તમે કૈંક જન્મો વટાવીને આવ્યા, અમે એક ઉંબર વટાવી શક્યા નહીં (ભાગ ૧)

લ્યો, આ ચીંધી આંગળી

રજનીકુમાર પંડ્યા

ચાલુ વાહનને પગથી બ્રેક મારવાના પ્રસંગો તો રોજ સેંકડોવાર બને છે, પણ મનથી સજ્જડ બ્રેક મારવાના? જવલ્લે જ.

૨૦૦૫ ની ૩૧મી જાન્યુઆરીની સાંજે એક બહુ સાંકેતિક પ્રસંગ બન્યો. ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટના દરવાજા નજીક સાવ ખુલ્લામાં અતિશય જૂનવાણી ધતૂરાના ફૂલ જેવા ભૂંગળાવાળું ગ્રામોફોન અને એવી થોડી જૂનવાણી (એન્ટિક) વસ્તુઓ વેચવા રાખીને એક તરોતાજા જુવાનિયો આરામખુરશીમાં અઢેલીને બેઠો હતો. ગાડી ગતિમાં હતી, છતાં એ ગ્રામોફોન જોતાંની સાથે જ મારા મનમાં જેતપુરની સ્મૃતિ સહેજ સળવળી. જિંદગીમાં પહેલુંવહેલું એવું ગ્રામોફોન ક્યાં જોયું હતું? ક્યાં સાંભળ્યું હતું? જેતપુરના ઉજ્જડ પા માં. ‘પા’ એટલે પરૂં. જેતપુરમાં એ નામનું પરૂ છે. ઢોળાવવાળા એ પરામાં વિખ્યાત વૈદ્યરાજ મયારામ સુંદરજીની મેડી હતી. એમના પુત્ર પ્રાણજીવન વૈદ્ય મારા દાદાના ઓળખીતા હતા. (મિત્ર નહીં) અને પ્રાણજીવન વૈદ્યના પુત્ર બાબુભાઈ વૈદ્ય મારા પિતાના મિત્ર હતા (માત્ર ઓળખીતા નહીં) અને એમના પુત્ર અમેરિકાવાસી ડૉ.અશોક વૈદ્ય હવે મારા મિત્ર છે. બાબુભાઈ બહુ સારા, ગુજરાતીના પંડિતયુગમાં બહુ આદરણીય ગણાય તેવા લેખક હતા. તેમની ‘ઉપમા’ નામની નવલકથા મારા પિતાને તેમણે ભેટ આપેલી તે મેં વાંચી હતી. તેમાં બાના ઉમારી નામનું એક પાત્ર આવતું હતું. આ નામનો અર્થ મને સમજાતો નહોતો. તે મેં બાબુકાકાને પૂછ્યો હતો ત્યારે તેમણે મને સમજાવ્યું કે નવલકથા આફ્રિકન બેકગ્રાઉન્ડની છે અને સ્વાહીલી ભાષામાં ‘બાના’નો અર્થ ’મહાશય’ એવો થાય છે. આ મને તેમણે સમજાવ્યું, પણ સમજાવતી વખતે અહોભાવ મારા ચહેરા કરતાં પણ વધારે તેમના ચહેરા ઉપર હતો. એટલા માટે કે આ દસ-બારનો છોકરો આવું સાહિત્યિક કુતૂહલ સેવે છે ! ને વળી લેખકને પૂછે પણ છે ?

હું એમને આ પૂછતો હતો ત્યારે એના સાક્ષી બે હતા. એક ધતુરાના ફૂલ જેવા ભૂંગળાવાળું ગ્રામોફોન અને બીજો એક લાંબા વાળવાળો, ઊંચો તાડ જેવો પાતળિયો જુવાન. એને પણ મારી વિસ્મયભરી પૃચ્છા ગમતી હતી એમ મને લાગ્યું. જો કે, મારી સાથે એણે વાત ના કરી. એ સડસડાટ જૂનો દાદરો એની પાસે ટીંગાતી સફેદ દોરી પકડીને ચડી ગયો. બાબુકાકાએ મને કહ્યું : “મારો સાળો મકરંદ છે. ગોંડલથી આવ્યો છે – વેકેશનમાં આવ્યો છે.”

જૂની સ્મૃતિઓ તાજી કરતો આ લેખ લખતો હતો તેને આગલે દહાડે, ૩૧મી જાન્યુઆરી, ૨૦૦૫ની સાંજે પાંચેક વાગ્યે ફરીવાર આઈ.આઈ.એમ પાસે અદ્દલ એવું જ ગ્રામોફોન નજરે પડયું. સ્મૃતિના તળિયેથી રજોટી ખંખેરીને એના અનુસંધાનો પૂરેપૂરા બહાર આવવા જતા હતા ને એના સ્વાભાવિક ક્રમમાં જ બાબુભાઈ વૈદ્ય અને મકરંદભાઈ ચિત્તના પર્દા ઉપર ઊપસી આવતા હતા ત્યાં જ ભાઈ ઉર્વીશ કોઠારીનો ફોન આવ્યો – ‘મકરંદભાઈ ગયા !

પગથી ગાડીને બ્રેક મારી, પણ સ્મૃતિસંધાનની રેલને એવી બ્રેક લાગી કે પાટા ઉપરથી ઉથલી જ પડી. પ્રહાર જેવું, આઘાત જેવું તો હરેક સ્વજનની વિદાય વેળા લાગે જ છે. પણ આ માત્ર આઘાતથીય કંઈક અધિક, કંઈક વિશેષ એવી કંઈક શાશ્વત સત્યની પ્રતીતિની બરોબરીની પ્રતીતિ હતી જે એક્સ-રેમાં હોય છે, તસવીરમાં નહીં.

વાહન ઉભું રાખીને બે પળ વિચારે ચડી ગયો. વેચનારને થયું કે આ માણસ કોઈ ખરીદદાર છે ને હમણાં નીચે ઉતરીને પૂછપરછ કરશે – પણ મને જોઈતું હતું તે એની ઉપર નજર નાખવા માત્રથી મળી ગયું હતું. મારે ક્યાં કશું લેવાનું હતું ? હવે મારે એને માત્ર મનોમન મમળાવવાનું હતું. ખાસ્સો મજાનો પહોળો રસ્તો છે એટલે એના માટે અનુકૂળતા પણ હતી – પણ વેચનારો છોકરો નજીક આવ્યો ત્યાં અરે! મારી નજર સામેથી એ જલદી હટી જાય એ માટે મેં દૂરથી જ હાથ ફરકાવીને બારીનો કાચ ચડાવી દીધો.

મકરંદભાઈને છેલ્લે બે-એક વર્ષ અગાઉ મળ્યો હતો. એ વખતે જૂની વાતોમાં મને એમણે મારી પત્ની ટ્રેમાં પીરસી હતી એ બરાબર એમને યાદ આવ્યું, જે એમણે મારા ષષ્ટિપૂર્તિ ગ્રંથ ‘રજનીકુમાર : આપણા સૌના’ (જુલાઈ ૨૦૦૦)માં એક લેખરૂપે પણ લખ્યું છે. પણ ઉજ્જડપાવાળી વાત તો એમને ક્યાંથી યાદ હોય ? એ વાત તો મેં છેક ૧૯૭૯માં ‘જેતપુર સર્વસંગ્રહ’ નામના ગ્રંથ (સંપાદક : પ્ર. રા. નથવાણી)માં મારા જેતપુરના સાહિત્યકારો વિશેના લેખમાં પણ એમના જ શબ્દોમાં લખી હતી. એ શબ્દો અહીં ફરી ઉતારું. એના સંદર્ભો બરાબર ખૂલે એટલા માટે એ ઉતારતાં પહેલાં જણાવું  કે અમારું જેતપુર જૂનાગઢથી માત્ર ત્રીસ જ કિલોમીટર દૂર અને જેતપુરના દરેક મેડીવાળા મકાનોમાંથી ગિરનારને સ્પષ્ટ જોઈ શકાય તેવું છે. જો હવામાન ચોખ્ખું હોય તો ત્યાં પ્રગટતી હોળી, કે ગીરના જંગલોમાં લાગેલો દવ પણ અમને જોવા મળે. એ દૃશ્ય આમ તો સામાન્ય, પણ કોઈક અસામાન્ય જણ એ જુએ ત્યારે શું થાય? મકરંદભાઈના શબ્દો છે :

“ગિરનારના એ દૂરના દર્શનથી પ્રેરાઈને મેં પ્રથમ કવિતા(જેતપુરમાં) જ ગિરનાર ઉપર લખી – બાબુભાઈના જેતપુરના ઘરમાં જળવાયેલી તેમની અંગત લાયબ્રેરીએ મને ઘણી પ્રેરણા આપી, પરંતુ ગિરનારના ગેબી અવાજે મારા મનમાં એ વખતે જે સ્પંદનો જગાડ્યા હતા એ હજુ પણ હું એવાને એવા –જેતપુરની ધરતી ઉપર હોઉં તેવા અનુભવી શકું છું.”

આ વાત મારે એમને યાદ કરાવવી પડી. એ વિચારોમાં ઊંડા ઊતરી ગયા. હું યાદ આવ્યો કે ના આવ્યો, પણ ગિરનાર યાદ આવી ગયો અને જે આકાશની પેલે પાર એમની દૃષ્ટિ જતી હતી એ જેતપુરનું આકાશ યાદ આવી ગયું. ‘તમારું વર્ણન આબેહૂબ છે.’ એમણે કહ્યું. ‘એ દાદરો, એ લટકતી દોરી બરાબર તમે કહો છો તેવાં જ.’ પછી અટકીને કહે : ”તમારા બાપુજી દેવરામભાઈ ? કાળા ગોગલ્સ પહેરતા ? ને કાળો ટૂંકો કોટ ? ગોરે વાન ?” એ બોલતાં બોલતાં જ એમણે મારી સાથે આવેલા ‘હિંદુસ્તાન ઈન્ક’વાળા ગફૂરભાઈ બિલખીયા અને મિત્ર પ્રવીણ પટેલ સામે જોઈને એમનું ચિરપરિચિત બહુ મીઠું લાગે તેવું સ્મિત કર્યું – “કેવી વાત! છોકરો યાદ નથી આવતો, એનો બાપ યાદ આવે છે.”

“હવે આવી જ વાત તમને ભવિષ્યમાં મારી દીકરી તર્જની મળે ત્યારે કહેજો.” મેં વિનોદ કર્યો, “અમે બધા પાસીંગ શો છીએ. એક તમે-મકરંદભાઈ તમે – આર્કાઈવલ સ્ટીલ છો, કાયમી ટકવા લાયક વિભૂતિ.”

એમનાં બંધ મોંનું સ્મિત વધારે મીઠું – એમણે એ કર્યું : પછી મને કહે, “ઠીક ઠીક મેં ડિલિવરી કરેલી ‘ટપાલ’ શું કરે છે ? એમને કેમ સાથે ના લાવ્યા ?”

એક ક્ષણ પછી મારા મનમાં ઝબકારો થયો. એમનો સંકેત મારાં પત્ની તરુ તરફ હતો. હું તો સમજી ગયો. પણ ગફુરભાઈ ન સમજી શકે તે સ્વાભાવિક છે. મારા ષષ્ટિપૂર્તિ ગ્રંથમાંનાં મકરંદભાઈનો મારા વિશેનો લેખ ‘રજનીની દીપશીખા’ તેમણે ન વાંચ્યો હોય તેમ બને. એટલે તેમણે ભવાં ઊંચા કર્યા – મારે સમજાવવું પડ્યું.

(મારા ષષ્ટિપૂર્તિ ગ્રંથ માટે મકરંદ દવેએ મોકલેલો લેખ)

“મકરંદભાઈ મારાં પત્ની તરુની વાત કરે છે. તમે જાણો છો? તેનો પહેલો પ્રેમપત્ર મકરંદભાઈએ મને ચાની ટ્રેમાં મૂકીને ડિલિવર કરેલો.”

મેં એમને એ જ વખતે ટૂંકામાં વાત કરી, પણ મારા મનમાં એ ૧૯૬૨ની ત્રીજી જાન્યુઆરીની સાંજનું ગોંડલના મકરંદભાઈના નિવાસના વિશાળ ચોગાનમાં ભજવાયેલું એ આખું દૃશ્ય યાદ આવી ગયું. મારી માત્ર ચોવીસની ઉંમર. કૌટુંબિક દબાણવશ ગાંડી છોકરી સાથેના લગ્ન તૂટતા નહોતા. ઝઝૂમતો હતો. એ વખતે તરુનો અને મારો પરિચય પ્રણયમાં પાંગર્યો – એક તબક્કે મેં તરુ અને એમના બા પાસે સ્પષ્ટતા કરી – હું પરણેલો છું. ડિવોર્સનો કેસ ગોંડલમાં ચાલે છે – તમને આ હકીકતથી વાકેફ કરવાનું જરૂરી સમજું છું – એ લોકોને હું તો સ્વીકાર્ય હતો, પણ આ વાસ્તવિકતા ? મેં તરુને કહ્યું, ‘હું સુધરાઈના ઓડિટના કામે ગોંડલ જાઉં છું ત્યાં મહિનો રહીશ. તારો નિર્ણય હા કે ના, જે હોય તે મને બેધડક ટપાલથી જણાવજે’. મને યાદ છે કે આટલું કહીને હું નીકળ્યો ત્યારે એના ઘરનાં સૌ ગંભીર થઈ ગયા હતા. ’આવજો’ શબ્દ પણ ભારપૂર્વકના નહોતા. મારા મનમાં તરુ તરફથી ‘નકાર’નો જવાબ સ્પષ્ટ થતો આવતો હતો. હું ગોંડલ આવતાં પહેલાં વતન જેતપુર ગયો. મા–બાપ સાથે મસલત કરી. પછી ગોંડલ આવ્યો. એમાં ત્રણ દિવસ વીતી ગયા. આવ્યો ત્યારે સાંજ પડી ગઈ હતી. સાંજનું મારું બેસવાનું એક માત્ર ઠેકાણું તે મકરંદ દવેના ફળિયાનું ચોગાન. વચ્ચે એક ઘટાદાર વૃક્ષ. એની આજુબાજુ થોડી નેતરની આડીઅવળી સોટીઓથી બનેલી અને પાછળ સાયકલનું ટાયર મઢેલી મૂંઢા ખુરશીઓ-એમાં રોજિંદા બેસનારા અનવર આગેવાન (હવે તો સ્વર્ગસ્થ) બાજુના શિવરાજગઢ ગામેથી આવે. બીજા અનિલ જોશી. તેમના પિતા રમાનાથ જોશી ગોંડલમાં શિક્ષણાધિકારી. ત્રીજા ભૂપેન્દ્ર ત્રિવેદી, લાયબ્રેરીયન (હવે સ્વર્ગસ્થ) અને બીજા એક બે. હું તો એ વખતે જિપ્સી જેવો હતો, ગામેગામ ફરનારો. એટલે મારી એન્ટ્રી પણ ત્યાં હંગામી, પણ ત્યારે ભાવપૂર્વક મકરંદભાઈએ આવકાર્યો. ઈન્ટ્રોડ્યુસ કર્યો હતો તેમના નિકટના સ્વજન ભૂપેન્દ્ર ત્રિવેદીએ. મજાની વાત એ હતી કે આ સાયં બેઠકમાં સાહિત્યિક ચર્ચાઓ જ થાય. પણ એમાં મકરંદભાઈની સ્થિર હાજરી બે મિનિટની પણ નહીં – માત્ર જતાંઆવતાં હોંકારા-હાકલા કરે એટલું જ. કારણ ? સતત બિમાર બાની સેવાચાકરીમાં જ રમમાણ. એ વખતે પરણ્યા પણ નહોતા. પણ એમની હાજરી સતત વાતાવરણને ચાર્જ્ડ રાખે. એ વાતાવરણમાં એકવાર આવી ચડેલા અતિથિ સ્વામી આનંદને, ગુરુદયાળ મલિકને મુગ્ધભાવે મળવાનું થયેલું. મકરંદભાઈની હાજરી કેવી કરન્ટ આપનારી તે કહું. મારી વાર્તા ’શબનું સ્મિત’ ચાંદની દિવાળી અંકમાં એ દિવસોમાં પ્રગટ થઈ હતી. મકરંદભાઈ એ વાંચે એવી આશા ક્યાંથી ? છતાં એમણે ક્યાંકથી જોઈને એ વાંચી. પણ મને કેવી રીતે ખબર પડી? બસ, મૂંઢા ખુરશીમાં હું અનિલની સાથે બેઠો હતો. મકરંદભાઈ અચાનક હાથમાં ટ્રે (એ પોતાનાં બા માટે) લઈને પસાર થયા. એક પળ અટક્યા. કહે : “તમારી વાર્તા ‘શબનું સ્મિત’ વાંચીને હું ચીરાઈ ગયો. કાલ આખી રાત ઊંઘી નથી શક્યો” –બસ, બોલ્યા આટલું, ને ક્ષણમાં તો લાંબી ડાંફે બાના ઓરડા ભણી ચાલતા થયા. આ પછી બીજી વાર વાત નહીં. આભાર ઉઘરાવવાની કોઈ તમા નહીં.

વર્ષો પછી નંદિગ્રામમાં મેં ગફુરભાઈને આ વાત કરી. અને કહ્યું : ‘આવી જ રીતે ત્રીજી જાન્યુઆરી, ૧૯૬૨ની સાંજે એમના ચોગાનમાં બેઠો હતો. સામે કોઈ નહોતું. ઉદાસ હતો. તરુવાળી વાતો મનમાં ઘોળાતી હતી ને ત્યાં મકરંદભાઈ હાથમાં ચાની ટ્રે(અલબત્ત બા માટે) લઈને મારી પાસેથી પસાર થયા. અને બંને હાથ તો ટ્રેને પકડવામાં રોકાયેલા હતા એટલે હડપચીથી ટ્રેમાં પડેલા એક પોસ્ટલ બંધ કવર ભણી ઈશારો કર્યો. કહ્યું : ”લઈ લ્યો. તમારી ટપાલ છે. સુધરાઈનો પટાવાળો આપી ગયો છે.”

(મકરંદભાઈએ ટ્રેમાં ‘પીરસેલો’ પત્ર)

આ વાત મકરંદભાઈએ તેમના શબ્દોમાં આ રીતે લખી છે: “એ સમયે તે (રજનીકુમાર) વિષમ પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થઈ રહ્યો હતો. એક લગ્નસંબંધની દોરી તૂટું તૂટું  થઈ રહી હતી. બીજી તરફ નૂતન પ્રેમનો અભ્યુદય થતો હતો. રાત્રિ લંબાતી હતી. પરોઢનો અણસાર નહોતો. એક દિવસ હું બંને હાથમાં ચાની ટ્રે ઉપાડી લાવ્યો અને ડોકું હલાવીને રજનીકુમારને કહ્યું : “તમારો પત્ર આવ્યો છે” – એ પત્ર તરુબહેનનો હતો અને તેમાં પ્રભાતનાં કિરણો હતા.”

“પ્રેમ રહેશે. લગ્ન પણ કરીશું – ભલે તમારા ડિવોર્સને ગમે તેટલો વખત લાગે. હું રાહ જોઈશ.” આ પ્રભાતના કિરણોભર્યો પત્ર મને મકરંદભાઈએ ટપાલી નંબર બે બનીને આપ્યો હતો.

ચાલીસ વર્ષ પછી નંદિગ્રામને અમારી મુલાકાત વખતે એ ઘટનાને યાદ કરીને મકરંદભાઈ મને પૂછતા હતા. “મારી ‘ટપાલ’ શું કરે છે ?”

****

મકરંદભાઈ મારી વ્યથાથી બહુ ચિંતિત હતા, બલકે તરુ સાથે મારું આ રીતે ‘પાકું’ થયા પછી એમની ચિંતા દ્વિપક્ષી બની ગઈ. ‘ગમે તેમ તો ય દવેની દીકરી!’ એ કહેતા – કોર્ટેય પાછી ગોંડલમાં હતી એટલે કોર્ટમાંથી નીકળીને એમને ત્યાં જાઉ ત્યારે એકદમ નિકટના સ્વજનની જેમ કોર્ટમાં થયેલી ઝીણી ઝીણી દલીલો વિશે (એમને સમજણ ના પડતી તોય) પૂછતા. એક વાર હું થોડો છેડાઈ પડ્યો હતો તેવું મને જરીતરી યાદ છે, પણ એમણે મન પર લીધું નહોતું.

‘આ બિચારો અત્યારે ધૂંધવાયેલો હોય તો જ આવું કરે ને!’ એમ સમજીને મારી સામે જોઈ રહ્યા ત્યારે એમની નજરમાં કરુણા ધસી આવી હતી. અમસ્તાય એ લાગતા જ ઓલીયા જેવા. એમની આખી પર્સનાલિટી આ જગતમાં આવી પડીને ડગલાં ભરતાં આસમાની જીવ જેવી હતી. એમની મોંફાડ જગતના મહાન ચિંતકોની મોં ફાડ સાથે મળતી આવતી અને આંખો સતત જાતમાં અવગાહન કર્યા કરતી હોય તેવી.

મને એક વાર એમણે કહ્યું : “તમે નાથાભાઈ પાસે જાઓ. તમને એ મારગ બતાડશે.” નાથાભાઈ અતિ સિદ્ધ આત્મા ગણાતા (હવે હયાત નથી). અનેક બૌદ્ધિક લોકોને એમણે ચુંબકીય રીતે આકર્ષ્યા છે. એમાં સુરેશ દલાલ પણ આવી જાય, હરીન્દ્ર દવે પણ અને બીજા અનેકો પણ. હું મકરંદભાઈના સૂચનથી એકલો એમને ત્યાં નહીં, પણ એમના સંગાથમાં એમને ત્યાં જવા માગતો હતો. એટલે મકરંદભાઈ મને એમને ત્યાં લઈ ગયા. એક મોટા, ઓછા પ્રકાશવાળા ઓરડામાં નાથાભાઈ ભીંતભરીયા પલાંઠી વાળીને બેઠા હતા. મકરંદભાઈએ મારી વાત કરી. એ કંઈ એ સાંભળીને બહુ હલી ગયા હોય એવું લાગ્યું નહીં, કે જેટલા મકરંદભાઈ મારી વાત રજૂ કરતી વખતે થઈ ગયા હતા. નાથાભાઈએ મને ગાયત્રી મંત્ર કરવાનું કહ્યું. કોણ જાણે કેમ હું કંઈ બહુ પ્રભાવિત થયો નહીં. એ સાત્વિક આત્મા હતા અને આટલા બધા મોટા માણસોની શ્રદ્ધેયતા ધરાવતા હતા, પણ મને કંઈ માત્ર એટલા જ કારણે નમી પડવા જેવું લાગતું નહોતું. કોઈ તારથી તાર મળ્યા નહીં. માત્ર મંત્રોચ્ચારથી કાંઈ થાય એવી શ્રદ્ધા મારામાં નહોતી એ કારણ પણ હોય. અને એ મારી અપાત્રતા પણ ગણાતી હશે. આગળ ઉપર એમની સિદ્ધિઓ અને તપ વિષે જાણ્યા પછી એમને હું મળ્યા પછી પણ પરિચય આગળ ન વધારી શક્યો એ મને મારી કમનસીબી લાગવા માંડી, લાગતી રહી છે.

મકરંદભાઈએ ફરી એમના વિશે આગ્રહ રાખ્યો નહીં. મેં કદી કોઈ ટીકાભાવ પણ વ્યક્ત ના કર્યો. પછીથી મકરંદભાઈએ એમને કેન્દ્રમાં રાખીને ’યોગી હરનાથના સાનિધ્યમાં’ પુસ્તક લખ્યું હતું. મેં એ વાંચ્યું હતું. એમાં ઘણી ગેબી-ચમત્કારિક વાતો હતી, પણ એની સાથે સંમત ના થવાય તો ય એ વાતો લખનારના ટકા ઘટાડી દે એવી નહોતી. કારણ કે એમાં અંધશ્રદ્ધા નહોતી– મકરંદ દવે જેવા પહોંચેલા જણની ‘શ્રદ્ધા’ હતી. આનો ભેદ હું અહીં સમજાવી શકતો નથી. પણ દરિયાના પાણીને આપણે ગળે ઉતારી શકતા નથી. પણ એના પાણીપણાને નકારી તો શકતા જ નથી. એને છેક મૃગજળ ગણીને તો અવગણી શકતા નથી, એવી જ કંઈક આ વાત છે. એ પાણી આપણા પીવા માટે નથી, પણ કરોડો જળચરો એમાં જીવે છે, અને એમાં મોતી પણ પાકે છે એ તો સ્વીકારવું જ પડે.

( ડાબેથી : રજનીકુમાર અને મકરંદ દવે)

પણ જે એ ભેદ સમજી શકતા નથી તેઓ એનામાં આંધળી શ્રદ્ધા મૂકે છે – એને અંધશ્રદ્ધા કહેવાય. તેઓ પછી મકરંદભાઈમાં પણ આધિભૌતિક, અવાસ્તવિક ગુણો, લક્ષણોનું આરોપણ કરતા થઈ ગયા. અહીં હું એક બહુ ખાનગી, લખવી ના રુચે તેવી વાત બહુ સંયમિત શબ્દોમાં મૂકવાનો પ્રયત્ન કરું. કુંદનિકાબહેને પણ પ્રશ્ન પૂછવાની મને છૂટ આપી હતી.પણ તે વાત એ છે કે એક અતિ ભાવુક અને ભણેલોગણેલો અમારો કોમન મિત્ર, મને એક વાર એમ કહેતો હતો કે મકરંદભાઈ અને કુંદનિકાબહેનનું લગ્ન પ્યોર પ્લેટોનિક છે. તેમાં પારંપારિક, પ્રાકૃતિક સંસારવ્યવહારને કોઈ સ્થાન નથી. મારું મન આ માનવાની ના પાડતું હતું. મકરંદભાઈ કે કુંદનિકાબહેને કદી આવો દાવો કર્યો નથી. એ વિશે કોઈ વિચાર પ્રગટ કર્યો નથી. નથી કોઈએ પૂછ્યું કે નથી એમણે કહ્યું – પેલા દોસ્તે પણ માત્ર મનની ધારણા જ મને કહી હતી. સમર્થનમાં કોઈ અધિકૃતતા ટાંકી નહોતી. મારું ‘પાપી’ મન એનો તાગ લેવા આતુર હતું. અને એક વાર એ તક મેં ઝડપી. એકવાર નંદિગ્રામ અમે રાત રોકાયા. રાતે મકરંદભાઈ તો સૂઈ ગયા. પછી નાનકડા ઉપવનમાં હું અને કુંદનિકાબહેન સામસામે ખુરશીઓ નાખીને સુગંધી વાતાવરણ વચ્ચે બેઠા. મેં બહુ સંયમિત શબ્દોમાં આ પ્રશ્ન એમને પૂછ્યો અને કુંદનિકાબહેને એક પણ ક્ષણના વિલંબ વગર એક શાલીન-સંસ્કારી, સુસંકૃત સન્નારીને છાજે તે શબ્દોમાં પેલા મિત્રની ધારણાને ચોખ્ખો રદિયો આપ્યો. (સેલ્યુટ, સેલ્યુટ કુંદનિકાબહેન!) આ નિખાલસતા. આ સાચી હકીકતની પેશગી (જેને માટે હું ‘એકરાર’ જેવો નકારાત્મક અર્થચ્છાયાભર્યો શબ્દ વાપરવા નથી માગતો) એ બતાવી આપે છે કે એ બંને કેટલાં હળવા, કેવા નિર્દંભ, પોતાની આજુબાજુ રચાઈ ગયેલી આભાથી કેટલા વેગળા રહીને જીવતાં હતાં  !

****

કવનની રીતે મકરંદભાઈ મૂળ મેઘાણીના સાવ નજીકના વંશજ. મેઘાણીની સ્કૂલ(ઘરાણા)ની સીધી અસરમાં માત્ર એમની કાવ્યબાની એટલે કે શબ્દાવલી નહીં એમનું અંતઃસ્તત્વ પણ બંધાયું. આમ છતાં એ મેઘાણીની નકલ કદી ના લાગ્યા. કારણ કે મેઘાણીને જે અભિવ્યકત કરવું હતું તે ધરતીનું હીર, ધરતીની કથા, વ્યથા, નક્કર-કઠોર વાસ્તવ અને માનવજીવનની ગાઢી વેદનાઓ હતી. જ્યારે મકરંદભાઈને જે વ્યક્ત કરવું હતું તે અલગ જ ભાતનું હતું – અગમની વાતો, વિશેષ તો સંતબાની, ગેબ સાથેનો અદૃશ્ય તાર, આયુષ્યપટની પેલે પારની વાતો, ગૂઢ-અજ્ઞાતની વાતો. આ બધાના ચિંતનનો રંગ એમના કવન ઉપર ચઢતો હતો. બેશક એમણે કદાચ શરૂઆત તો મેઘાણીના ઠોસ વાસ્તવથી જ કરી હતી. મને તેમણે શરૂઆતમાં એક પુસ્તક ભેટ આપ્યું હતું. તેમાં ગેબની વાતો ઓછી, ધરતીની વાતો વધારે હતી. કદાચ એનું નામ ‘ગોરજ’(1957) હતું. એમાં એક કાવ્યની ચિત્રાત્મકતાભરી બે પંક્તિઓ આજે ય મને યાદ છે.

‘ખીલી છે ચાંદની ઉપર પૂરબહારે
ને જાય છે આહીં નીચે જનાજો’

એમાં વળી એક મુસલમાન વિધવાના એકના એક વંઠેલ પુત્રના કારણે માતાને ભોગવવી પડતી મનોવેદનાનું વર્ણન હતું. પંક્તિઓ ભૂલાઈ ગઈ છે પણ એમાં વપરાયેલો અમારા ગોંડલ-જેતપુર પંથકનો શબ્દ ‘રોશીમનડા’ મને યાદ છે – ‘રોશીમનડા’ એટલે એક વારના નહીં, રોજરોજના તીવ્ર પીડા આપનારા એક જ પેટર્નના ભવાડા. જે દીકરો કરે છે ને વિધવા ડોશીને રોજની વેદના ઉપજાવે છે. આ શબ્દ ઉપરાંત એવા તો અનેક શબ્દો એમના પદ્ય અને ગદ્યમાં, એમ બંનેમાં આવ્યા.

એમણે ઉત્તમમાં ઉત્તમ, સરળમાં સરળ શબ્દાવલીઓમાં શ્રેષ્ઠ ગીતો આપ્યા. ‘રંગીલા રસદાર’, ‘ગમતાનો કરીએ ગુલાલ’ જેવા શબ્દો હવે એમના મટીને લોકના બની ગયા.

પણ મારા અંગત મતે શરૂઆતમાં એ વધુ ભગવારંગી, પરંતુ જે થોડા પણ ધરતીની ધૂળના રંગના હતા તે સારું હતું. એમનું મૂલ્યાંકન કરવામાં હું નાનો પડું. તેમણે આપેલાં ગદ્યનાં પુસ્તકો, સંપાદનોની વાત જ ન્યારી છે, પણ તેમણે જે કાવ્યો આપ્યાં તેમાં તેઓ છેલ્લે સાવ ભગવારંગી બની ગયા. (અપવાદો છે ) એનાથી એમની પ્રતિમા તો વધુ ઊંચી, વધુ ભવ્ય, વધુ વંદનીય બની, પણ શુદ્ધ ગુજરાતી કવિતાએ ઘણું ગુમાવ્યું. મેઘાણી જેમ આજ લગી સામાન્ય જનના સગાં રહ્યા છે તેમ મકરંદભાઈ પણ રહી શક્યા હોત     પણ મકરંદભાઈની ગતિ પ્રદક્ષિણાની નહીં, આરોહણની હતી. એમણે તળેટીથી દૂર થવું જ પડે. આપણે ત્યાં કનૈયાલાલ મુનશી, પન્નાલાલ (કૃષ્ણાવતાર વગેરે) સુંદરમ (અરવિંદ) વગેરે આમ ઘણા યા થોડો સમય પછી ઉત્તરકાળે એ રીતે ફંટાઈ ગયા. મારા મિત્ર કવિ હરકિશન જોશી(જામનગર) પણ આ જ માર્ગે ફંટાઈ ગયા હતા. રાજેન્દ્ર શુક્લ સમતોલન જાળવી શક્યા. ખેર, કુંદનિકાબહેન સાથેના દામ્પત્યના અદ્વૈતથી એ અને આપણું સાહિત્ય સંસ્કારીતા જે પામ્યું છે તે કદાચ છાપેલા અક્ષરોમાં ઝીલી શકાય તેવું નથી.

છતાંય એમ લાગે છે કે મેઘાણીની વિદાય પછીનો આ બીજો પ્રહાર આપણા સૌ ઉપર ….

એમના જ શબ્દો, આપણે એમને બોલાવીએ પણ એ માનશે ?

કોઈ આધેરા લોકનું તેડું આવ્યું મારા પ્રાણ


(અહીં સુધીનો લેખ લખાયા પછી મારે એ બન્ને સાથે થયેલી અને રેકોર્ડ કરેલી મુલાકાતના આધારે જે લખવાનું બન્યું તે એક પ્રલંબ આલેખરૂપે આગામી બે સપ્તાહમાં મૂકી રહ્યો છું.

–લેખક)


(શિર્ષક પંક્તિ: સાભાર: કવિ વિજય રાજ્યગુરુ)


લેખકસંપર્ક
રજનીકુમાર પંડ્યા.,
બી-૩/જી એફ-૧૧, આકાંક્ષા ફ્લેટ્સ, જયમાલા ચોક,મણિનગર-ઇસનપુર રૉડ,અમદાવાદ-૩૮૦૦૫૦
મો. +91 95580 62711 ( વ્હૉટ્સએપ) / લેન્ડલાઇન- +91 79-25323711/ ઇ મેલ: rajnikumarp@gmail.com

Author: Web Gurjari

6 thoughts on “તમે કૈંક જન્મો વટાવીને આવ્યા, અમે એક ઉંબર વટાવી શક્યા નહીં (ભાગ ૧)

  1. મકરંદ દવેનું તમને નાથા બાપા પાસે લઈ જવું..તેમના પ્રત્યેની શ્રદ્ધા, મકરંદ દવેની તેમના પ્રત્યે લાગણી કે શ્રદ્ધા, દિવ્ય પ્રેમ કે વ્યવહાર વિશે તમારી સત્ય જાણવાની તલબ અને કુંદનીકા બહેન નો સ્પષ્ટ જવાબ…ખૂબ મજા આવી.તમે કેટલી હદે તટસ્થ રહી શકો અને જરૂર પડ્યે સત્ય કહી શકો છો.જો કે તટસ્થની વ્યાખ્યા મારા માટે : “સ્પષ્ટ ન કહી મૂંગી રીતે અસત્ય બાજુ રહેવું.” એવું ગણું છું.હું ખોટો પણ હોઈ શકું.

  2. આઘેરા લોકનું તેડું આવ્યું મારા પ્રાણ…… Compare with what Miran said :
    વાગે છે, વાગે છે, અનહદના ઢોલકા વાગે છે…
    સાંઈમકરંદ ગહન તત્વની સમાધિમાં લીન હતા.

  3. અદભૂત અનુભવ, સાંઈ મકરંદ સાથે ની વિગત વાંચતા જાણે અમે પણ આપની સાથે હાજર હોઈએ એવો અનુભવ થયો માડી (નાથાભાઈ )ની વાતો અનિલભાઈ જોષી ની કલમે વાંચવા મળી છે, એ ગેબી અનુભવ જેવી વ્યક્તિ ઓ હવે ક્યાં રહી છે. હરકિશન ભાઈ સાથે એમના સ્વર્ગવાસ પહેલા એક મિત્ર મારફત વાત કરવા મળી એ મારું સદભાગ્ય. આપની સ્મૃતિ અને સાચવણી ને સો સો સલામ

  4. સો સો સલામ, આપને અને સાંઈ મકરંદ ને. નાથાભાઈ માડી જેવા વ્યક્તિ હવે ક્યાં છે

  5. માનનીય શ્રી મકરંદ દવે અને કુંદનિકા કાપડિયાજી સાથેની એક ક્ષણ પણ સુખદ અને અવિસ્મરણીય.

Leave a Reply

Your email address will not be published.