ઈંગમાર બર્ગમેનનું આંતર – વિશ્વ : મણકો ૧ # જીવન સમીપે – So close to the life

ભગવાન થાવરાણી

ઈંગમાર બર્ગમેનની ફિલ્મોના રસાસ્વાદનું મંગલાચરણ કરીએ.

એમની જગપ્રસિદ્ધ ફિલ્મો તો છે  વિંટર લાઈટ્સ (૬૩), વાઈલ્ડ સ્ટ્રોબેરીઝ (૫૭)ઓટમ સોનાટા (૭૮), સીન ફ્રોમ અ મેરેજ (૭૪), ફેની એંડ એલેક્ઝાંડર (૮૨), સેવન્થ સીલ (૫૭) વગેરે પણ આપણે શરુઆત કરીએ એમની એક ગૌણ અને ઝાઝી પ્રસિદ્ધિ ન પામેલી પરંતુ વિલક્ષણ એવી  ૧૯૫૮ની બ્લેક એંડ વ્હાઈટ ફિલ્મ  SO CLOSE TO LIFE ( જીવનથી ખૂબ નજીક) અથવા BRINK OF LIFE (  સ્વીડીશ નામ – NARA LIVET[1] ) થી.

૨૦૦૭ માં ૮૯ વર્ષની વયે અવસાન પામનાર ઈંગમાર બર્ગમેને કુલ ૪૭ ફીચર ફિલ્મો બનાવી. એમાંથી પ્રસ્તૂત ફિલ્મ ૧૯માં ક્રમાંકની એટલે કે એમની કારકિર્દીના મધ્યાહ્ન-કાળની. ફિલ્મનું કથાનક જ સાવ અનોખું છે. માત્ર ૮૪ મિનિટની આ ફિલ્મ એક પ્રસુતિ ગૃહમાં આકાર લે છે અને ત્યાં જ પૂરી થાય છે. સિસીલિયા ઉર્ફે સિસ્સી (ઈંગ્રીડ થુલીન), જોર્ડીસ (બીબી એંડર્સન) અને સ્ટીના (ઈવા ડાહ્લબેક) ત્રણે સ્ત્રીઓ અહીં દાખલ છે. સિસ્સીને ગર્ભના ત્રીજા જ મહિને રક્ત-સ્રાવ શરુ થતાં દાખલ કરવી પડી છે. એનો પતિ કદાચ આ બાળક માટે તૈયાર નથી. બાળક માટેની એની નારાજગીના કારણે સિસ્સી પણ ઉદ્વિગ્ન છે. એ દ્રઢપણે એમ માને છે કે પતિ એને પ્રેમ કરતો નથી. હોસ્પિટલમાં દાખલ થયાની રાતે જ એને ગર્ભપાત થાય છે.

જોર્ડીસને પણ અધૂરા મહિને રક્તસ્રાવ થતાં અહીં  આવવું પડ્યું છે પણ એની પરિસ્થિતિ અલગ છે. એના લગ્ન કે સગાઈ સુદ્ધાં થયા નથી. એની ઓફિસના સહકાર્યકર ‘ મિત્ર ‘ થી એ ગર્ભવતી થઈ છે જે પોતે આ પિતૃત્વની જવાબદારી સ્વીકારવા તૈયાર નથી. ઘરમેળે ગર્ભ પડી જાય એની દરેક કોશિશો એ કરી ચુકી છે. પોતાની ગર્ભાવસ્થાની જાણ પોતાના માતાપિતાને પણ કર્યા વિના એ સીધી અહીં આવી ગઈ છે. એની મા ખૂબ કડક મિજાજની છે. બન્ને તરફથી નાસીપાસ જોર્ડીસ પોતે ગર્ભપાત ઈચ્છે છે.

ત્રીજી મહિલા સ્ટીના દરેક રીતે સુખી છે. એની અને એના પતિની આવનારા બાળક માટેની ઉત્કંઠા અને ખુશી અપાર છે. એની પ્રસૂતિની તારીખ વીતી ગઈ છે પણ હજી બાળક અવતર્યું નથી. એના સપના અસીમ છે અને એનો ઉલ્લાસ ચેપી.

સમગ્ર ફિલ્મ આ ત્રણેય સ્ત્રીઓના વ્યક્તિગત જીવનના નાના – નાના પાસાઓ ઉજાગર તો કરે જ છે અને એ પણ કોઈ પણ ફ્લેશબેકમાં સર્યા વગર પૂરેપૂરું વર્તમાનકાળમાં, પરંતુ અગત્યની વાત એ છે કે એક જ વોર્ડમાં બાજુ-બાજુના બેડ પર રહેલી આ ત્રણે સ્ત્રીઓ વચ્ચે સંબંધ અને સમજણનો જે સેતુ વિકસે છે અને એમાં હોસ્પિટલની નર્સ બ્રીટા ( બાર્બ્રો હિયોર્ટ ) ના સરળ અને માનવીય અભિગમનું જે ચોથું પરિમાણ ઉમેરાય છે એ સમગ્ર ફિલ્મને એક આગવો ઉન્મેષ બક્ષી દર્શકોને એક જૂદી જ ઊંચાઈએ લઈ જાય છે.

થોડાક વધુ ઊંડે જઈએ. હકીકતમાં સિસ્સી પોતે માનસિક રીતે રુગ્ણ છે. એનો પતિ, એ માને છે એવો બેદરકાર કે ક્રૂર છે નહીં. ડોક્ટરો એના ગર્ભપાત પછીની સાફસૂફી કરી એને હવે પછીના ગર્ભધારણ માટે તૈયાર કરે છે ત્યારે પણ એ રુક્ષતાથી કહે છે કે હવે બીજી વાર ગર્ભધારણનો પ્રશ્ન જ નથી. એ હીન-ભાવના, લઘુતાગ્રંથિથી પીડાય છે. એને સતત લાગ્યા કરે છે કે એ પોતે જિંદગી અને લગ્નજીવનને યોગ્ય નથી. એની ખબર કાઢવા આવેલા પતિને પણ એ અપમાનિત કરી કાઢી મૂકે છે.

જોર્ડીસને માતૃત્વ જોઈતું નથી એવું પણ નથી પણ એનો પ્રેમી (એને પ્રેમી કહેવો એ પણ અતિશયોક્તિ છે !) બેદરકાર, બેજવાબદાર અને ભાગેડુ છે. એ જોર્ડીસ અને  ‘એના’ બાળકથી યેનકેનપ્રકારેણ છુટકારો ઈચ્છે છે. એનો રક્તસ્રાવ બંધ થઈ ગયો છે અને બાળક સલામત છે. હોસ્પિટલની બધી નર્સો – વિશેષત: નર્સ બ્રીટા – એને સમજાવે છે કે હવેના (એટલે કે ૧૯૫૮ના) સ્વીડનમાં અપરિણિત માતાઓનો છોછ નથી. એને અને એના બાળકને દરેક પ્રકારની સરકારી સહાય અને હૂંફ મળી રહેશે. એની હતાશાનું એકમાત્ર કારણ એના પુરુષનો પલાયનવાદ છે. નર્સ બ્રીટા તો માતા હોવું – માતા બની શકવું એ કેવડો મોટો આશીર્વાદ છે એ સમજાવવા હોસ્પિટલની જ અન્ય માયાળુ નર્સ ગ્રેટાનું ઉદાહરણ આપે છે જેને ઘણી કસુવાવડ થઈ છે અને જેને ડોક્ટરોએ હવે ગર્ભ ધારણ ન કરવાની ચેતવણી આપી છે. આ ગ્રેટા એ નર્સ છે જેની સલાહો સાંભળતાં જોર્ડીસે એનું હળહળતું અપમાન કરી નાંખ્યું હતું અને જે ગ્રેટાએ હસતા મુખે બરદાશ્ત કરી લીધું હતું.

સ્ટીનાની તો વાત જ શું ? એનું દાંપત્ય દરેક રીતે પ્રસન્ન છે. પ્રેમાળ પતિ, ખાધે – પીધે સુખી. આ એનું પહેલું બાળક હશે. એની પ્રસુતિ ગમે ત્યારે થાય એમ છે. પતિ – પત્ની બન્ને આવનારા બાળકના સપના જૂએ છે અને એના આગમન પછીના અવનવા આયોજનો કરે છે. સ્ટીના ગર્ભમાંના બાળક સાથે નિરંતર સંવાદરત રહે છે અને એની ખુશહાલીનો ચેપ હતાશ સિસ્સી અને જોર્ડીસને પણ લાગે એ માટે પ્રયત્નશીલ રહે છે.

ફિલ્મના એક યાદગાર દ્રષ્યમાં સ્ટીના જોર્ડીસને પોતાનું માથું ઓળી આપવા કહે છે. એનો પતિ આવવાનો છે એટલે. ‘ થોડીક ટાપટીપ તો કરવી જ જોઈએ. તારો હાથ કેવો સરસ લાગે છે વાળ ઉપર ! તું કુશળ છો. હેરડ્રેસર બનજે. એ આવકમાંથી તારા આવનારા બાળકને પણ નભાવી શકીશ. હવે હું તને સજાવી આપું.‘  ‘પણ મને ક્યાં કોઈ મળવા આવવાનું છે ?’  ‘ કોઈક સુપાત્ર તને પણ મળી રહેશે. સજધજમાં ખોટું શું ? ‘ લગભગ એની જ સમવયસ્ક હોવા છતાં સ્ટીના એને વહાલથી ‘ દીકરી ‘ કહે છે. એ ઊભી થઈને સિસ્સીને પણ સંવારે છે. ‘ ભલે તને ગર્ભપાત થયો પણ તું ભવિષ્યમાં અદભુત મા બનીશ. ‘ મા બન્યા પહેલાં જ સ્ટીના એક જન્મજાત આદર્શ મા છે!

ત્રણ સ્ત્રીઓ વચ્ચે પાંગરતા સમાનુભૂતિના સંબંધો એ આ ફિલ્મનું વિશિષ્ટ પાસું છે. આ સંધાન સ્ત્રી હોવાના નાતે છે અને સંભવિત માતૃત્વના કારણે પણ ! કવિએ લખ્યું છે તેમ :

કહીં તો યે દિલ કભી મિલ નહીં પાતે
કહીં સે નિકલ આએ જન્મોં કે નાતે          

અને

અનજાને હોઠોં પર ક્યોં પહચાને ગીત હૈં
કલ તક જો બેગાને થે જન્મોં કે મીત હૈં 

અચાનક ચિત્ર બદલાય છે. સ્ટીનાને રાતે પ્રસુતિના વેણ ઉપડે છે. એ સિસ્સી અને જોર્ડીસની ઉમંગભેર વિદાય લઈ લેબર રુમમાં રવાના થાય છે. એના વેણ અસામાન્ય અને પીડાદાયક – દર્શકો માટે પણ –  છે. આ દ્રશ્યોને કારણે આ ફિલ્મ એ જમાનામાં કેટલાક દેશોમાં પ્રતિબંધિત પણ થયેલી. પીડાની અસહ્યતા વધતાં એ નર્સ બ્રીટાને જકડીને એને લગભગ પીંખી નાંખે છે. આપણે અનુભવીએ છીએ કે એ ઊભરો પણ એક પ્રકારની આત્મીયતા અને નૈકટ્ય છે. અનેક પ્રસુતિઓ અને પ્રસુતિ – પીડાઓ જોઈ ચુકેલી બ્રીટા પણ હેબતાઈ જાય છે. મુખ્ય ડોક્ટરને બોલાવવા પડે છે. એને બેહોશીની દવા અપાય છે.

સ્ટીનાની અનુપસ્થિતિમાં વોર્ડમાં ફરી એક અવિસ્મરણીય દ્રષ્ય. મોડી રાતે જોર્ડીસ ઊભી થઈને સિસ્સીના પલંગે જાય છે. બન્ને જાગતી જ હોય છે. એમને સ્ટીનાની ફિકર છે. શું થયું હશે ? સિસ્સી એને પોતાના પલંગ પર બેસવાની જગ્યા કરી આપે છે. ઓઢીને બેસવા પોતાનો ધાબળો પણ આપે છે, જાણે હૂંફ લંબાવતી હોય ! સ્ટીનાના સંદર્ભે હવે એ બન્ને સમદુખિયણ છે. જોર્ડીસને સિગરેટ પીવાની તલપ છે. સિસ્સી પોતાની સિગરેટ કાઢી આપી ‘આટલી રાતે કોણ જોશે ?’ કહી નિરાંતે પીવા કહે છે. જોર્ડીસ પોતાના ગર્ભમાંના બાળક અંગે બળાપો કાઢે છે તો સિસ્સી એને દોષ ન આપ, એ બિચારાનો શું વાંક ?’ કહી એને ધરતી પર લાવે છે. જોર્ડીસ કહે છે, ‘કાશ ! હું પણ થોડીક સુખી હોત. ભલે સ્ટીના જેટલી નહીં. મારી મા બહુ કડક છે.‘  સિસ્સી  ‘બધી માઓ બહારથી એવી લાગે પણ એ અંદરથી ઋુજુ જ હોય.’

સ્ટીનાને સ્ટ્રેચર પર વોર્ડમાં લાવવામાં આવે છે. સાથે બાળક નથી. એનું બાળક પ્રસૂતિની પીડા ખમી ન શકતાં મૃત્યુ પામ્યું છે. એને એ ખબર છે. સિસ્સી અને જોર્ડીસ સ્તબ્ધ છે. અને અવાક્ ! આવી રીતે કોઈની ખુશીઓ કલાકોમાં છીનવાઈ જાય ! એ બન્નેના ચેહરા પર પણ સ્ટીના જેવો જ સૂનકાર છે. જોર્ડીસ કહે છે, ‘ આ કેવું ? જાણે જીવન જ મરી ગયું. લાગે છે, હવે ક્યારેય કશું જન્મશે જ નહીં ! ‘

આપણે આગોતરાં આયોજનો કરીએ અને
દૂર  બેઠો  કાળ  ખંધું  સ્મિત રેલાવ્યા કરે ..

રાઉંડમાં નીકળેલા ડોક્ટરને સ્ટીના શુન્યમનસ્ક પૂછે છે, ‘ મારું બાળક મરી જ કેમ શકે ? ગઈ કાલ સુધી તો એ અંદર ધમપછાડા કરતું હતું ! ‘ ડોક્ટર સમજાવે છે, પણ સ્ટીના કેમ સમજે ? આપણે પણ સમજીએ કે તર્કશુદ્ધ જવાબ આ સ્ત્રી માટે હાલ પૂરતો તો કશા કામનો નથી.

એ પછીના એક અદભુત અને સાવ ક્ષણિક પણ હલાવી નાંખતા દ્રષ્યમાં સ્ટીના પાણીનો ગ્લાસ લેવા માટે બાજુના સ્ટૂલ તરફ હાથ લંબાવે છે. સિસ્સી સહાનુભૂતિપૂર્વક એને ગ્લાસ ઉપાડવા મદદ કરવા જાય છે પણ સ્ટીના રુક્ષતાપૂર્વક એનો હાથ ઝાટકી નાંખે છે ! આખી ફિલ્મમાં ઊર્મિઓનો અમીછાંટણા કરતી સ્ટીનાની આ છબી કોણે કલ્પી હોય ! હવે કોઈ સહાનૂભૂતિ એના કામની નથી. નર્સ બ્રીટાના આ શબ્દો પણ એના માટે નિરર્થક છે ‘ હવે પછીની પ્રસુતિ સુખદ રહેશે.

જોર્ડીસને રજા અપાય છે. એનો ગર્ભ સ્વસ્થ છે. આશ્ચર્યજનક રીતે એની માનો અભિગમ પણ હવે સાનુકુળ છે. એ પોતાની સગર્ભા પુત્રીને સત્કારવા તત્પર છે. સિસ્સીની નણંદ આવીને એને સધિયારો આપે છે કે એનો ભાઈ એને પ્રેમથી પોંખવા તૈયાર છે. એના મનમાં સિસ્સી પ્રત્યે કોઈ કટુતા નથી. એ પોતે પણ મનોમન પુનર્વિચાર કરી પરિસ્થિતિને નવેસરથી મૂલવી રહી છે. સિસ્સી અને જોર્ડીસ બદલાયેલા સંજોગો સાથે બાથ ભીડી જીવનને આવકારવા સુસજ્જ છે. રહી વાત આખી ફિલ્મ દરમિયાન સાક્ષાત જિંદગીનો પર્યાય બની પ્રેમ વરસાવતી સ્ટીનાની તો આપણી ભીતરેથી એના માટે પ્રાર્થના જ નીકળે કે આ કપરો સમય વિતાવી ફરી એ અસલ સ્ટીના બની જાય !

ફિલ્મનું શીર્ષક બે કારણે સાર્થક છે. પ્રસુતિ ગૃહમાં નિરંતર ધબકતું, પાંગરતું જીવન અને સ્ટીનાનો જીવન પ્રત્યેનો અભિગમ (કુઠારાઘાતની છેલ્લી ક્ષણોને બાદ કરતાં !)

ફિલ્મના દિગ્દર્શક ઈંગમાર બર્ગમેનને ૧૯૫૮ના કાન ફિલ્મ મહોત્સવ (Cannes) શ્રેષ્ઠ દિગ્દર્શનનો પુરસ્કાર આ ફિલ્મ માટે એનાયત થયેલો. વિશેષ આનંદની વાત એ કે એ જ મહોત્સવમાં એક અદ્વિતીય ઘટના તરીકે ફિલ્મની ત્રણ મુખ્ય અભિનેત્રીઓ – નહીં ચાર અભિનેત્રીઓને સંયુક્ત રીતે શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીના સન્માનથી નવાજવામાં આવી. એ અભિનેત્રીઓ એટલે ઈંગ્રીડ થુલીન ( સિસ્સી ), બીબી એંડર્સન ( જોર્ડીસ ), ઈવા ડાહ્લબેક ( સ્ટીના ) અને આ ત્રણેથી રતિમાત્ર લેશ નહીં એવી બારબ્રો હિયોર્ટ ( નર્સ બ્રીટા ).


[1] Nara Livet 1958 – Ingmar Bergman


શ્રી ભગવાન થાવરાણીનો સંપર્ક bhagwan.thavrani@gmail.com વીજાણુ પત્રવ્યવહાર સરનામે થઈ શકશે.

Author: Web Gurjari

7 thoughts on “ઈંગમાર બર્ગમેનનું આંતર – વિશ્વ : મણકો ૧ # જીવન સમીપે – So close to the life

  1. વાહ અતિ સુંદર. ત્રણેય સ્ત્રીઓ ના અદ્ભુત મનોભાવ. સાથે નર્સ નો સુંદર સપોર્ટ. ખરેખર ચારેય શ્રેષ્ઠ. થાવરાણી સાહેબ આ નવી શ્રેણી શરું કરવાં બદલ ખુબ ખુબ અભિનંદન તથા શુભેચ્છાઓ. 🙏🙏🙏

    1. રસપૂર્વક વાંચવા બદલ આપનો ખૂબ ખૂબ આભાર !

  2. આહા…
    જલસો કરાવી દીધો.
    મારા જેવા ફિલ્મોથી બિલકુલ અજાણ્યા માણસ માટે તો આ રસથાળ સાબિત થાય.
    જય હો

    1. ફિલ્મો- ઉત્તમ ફિલ્મો એક અલાયદું વિશ્વ છે. સત્યજીત રાય કે અકીરા कुरोसावा કે ઇંગમાર બરગમેન કોઈ રીતે ટાગોર કે चेखव કે શરદબાબુથી કમ નથી.

      આભાર! આ લેખમાળા પર દ્રષ્ટિ કરતા રહેજો.

  3. અવલોકન બહુ ઝીણવટ ભર્યું છે. વાંચવા સાથે ફિલ્મ ના દ્રશ્યો તાદ્રશ્ય થતા લાગે. લગભગ એક જ સેટ પર જોરદાર પટકથા સાથે બનેલી મેં 16mm માં વડોદરામાં મેડીકલ કોલેજ નાં ઓડિટોરિયમમાં જોયેલી. ફિલ્મ ફેડરેશન અને દર્શન ફિલ્મ સોસાયટી નાં ઉપક્રમે બર્ગમેનની ફિલ્મો ની ફેસ્ટિવલ હતી.

    1. આભાર નીતિનભાઈ!

      આ અને આવી અન્ય ફિલ્મો પહેલી વાર જોતી વખતે મારી પહેલી પ્રતિક્રિયા એ હોય છે કે સ્વીડન હોય કે હંગેરી કે જાપાન કે ભારત, માનવીય સંવેદનાઓ બધે સરખી અને માનવીમાં રહેલો માનવી બધે સલવળતો જ રહેવાનો..

  4. હમણાજ ફિલ્મ પુરી થઇ આંખો સામે મનમા થી ક્યારે હટવા નથી.ભગવાનભાઈ આભાર.

Leave a Reply

Your email address will not be published.