કોઈનો લાડકવાયો (૧) – સંન્યાસીઓ અને ફકીરો

દીપક ધોળકિયા

૧૭૫૭માં પ્લાસીની લડાઈમાં સિરાજુદ્દૌલાની હાર થઈ તે પછી, ૧૭૬૫માં બક્સરમાં અવધ, મોગલો અને મરાઠાઓના સહિયારા સૈન્ય સામે પણ કંપનીએ જીત મેળવી. કંપનીને બંગાળમાં મહેસૂલ વસૂલ કરવાનો અધિકાર મળતાં જે એણે જમીન મહેસૂલની વ્યવસ્થામાં ધરમૂળથી બદલી નાખી. પહેલાં રાજ્ય ઉપજનો ભાગ લેતું હતું પણ કંપનીએ જમીન પર વેરો નાખ્યો. હવે ખેડૂતોને રોકડની જરૂર પડવા માંડી એટલે અનાજ બજારમાં જવા લાગ્યું.

મોગલોએ તો કેટલાય પીરોને ‘સનદ’ એટલે કે કર ઉઘરાવવાનો અધિકાર પણ આપ્યો હતો. પરંતુ એ અધિકાર જતા રહ્યા. રોષે ભરાયેલા ફકીરોએ ૧૭૬૩માં જ ઢાકામાં કંપનીની ફૅક્ટરી પર કબજો કરી લીધો. એ જ વર્ષે સંન્યાસીઓએ રાજશાહીમાં કંપનીની  ફૅક્ટરી પર હુમલો કર્યો. ૧૭૬૭માં સારંગ જિલ્લામાં પાંચ હજાર સાધુઓ પહોંચી ગયા. ત્યાંના હાકેમે એમની સામે સૈનિકો મોકલ્યા પણ સાધુ ડર્યા નહીં. સૈનિકોએ ગોળીબાર કર્યા અને અંતે જેવા એ મોળા પડ્યા તેવા જ સાધુઓ ત્રાટક્યા અને એંસીને મોતને ઘાટે ઉતારી દીધા.

સાધુઓ પંચાંગ જોઈને આખા દેશમાં જ્યાં કુંભ મેળા ભરાય ત્યાં પહોંચતા. રસ્તામાં ખેડૂતો એમને અનાજ આપતા. હવે આ વ્યવસ્થા તૂટી પડી. બીજા સાધુ તો સીધાસાદા હતા પણ દશનામી અખાડાના નાગા સાધુ હથિયારો રાખતા.  સાધુઓ અને ફકીરો વચ્ચે ચકમક ઝર્યા કરતી પણ હવે તો બધા સમદુખિયા હતા. કંપનીએ  ઘોડેસવાર દળને વીખેરી નાખતાં હજારો ઘોડેસવારો રઝળી પડ્યા અને સાધુઓની જમાતમાં જોડાઈ ગયા.

૧૭૬૯ અને ૧૭૭૦નાં બે વર્ષ કારમા દુકાળનાં વર્ષો હતાં. કંપનીએ પોતાની ફોજ માટે ગામેગામથી પાણીના ભાવે અનાજ ખરીદી લીધું. ગામડાંઓમાં એક દાણો પણ ખાવા માટે નહોતો બચ્યો. આથી ખેડૂતો પાસે પણ લૂંટફાટ સિવાય કોઈ રસ્તો નહોતો રહ્યો. સાધુઓ રીતસર જંગે ચડ્યા. જ્યાં એમની ટક્કર થાય ત્યાં કંપનીના સિપાઈઓને મારી ભગાડ્યા વિના જંપતા નહોતા. કંપનીએ ફકીરો અને સાધુઓ પર નજર રાખવા માટે ઠેકઠેકાણે સુપરવાઇઝરો નીમ્યા હતા.

બિહારમાં કોસી નદીનાં ગામોના સુપરવાઇઝરને સમાચાર મળ્યા કે ત્રણસો ફકીરોનું એક જૂથ હથિયારો સાથે આવે છે. સુપરવાઇઝરે એમને રોકવાની જવાબદારી કૅપ્ટન સિંક્લેરને  સોંપી. સિંક્લેરે એમને રોકી લીધા અને વાતચીત શરૂ કરી. ફકીરોએ સમજી જવાનો ડોળ કર્યો. થોડાકને સિંકલેરે બાન તરીકે રોકી લીધા અને બીજાઓને હથિયારો વિના જવા દીધા. એ લોકોએ ત્યાં જઈને પોતાના પાંચ હજાર અનુયાયીઓને લડાઈ માટે એકઠા કરી લીધા. આની ખબર પડતાં જ કંપનીએ કેટલેય ઠેકાણેથી કુમક મોકલી પણ અંતે ફકીરોએ એમને ધૂળ ચટાવી. છેવટે આખી બટાલિયન મોકલવી પડી પણ એ પહોંચે તે પહેલાં તો ફકીરો જાણે હવામાં ઓગળી ગયા હતા!

ફકીરો અને સંન્યાસીઓમાં બિહારના પૂર્ણિયા જિલ્લામાં શાહ મદારશાહ પીરના પૂજક મજનુ શાહ,  ભવાની પાઠક અને દેવી ચૌધરાણીનાં નામો બહુ જાણીતાં છે. મજનુ શાહ કંપનીનો સખ્ત વિરોધી હતો. ભવાની પાઠક સંન્યાસીઓને અંગ્રેજો વિરુદ્ધ લડવા પ્રેરતો. બન્ને વચ્ચે સારી દોસ્તી હતી. ૧૭૮૭માં એણે અંગ્રેજ વેપારીઓનું એક જહાજ લૂંટ્યું. તે પછી એક ઝપાઝપીમાં એ માર્યો ગયો. દેવી ચૌધરાણી પણ ભવાની પાઠકથી પ્રેરાઈને વિદ્રોહમાં સામેલ થઈ. એ પોતાના ઘરમાં રહેવાને બદલે એક હોડીમાં રહેતી. કંપનીના દસ્તાવેજોમાં એના માટે ડાકુ શબ્દ વાપરેલો છે. સામાન્ય રીતે એ ડાકુરાણી તરીકે જ ઓળખાય છે. એનો અર્થ એ કે કંપની સરકાર માટે એ પણ મોટી શત્રુ હતી.

૧૭૭૧માં મજનુ શાહની આગેવાની હેઠળ અઢી હજાર ફકીરોએ બંગાળમાં પ્રવેશ કર્યો. પણ બધા વેરવીખેર થઈ ગયા. એકલદોકલને શોધવાનું પણ શક્ય નહોતું. આમ એ બધા બંગાળના ખૂણેખૂણે પહોંચી ગયા.

અંગ્રેજોના દસ્તાવેજો પ્રમાણે મજનુ શાહ પોતે ઘોડે ચડીને પૂર્ણિયા તરફ ભાગી ગયો પણ હજી એ ત્યાં જ ધામો નાખીને બેઠો હતો. એટલે કંપનીની નજરે હજી ખતરો ટળ્યો નહોતો. બીજી બાજુ એ જ અરસામાં અવધ બાજુએથી જમના નદી પાર કરીને ચાર હજાર નાગા સાધુઓ બંગાળમાં પ્રવેશ્યા. જો કે કંપનીના જનરલ બાર્કરે અવધના નવાબ સુજાઉદ્દૌલાને લખ્યું  કે છ-સાત હજાર સાધુઓ બંગાળ તરફ આવે છે. આનો જવાબ સાધુઓએ એવો આપ્યો કે એમને ગંગા પાર કરવાનો પરવાનો મળેલો છે!

ફકીરો અને સંન્યાસીઓ વચ્ચે ઘણાં કારણોસર એકતા ટકી ન શકી. આમાં અલગ ધાર્મિક રીતરિવાજોએ એકતા તોડી પાડવામાં મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો.


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ dipak.dholakia@gmail.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

Author: Web Gurjari

2 thoughts on “કોઈનો લાડકવાયો (૧) – સંન્યાસીઓ અને ફકીરો

  1. Divide and rule
    And English co. Success in India and till today we ‘ સાધુ and ફકીર’
    Eating this bitter fruits

  2. કેટલો સરસ અને નવી માહિતી સાથે નો લેખ છે. દિપક ધોળકિયા ને ખુબ ખુબ અભિનંદન. આગળ ના હપ્તા ઓ ની રાહ જોઈશું !

Leave a Reply

Your email address will not be published.