(૧૦૪) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૫૦ (આંશિક ભાગ – ૨)

બસ-કિ દુશ્વાર હૈ હર કામ કા આસાઁ હોના

(શેર ૪ થી ૬)

(શેર ૧ થી ૩)થી આગળ

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ

વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

જલ્વા અજ઼-બસ-કિ તક઼ાજ઼ા-એ-નિગહ કરતા હૈ
જૌહર-એ-આઇના ભી ચાહે હૈ મિજ઼્ગાઁ હોના (૪)

[જલ્વા= નૂર, તેજ, પ્રકાશ, હુશ્ન, રૂપ; અજ઼-બસ-કિ = આત્યંતિક; તક઼ાજ઼ા-એ-નિગહ = આંખોની માંગ (તકાદો);  જૌહર-એ-આઇના = દર્પણના તેજનો અંબાર; મિજ઼્ગાઁ= નયનપટ; પલક]

આ એક શૃંગાર-રસાભૂષિત શેર છે, જેમાં માશૂકાની અત્યાધિક પ્રશંસા કરવામાં આવી છે. માશૂકાના હુશ્નનો રુઆબ એવો તો બધો જાનલેવા છે કે માશૂકની આંખોની તલબ (માંગ) એવી તો બેસુમાર વધી જાય છે કે તેને જોયા જ કરે, બસ જોયા જ કરે અને તેના સૌંદર્યનું પાન કર્યા જ કરે. આમ શેરનો આ પ્રથમ મિસરો માશૂકાના ચહેરાના નૂરને આકર્ષણના ઉદ્દીપક તરીકે દર્શાવીને તેને એવી કક્ષાએ પહોંચાડી દે છે કે માશૂકની આંખો ઉદ્દીપ્ત થઈ જાય છે કે એ ચહેરાને જોયા સિવાય તેને ચેન ન પડે.

બીજા મિસરામાં વળી માશૂકાના હુશ્નને શાયર હજુય વધુ ઊંચાઈએ લઈ જવા તેને પ્રબળ ગૌરવ બક્ષતાં કહે છે કે એ રૂપલલના પોતાના રૂપને નિહાળવા દર્પણમાં દૃષ્ટિપાત કરે તો, નિશ્ચેતન ગણી શકાય અને છતાંય  તેજનો અંબાર પ્રતિબિંબિત કરવા સમર્થ એવું, એ દર્પણ પણ ઇચ્છવા માંડે કે તે પણ તેની આંખોની પલક બની જાય! અહીં આપણને સંસ્કૃતના પ્રખર કવિ કાલિદાસના શૃંગારરસપ્રધાન શ્લોકોની યાદ આવ્યા વિના રહેશે નહિ. આ મિસરામાંની ગ઼ાલિબની અજોડ કલ્પનાને હજુ વધુ માણવી હોય તો આપણે હાથમાં દર્પણ પકડીને પોતાના ચહેરાને નિરખતી એ લલનાનું શબ્દચિત્ર આપણી નજર સામે ખડું કરવું પડશે. પોતાની આંખોની પાંપણોને પટપટાવતી એ રૂપસુંદરી એવી તો મનમોહક બની રહેશે કે આપણે પણ ગ઼ાલિબની દર્પણ ઉપર થતી તેની અસરની કલ્પનાને સમર્થન આપવું જ પડશે.

* * *

ઇશરત-એ-ક઼ત્લ-ગહ-એ-અહલ-એ-તમન્ના મત પૂછ
ઈદ-એ-નજ઼્જ઼ારા હૈ શમશીર કા ઉર્યાં હોના (૫)

[ઇશરત= આનંદ; ખુશી; અહલ= લાયક; યોગ્ય; ઇશરત-એ-ક઼ત્લ-ગહ-એ-અહલ-એ-તમન્ના= કત્લગાહ ઉપર કત્લ થવા માટેની ખ્વાહિશની ખુશી; ઈદ= ખુશી, મુસ્લીમોનો તહેવાર; ઈદ-એ-નજ઼્જ઼ારા= દૃશ્યની ખુશી; શમશીર= તલવાર; ઉર્યા= નગ્ન, ખુલ્લું (મ્યાન વગર)]

પ્રથમ મિસરામાં ભગ્નહૃદયી કોઈપણ માશૂક છેવટે તો એમ જ ઇચ્છે કે હવે જીવવાનો કોઈ અર્થ નથી અને જીવન ટુંકાવી દેવું એમાં જ શ્રેય છે. અહીં આ શેરનો માશૂક પણ પોતાની માશૂકાના વિરહમાં તરફડીને દુ:ખી હાલતમાં જીવવા કરતાં કત્લગાહે ગરદન વધેરાવી દઈને શહીદ થઈ જવાનું વધારે પસંદ કરે છે. વળી આ રીતે કત્લ થવાની ખ્વાહિશની પૂર્તતાથી તેને કેટલી ખુશી થશે તે વિષે પૂછવાની ના પાડવાનો મતલબ તો એ જ થાય છે  કે તેને બેહદ ખુશી થશે.

બીજા મિસરામાં એ જ શહાદતનો આનંદ બીજી રીતે એક ભવ્ય કલ્પનાના સહારે વર્ણવાયો છે. પોતાના મસ્તકને વધેરવા માટે ઊગામવામાં આવેલી એ નગ્ન તલવારને જોવાનો આનંદ ઈદના ચાંદને જોવા બરાબર છે એમ માશૂક માને છે. અહીં આપણે ગ઼ાલિબને દાદ આપવી પડશે, તેમની ઈદના ચાંદ અને તલવારની સરખામણી માટે! ઈદના ચાંદના વક્રાકાર અને તલવારના વક્રાકાર વચ્ચે ભૌતિક સામ્ય હોવા છતાં બંને વચ્ચે વિરોધાભાસ તો છે જ કે ઈદનો ચાંદ ખુશી આપે છે, જ્યારે તલવાર તો ક્ત્લ કરી દઈને વ્યથા પહોંચાડે છે. પરંતુ આપણા ગ઼ાલિબ તો ગ઼ાલિબ છે, જે વ્યથાને ખુશીમાં પરિવર્તિત કરી શકે છે; પોતાની એ દલીલ વડે કે માશૂકની દીવાનગી એટલી હદ સુધીની બલવત્તર છે કે તે ઇશ્ક માટે ફના થઈ જવા રાજીખુશીથી તત્પર છે. શાયરોને પ્રિય એવી શમા અને પરવાના જેવી અહીં વાત છે કે જ્યાં પતંગિયાને દીપક પરત્વે એટલો બધો પ્રેમનો લગાવ છે કે તે હોંશેહોંશે તેની જ્યોતમાં બળીને ભસ્મ થાય છે  અને છતાંય તેને કોઈ દુ:ખ પહોંચતું નથી. આમ પ્રેમમાં પ્રાપ્તિ કરતાં બલિદાનનું વિશેષ માહાત્મ્ય હોય છે, જેને  ગ઼ાલિબે આ શેરમાં યથાર્થ સાબિત કરી બતાવ્યું છે.

* * *

લે ગએ ખ઼ાક મેં હમ દાગ઼-એ-તમન્ના-એ-નિશાત
તૂ હો ઔર આપ બ-સદ-રંગ-એ-ગુલિસ્તાઁ હોના (૬)

[ખ઼ાક= માટી; નશાત= ખુશી; દાગ઼-એ-તમન્ના-એ-નશાત= હર્ષોન્માદ/પરમાનંદની ઇચ્છાના ડાઘ (નિશાનીઓ); બ-સદ-રંગ-એ-ગુલિસ્તાઁ=  બગીચાના શત શત રંગ]

શેરના પ્રથમ મિસરામાં માશૂકની ઇશ્કમાં નિષ્ફળ જવાના કારણે પરિમણેલી હતાશાની પરાકાષ્ઠા અનુભવાય છે. માશૂક કહે છે કે અમે તને હાસિલ કરવાના પરમ આનંદની અધૂરી રહેલી ઇચ્છાઓ સાથે માટીમાં દફન થઈ જઈશું. એ અમારું એવું દુર્ભાગ્ય બની રહેશે કે અમારી પૂરી જિંદગી તને પામવામાં પસાર થઈ હોવા છતાં છેવટે પરિણામ તો શૂન્ય જ રહ્યું.

બીજા મિસરામાં માશૂકની ખેલદિલી જોવા મળે છે કે ભલે અમારા ઇશ્કનો અંજામ અમારા માટે દુ:ખદાયક રહ્યો હોય અને એવી જ દુ:ખમય મનોવેદના સાથે અમે આ દુનિયાથી વિદાય લઈએ, પણ તું તો સલામત જ રહેજે અને તું સ્વયં શત શત રંગબેરંગી ફૂલોથી લહેરાતા એવા બગીચા સમાન થઈ રહેજે, અર્થાત્ સુખી રહેજે. ઉર્દૂ શાયરીમાં ઘણીવાર આ પરિકલ્પના જોવા મળે છે કે ઇશ્કમાં નાકામ રહેલો માશૂક અવસાન પામીને ફૂલો રૂપે લહેરાતો હોય છે. અહીં કૃષિવિષયક એ બાબતને સાંકળી શકાય કે પૂરતું ખાતર (Fertilizer) મળ્યેથી જેમ મોલ માતબર પ્રમાણમાં ઊગી નીકળે છે, તેમ કબ્રમાં દફન થયેલા માશૂકનાં અસ્થિ પણ ફૂલોના લહેરાવા માટે પોષક બની રહે છે. અહીં આપણે સ્વીકારવું જ પડશે કે ગ઼ાલિબને ‘ગ઼ઝલસમ્રાટ’નું બિરુદ અમસ્તુ તો નથી જ આપવામા આવ્યું!

* * *

  (ક્રમશ: ભાગ-3)

* * *

ઋણસ્વીકાર:

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org

(૬) Courtesy –  urduwallahs.wordpress.com

(૭) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in

(૮) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ અને શ્રી નીતિન વ્યાસ

* * *

Author: Web Gurjari

1 thought on “(૧૦૪) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૫૦ (આંશિક ભાગ – ૨)

Leave a Reply

Your email address will not be published.