું ચાલુ રાખે છે. 2009 માં આવેલ આઈલા તોફાન પછી, કેટલાક પરિવારો તો ચાર વખત સ્થળાંતર કરી ચૂક્યા છે.

ખાધેપીધે સુખી લોકો, ઘણીવાર સરકારી અધિકારીઓ, ગરીબ વર્ગના લોકોને મળવા જોઇતા લાઇસન્સ પોતે મેળવી લે છે અને પછી તે એ જ લોકોને ઘણી ઊંચી કિંમતે “ભાડે” આપે છે, પરંતુ થોડા આર્થિક રીતે સુખી લોકો પછી આ લાયસન્સ ભાડે લે છે અને બદલામાં વધુ ગરીબ લોકોને નોકરીએ રાખે છે.

બીજા ઘણાની જેમ લખિન્દર પણ સવારમાં બોટ પર નીંદર લઇ રહ્યો હતો. તેઓ રાશન અને પાણી લઈને એક અઠવાડિયાથી દસ દિવસ માટે બહાર જાય છે.. રસોઈ, ખાવું અને સૂવું – બધું બોટ પર. હોડી ચેરિયાના જંગલની અંદર એક ખાડી પરના ઝાડ સાથે બાંધેલી હતી. લખીન્દર જ્યારે યાદ કરે છે ત્યારે ભાંગી પડે છે. તે પાણીમાં ભેદી અવરજવરને કારણે થયેલા પાણીના અવાજને કારણે જાગી ગયો હતો. તેણે તેની આંખો ખોલી, તેણે જોયું કે એક વાઘ તેને ઘૂરકિયાં કરતો હતો.

હું લખિન્દરના માટીના ઘરમાં બેસીને તેના આખા પરિવાર સાથે તેના મેડિકલ રિપોર્ટ્સ જોઈ રહી હતી. તેનો મોટો ભાઈ માછીમારીની જાળ લઈને આઘોપાછો થતો હતો. તેઓએ કહ્યું કે તે માનસિક રીતે પરેશાન છે અને કામ કરી શકતો નથી. તેને બે નાના બાળકો છે, હવે બહાર નીકળીને પરિવાર માટે કમાઈ શકે તેવું કોઈ નહોતું.

લખિન્દર અન્ય લોકોને ચેતવણી આપવા માટે ઊભો થાય તે પહેલાં, વાઘ તેની તરફ કુદ્યો અને ખોપરીની જમણી બાજુ તેના જડબાની વચ્ચે પકડી લીધી. લખિન્દરને તેણે સાંભળેલ કર્કશ અવાજ યાદ આવ્યો. તેણે તેનો જમણો હાથ વાઘની ગરદનની આસપાસ વીંટાળ્યો અને ડાબા હાથથી તેણે વાઘના મોંમાંથી પોતાનું માથું છોડાવી દીધું. મોત સામે ઊભું હતુ ત્યારે લખિન્દરે આટલી બધી માનસિક અને શારીરિક શક્તિ કેવી રીતે ભેગી કરી તે માની શકાતું નથી.

વાઘ તેની સંપૂર્ણ શક્તિનો ઉપયોગ કરી શક્યો ન હતો કારણ કે તેના જોરથી ઝાડ સાથે બાંધેલી હોડી ખુલી ગઈ હતી. તે સમયે વાઘના ફક્ત આગળના પગ હોડી પર ટેકવેલા હતા. લખિન્દરની અદ્ભુત માનસિક અને શારીરિક શક્તિ અને અન્ય કેટલાક તેની તરફેણના સંજોગોએ તેને બચવાની તક આપી… બીજા ઘણા એટલા નસીબદાર નથી હોતા. ગયા વર્ષે એકલા આ ગામમાં જ સાત લોકો વાઘનો શિકાર થયા હોવાના સરકારી આંકડા છે. પરંતુ બિનસત્તાવાર સંખ્યા ત્રીસ થી ચાલીસની છે. લોકોને ખાતરી નથી કે શા માટે વાઘના હુમલામાં વધારો થયો છે. પણ કેટલાક સંભવિત કારણો છે – લોકડાઉનને પગલે આજીવિકાના વિકલ્પોમાં ઘટાડો અને અબજોપતિઓની સંપત્તિમાં વધારો; પાણીના સ્તરમાં વધારો થવાથી વાઘના રહેઠાણ માટેના વિસ્તારમાં ઘટાડો થવો.

—-

મહારાષ્ટ્ર: ગામડામાં ખેતરમાં કામ કરતી વખતે પચાસ વર્ષની સ્ત્રીને જંગલી ડુક્કરના હુમલાને કારણે થયેલી ઇજાની સારવાર માટે અમારી હોસ્પિટલમાં લાવવામાં આવી. તેને ચહેરા પરની ઘણી ઇજાઓ, છાતી, ઉપલા અંગો અને નીચલા અંગો પર અનેક ઘસરકા થયા હતા. તેને ફેફસાની ઇજા અને પાંસળીમાં એક્થી વધુ ફ્રેક્ચર પણ હતું. તેની સારવાર બહુ સાવચેતીપૂર્વક કરવામાં આવી.

વસુંધરા


ખેડુતો અને ખેતમજુરો આરોગ્યના જે જોખમોનો સામનો કરે છે તેમાં તેમના દ્વારા વાપરવામાં આવતા સાધનોને કારણે થતી ઇજા, સૂકી માટીના પથ્થરો, પાકની સૂકી દાંડી અને મૂળ, પડેલી ડાળખીઓ વગેરેને કારણે થતી ઇજાઓનો સમાવેશ થાય છે. જંતુનાશક રસાયણોનો છંટકાવ અથવા કાપણી કે ખાતર નાખવા વગેરે કામો દરમિયાન રસાયણોના સંપર્કમાં આવવાથી ચામડીમાં બળતરા અને ન રુઝાય તેવા ઘા પણ હોય છે. રસાયણો, ફૂગ, સૂકા અનાજની ધૂળ અને ઘાસ વગેરેના સંપર્કમાં આવવાને કારણે શ્વસન સંબંધી બિમારીઓ પણ તેમના વ્યાવસાયિક જોખમો છે. આ બધા પર પ્રાથમિક સારવાર કેંદ્રોમાં ધ્યાન આપવાની જરૂર છે…બિન-જીવલેણ ઇજાઓ અને બીમારીઓ તેમના જીવન પર લાંબા ગાળાની ઉંડી અસર કરે છે.

મહારાષ્ટ્રમાં શેરડી કાપનાર-સ્થળાંતરિત મહિલાઓમાં ગર્ભાશય કાઢી નાખવાના ઓપરેશનો તો માનવવંશ સામેનું સંકટ છે, તેનો સારી રીતે અભ્યાસ અને દસ્તાવેજીકરણ થયેલ છે.

ધ્રુવ


ઘણા લાંબા સમય પછી, તમે આવી કથનીઓ સાંભળવાની મારી તરસ તૃપ્ત કરી છે, અનુરાગ. ધ્રુવે પહેલેથી જ ઉલ્લેખ કર્યો છે તેમાં હું ઉમેરું છું કે ખેત કામદારો ભારે ખરાબ હવામાન પરિસ્થિતિઓના સંપર્કમાં આવે છે. મેં ચોમાસામાં વીજળી પડવાને કારણે મૃત્યુ પામેલા, વીજ કરંટ લાગવાથી કે પ્રાણીઓ દ્વારા હુમલામાં મૃત્યુ પામેલા કામદારોની ઘણી ક્લિપિંગ્સ એકઠી કરી છે – મોટાભાગે સાપ કરડવાથી, પરંતુ એ સિવાય ઘણા પ્રાણીઓના હુમલા થાય છે, જંતુનાશકોને લીધે થતા કેન્સર (કાશ્મીર સફરજનના ખેડૂતોમાં એક અભ્યાસ), ડાંગરની રોપણી કરતી મહિલા કામદારોને ગર્ભાશય પડી જવાં (ફરી એક અભ્યાસ જે મેં વાંચ્યો છે), ચોમાસા દરમિયાન ઈલેક્ટ્રીક મોટર ઉપાડવા માટે કૂવામાં પ્રવેશતી વખતે ગેસથી મૃત્યુ પામે છે, વગેરે. ખેતીમાં થતા (અને સંગઠિત અને અસંગઠિત ક્ષેત્રોમાં ઘણા બધા) અકસ્માતોની જાણ કરવાની કોઈ કાનૂની જોગવાઈ આપણા દેશમાં હજુ નથી.

સિલિકોસિસ પીડિતોને ગરીબીમાં ધકેલાતા જોવાનો મારો રોજનો અનુભવ છે. એકવાર અમે દાહોદ જિલ્લાના આદીવાસી વિસ્તાર ઝાલોદમાં અભ્યાસ કર્યો. હું ઘણી કથનીઓ સંભળાવી શકું છું પણ અહીં માત્ર એક જ પર્યાપ્ત છે.

એક પરિવારમાં ત્રણ પુત્રો હતા જે તમામ સિલિકોસિસથી પીડાતા હતા અને એક પછી એક મૃત્યુ પામ્યા હતા. પરિવારે પોતાની માલિકીની જમીનનો ટુકડો ગામના સરપંચ પાસે ગીરવે મૂકવો પડ્યો હતો. જ્યારે મેં મુલાકાત લીધી ત્યારે હું ચાર વિધવાઓને મળ્યો – ત્રણ પુત્રવધૂ અને એક માતા. તેઓ કેવી રીતે પોતાની જમીન છોડાવશે અને ક્યારે તે એક મોટો પ્રશ્ન હતો. તેથી અમે તેમને સરકાર તરફથી થોડી નાણાકીય રાહત અપાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છીએ જે એક અવિરત સંઘર્ષ છે.

જગદીશ


આભાર અનુરાગ, ધ્રુવ, જગદીશ,

હા વ્યાવસાયિક સ્વાસ્થ્ય જોખમોની અવગણના  આપણા તબીબી શિક્ષણમાં, જાહેર આરોગ્ય કાર્યક્રમો અને નીતિઓમાં ચાલુ રહી છે અને એથી પણ વધુ તો આપણી સંવેદનશીલતામાં પણ તે અવગણાય છે. 80 ના દાયકામાં મધ્યપ્રદેશના અનૂપપુરમાં ડૉ ઈમરાના, દુનુ રોય કે જેઓ શહડોલમાં કામ કરતા હતા અને અમારામાંથી કેટલાક, કામદાર યુનિયનની વિનંતી પર ત્યાં ગયા હતા (તેમાંથી ઘણાની વિનંતી સામૂહિક રીતે આવી હતી). અમે તેમની તપાસ કરી વિગતવાર ઇતિહાસ લીધો. કલોરિન અને સલ્ફર ડાયોક્સાઇડની અસરો સહિત પારાની ઝેરી અસરનું પાઠ્ય પુસ્તકમાં જે ચિત્ર જોયું હોય અદ્દલ તેવા જ દ્રુશ્યો અને તેથી પણ વધુ અમને જોવા મળ્યું.

જન્મજાત ખોડખાંપણ અને બેભાન દર્દીઓ આવવાની સંખ્યા વધી રહી હતી, ખેડૂતોએ અનેક જુદા જુદા જંતુનાશકોનો ઉપયોગ કર્યો હોવાને કારણે નિદાન કરવું અશક્ય હતું , જંતુનાશક કંપનીના એજન્ટો દ્વારા યોગ્ય ચેતવણીઓ અને જોખમોની માહિતી આપ્યા વિના અનૈતિક રીતે જંતુનાશકોના ઉપયોગનો પ્રચાર કરવામાં આવતો હતો. સમસ્યા પર પૂરતું ધ્યાન આપવામાં આવતું ન હોવાથી, નિદાન માટે ઝડપી અને સરળ ટેસ્ટ ઉપલબ્ધ નથી. બેભાન દર્દીઓ પાસેથી હિસ્ટ્રી લેવી શક્ય હોતી નથી. આ ઝેરી જંતુનાશકોના બ્રાન્ડ નામો હેઠળ દબાણ અને પ્રચાર કરવામાં આવે છે. જો અમને જંતુનાશકનુ નામ કહેવામાં આવે તો પણ તેમાં ક્યા રસયણ હશે તેની અમારે કલ્પના જ કરવી રહે.

નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ઑક્યુપેશનલ હેલ્થમાં જે વ્યક્તિઓએ એન્ડોસલ્ફાનની અસરોનો અભ્યાસ કર્યો હતો તેમને હેરાન કરવામાં આવ્યા હતા.

જયપુરના અમારા ડૉ. એસ.જી. કાબરા, જેમણે આમીર ખાનની “સત્યમેવ જયતે” સીરીયલમાં જંતુનાશકોને કારણે જોખમાતા સ્વાસ્થ્ય વિશે વાત કરી હતી, તેમની સામે પેસ્ટીસાઇડ એસોસિએશન દ્વારા ખોટી માહિતી ફેલાવવા બદલ કેસ કરવામાં આવ્યો હતો.

ટોક્સિક્સ લિન્ક્સના રવિ અગ્રવાલ પર કેમિકલ્સના જોખમોને પર્દાફાશ કરવા બદલ તેમની સામે અનેક કેસ દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા. મેં બંને સાથે કામ કર્યું છે અને પોતાની ફરજ બજાવવા બદલ તેમને માથે આવી પડેલ તકલીફોની હું સાક્ષી છું.

સૌથી વધુ દુઃખદાયક વાત એ હતી કે ડૉ. કાબરા પાસેથી સાંભળ્યું કે આ ભયંકર સમય દરમિયાન, તેમણે એકલાએ લડવું પડ્યું, તેમને કોઈનો ટેકો મળ્યો નહી.

તેથી હું એ ઉમેરવા માંગુ છું કે આપણે  જાહેર આરોગ્યના આવા રક્ષકોને શક્ય હોય તેટલું નૈતિક સમર્થન આપવું જોઇએ

મીરા


શ્રી જગદીશ પટેલના વિજાણુ સંપર્કનું સરનામું:  jagdish.jb@gmail.com  || M-+91 9426486855

Author: Web Gurjari

Leave a Reply

Your email address will not be published.