સરકતી લિફ્ટમાંથી સત્યજિત

લ્યો, આ ચીંધી આંગળી

રજનીકુમાર પંડ્યા

કૅસેટ્સનો મારો ખજાનો ફેંદતા ફેંદતાં એમાંની એક કેસેટ(હવે સીડી) પરનું લખાણ વાંચીને અર્ધી મિનિટના ફ્રીઝ શૉટની જેમ હું ફ્રીઝ (સ્થિર) થઈ જાઉં છું. સામાન્ય, અસામાન્ય, દુર્લભ અને વિરલ એવા એવા માણસોના અવાજો એમાં સંઘરાયેલા પડ્યા છે. ૧૯૮૦માં દુનિયામાંથી વિદાય થઈ ગયેલી મારી બાના અવાજમાં મેં એક બાળવાર્તા રૅકર્ડ કરી છે, જેથી કરીને જ્યારે એ સાંભળું ત્યારે ફરી વાર બાળપણની કોમળ, તાજી ઝાકળભરી પાંદડીઓમાં, જાતને સંગોપી શકું. પિતાનો અવાજ રૅકર્ડ કરી શકાયો નથી, કારણ કે એ ગુજરી ગયા ૧૯૬૬માં. ત્યારે ટૅપરેકૉર્ડર આકાશકુસુમવત્‍ હતું મારા માટે. માતૃવત્‍ એવાં મારાં સાસુ તારાબેન એમની દીકરી(મારાં પત્ની)ને ચા પીવા બોલાવે છે એ સાદ સચવાયેલો છે. પિતરાઈ ભાઈ ચંડીપાઠના શ્લોકોનું પઠન કરતા એ અને આવું બીજું અનેક, જેની સાથે મારા વાચકોને સંબંધ નથી – એટલે એની ચર્ચા પણ ક્યારેક ઉખેળતો નથી.

બીજી વાચકોને રસ પડે એવી અનેક સામગ્રી પણ છે. હેમંતકુમાર, મન્ના ડે, જગમોહન, જી.એમ.દુર્રાની, શમશાદ બેગમ, તલત મહેમૂદ, મીના કપૂર, અનિલ બિશ્વાસ, ઈન્દીવર, કમર જલાલાબાદી, પ્રદીપજી, મુબારક બેગમ, દેવ આનંદ સાથેની મારી વાતચીત. હજુ ઘણું છે જે આ ક્ષણે યાદ નથી આવતું.  પણ મોહમ્મદ માંકડે ગાયેલું સાયગલનું ગીત કે નાનાભાઈ જેલબિયાના અવાજમાં ભજન – આવી નિરાળી નોખી વસ્તુઓ પણ છે. સ્વ. મેઘાણીના અવાજમાં લોકકથા, મેરુભા ગઢવી અને ગોકુળદાસ રાયચુરાના સ્વરમાં દુહાબાજી,,,,

પણ આજે જે કૅસેટ હાથ ચડતાવેંત ફ્રીઝ થઈ ગયો એ કૅસેટ ? આયાસપૂર્વક સસ્પેન્સ ઊભો કરવાનો બાલિશ ઈરાદો મારો નથી. નામ આપી જ દઉં છું. સત્યજિત રે – એમની  સાથેની મારી સાવ ટૂંકી દસ-પંદર મિનિટની વાતચીત એટલી ટૂંકી અને ચોક્કસ સંદર્ભ વગરની છે કે એ મુલાકાતને બત્રીસ વીતી ગયાં છતાં આજ લગી એના પરથી મારી અખબારની કટારોમાં કાંઈ લખ્યું નથી, પણ એનો ઉલ્લેખ સુદ્ધાં મારાથી થઈ શક્યો નથી. એ મારી પાસે છે એનો રોમાંચ છે, પણ એ રોમાંચ અંગત છે. વાચકોને શો રસ પડે ?

પણ ગયા વર્ષોમાં એક હિન્દી પુસ્તક હાથમાં આવ્યું. આવ્યું એવું જ હાથમાંથી ચાલ્યું ગયું. લેખકનું નામ યાદ નથી, પણ શીર્ષક યાદ છે – હતું. ‘અસામાન્ય કે સામાન્ય ક્ષણ’ – એ પુસ્તકમાં બીજી કોઈ વિશેષતા નહોતી. ચર્ચિલ, મુસૉલિની, ગાંધીજી, રૂઝવેલ્ટ, કર્ઝન સાથે કોઈએ ગાળેલી તદ્દન સામાન્ય રોજિંદા જીવનની ક્ષણોની વાત હતી. જેમ કે ચર્ચિલ પોતાની કામવાળીને શી રીતે ધમકાવતા, કે રૂઝવેલ્ટ અમેરિકાના રસ્તા બાંધનારા એન્જિનિયરો પાસે બેસીને આઈસ્ક્રીમ લેતા હોય ત્યારે શી રીતે કોટની બાંય પર પડેલો આઈસ્ક્રીમ ચાટી જતા કે મુસૉલિની રેડિયોનું સ્પીકર સામેથી હટે ત્યારે કેવી ગાળો બોલી બેસતા તેની વાતો હતી. અસામાન્ય માણસ અસામાન્ય જ હોય અને આવી સામાન્યતાઓને કારણે સામાન્ય બની જતા નથી. પણ આવી ચેષ્ટાઓના પ્રદર્શનથી એવાં મનોહારી પુષ્પોની ક્યારી પણ માટીની હતી એ વાત બહુ જલદી સમજમાં આવી જાય.

સત્યજિત રેના નામની એક મોહિની હતી. એ મોહિનીમાંથી એમને મળવાની ઝંખના જાગી હતી. પથેર પાંચાલી (૧૯૫૫) અને ચારુલતા (૧૯૬૪) જોયા પછી અપૂર સંસાર (૧૯૫૯) મુંબઈમાં જે થિયેટરમાં જોવા મળી એ થિયેટર ગાયની ગમાણથી વિશેષ ચોખ્ખું નહોતું. ગોપી ગાયેન બાઘા બાયેન (૧૯૬૮) મારી નાનકડી દીકરી સાથે ઘેર બેઠાં જ જોયેલું. માત્ર નામના જ સાંભળી હોય તો નામનાથી જ આકર્ષાઈને એમને મળવા જવા જેટલી મારી વય નહોતી હવે, પણ ફિલ્મોએ જાદુ કર્યું હતું. કોઈ અકળ અદમ્ય આકર્ષણ હતું એના સમગ્ર ફિલ્માંકનમાં. દર્શક સામાન્ય રીતે ફિલ્મ સાથે તાદાત્મ્ય સાધે યા સાંમજસ્ય, પણ દર્શકની કાયાપલટ કરી એનો પરકાયાપ્રવેશ કરાવી દે ત્યારે એ ફિલ્મમાધ્યમ માધ્યમ મટી જાય છે. એવો અનુભવ અલૌકિક હોય છે – ત્વચાનું આવરણ પણ નડે એવું સંવનન જેમ આદર્શ ગણાય તેમ આ પણ.

૧૯૯૦માં અચાનક જ કોલકતા જવાની તક પેદા થઈ. ‘સ્ટેટ્સમૅન’ અખબાર (કોલકતા)નો પત્ર આવ્યો અને પછી કૉલ આવ્યો કે અમે તમને શ્રેષ્ઠ ગ્રામલક્ષી પત્રકારત્વનો એવૉર્ડ આપવા માગીએ છીએ. કોલકતા ૧૨થી ૧૬ સપ્ટેમ્બરમાં અમારા ખર્ચે સપિરવાર આવો અને અમારા મહેમાન બનો. આનંદ એ ક્ષણે મને એ વાતનો થયો કે સત્યજિત રેને મળવાની ઉત્તમ તક તો ઊભી થઈ. મારે માત્ર એમને જોવા નહોતા, મળવું જ હતું. એટલે તાત્કાલિક ‘સ્ટેટ્સમૅન’ને પ્રત્યુત્તરમાં ‘હું આવું છું’ એમ કહેવાની સાથે જ એસ. ટી.ડી.માં પૂછ્યા વગર ન રહી શક્યો કે પ્લીઝ, સત્યજિત રે સાથે મારી મુલાકાત ગોઠવી શકો ? મિસ ડિસોઝા નામનાં બહેન તંત્રી વતી ફોન પર હતાં – એમના સ્વરમાં જવાબ આપતી વખતે જે આવકાર-ઉષ્મા-અહોભાવ હતાં તેમાં એકાએક મારા આ સવાલથી જરી રંધો ફરી ગયો. તેમણે પૂછ્યું : ‘તમને જગન્નાથપુરી જવામાં રસ છે? તો અમારા ખર્ચે….’

‘ના’, મેં કહ્યું : ‘મને સત્યજિત રેને મળવવામાં રસ છે.’

થોડી ક્ષણો ચુપકીદીમાં વાતી જે ‘સ્ટેટ્સમૅન’ને બહુ મોંઘી પડી હશે, પણ પછી થોડી વારે એમણે કોઈએ શીખવ્યો જવાબ આપ્યો…. ‘એ હાલ બહુ બીમાર છે. કોઈ પણને મળવાની ડૉક્ટરે એમને મનાઈ કરી છે. સર, સોરી…. વી કાન્ટ ઈવન ટૉક ટુ હિમ ઓવર ટેલિફોન.’

વધુ વાત કરવામાં શો સાર ? આવવાની સંમતિ આપવા સિવાય મેં કશું ન કર્યું. આભારના શબ્દો બોલીને ફોન મૂકી દીધો.

અમે ચૌદમી સપ્ટેમ્બરે કોલકતા પહોંચ્યાં ત્યારે હાવરા એક્સપ્રેસ ત્યાં આઠ કલાક મોડી પહોંચી હતી. સ્ટેશને સ્વાગત માટે આવનાર થાકીને ચાલ્યા ગયા હતા. ઊતરવાની જગ્યા, શૅક્સપીયર સરણીમાં આવેલી ‘હોટલ એસ્ટોર’ હતી. બિલકુલ અતિશયોક્તિ વગર કહું કે કોલકતામાં પહેલી વાર પગ મૂકવાનો રોમાંચ એટલા માટે થતો હતો કે ત્યાં અત્યારે સત્યજિત રે શ્વાસ લેતા હતા. એક ક્ષણ તો એવો વિચાર આવ્યો કે અરે, એ આવા ગંદા-ગોબરા, ડીઝલ-પેટ્રોલના ધુમાડા જેના વાતાવરણમાં ઘોળાઈ ગયા હતા એ શહેરમાં શ્વાસ ભરતા હતા ? પણ પછી તરત જ ટાગોર, હેમંતકુમાર, પંકજ મલિક, તલત મહેમૂદ, પહાડી સન્યાલ, બોરાલ, બી.એન.સરકાર, મૃણાલ સેન, બાદલ સરકાર જેવાનાં નામ મનના આકાશમાં ચમકી ગયાં. હજુ કોલકતાનો મને પરિચય જ ક્યાં હતો એમ વિચારીને મનને મનાવી લીધું. હોટલ એસ્ટોર પહોંચ્યાં ત્યારે કાઉન્ટર પર અમારા પરિવાર માટે સ્વાગતપત્ર, ગુલાબના ફૂલનો નાનકડો ગજરો, પૉકેટમનીના ત્રણસો રૂપિયા ‘સ્ટેટ્સમૅન’ના લિફાફામાં હાજર હતા. સાંજે ભોજન માટે ગાડી લેવા આવશે એમ લખ્યું હતું. પણ આ બધા જ માલમલીદા વચ્ચે મતિલાલ ઘોષ નામના એમના કર્મચારીઓની નોંધ પણ એમાં હતી. ‘સત્યજિતની મુલાકાત માટે આગ્રહ ન સેવશો. જગન્નાથપુરી જવું હોય તો તમારા માટે ટેક્સીની વ્યવસ્થા ‘સ્ટેટ્સમૅન’તરફથી કરાશે.’

આનંદ અને અવસાદના મિશ્ર કલાકો વીત્યા. જે રજવાડી રીતે આ લોકો મને એવૉર્ડ  આપી રહ્યા હતા તેનો નશો અનુભવાતો હતો. પણ સત્યજિતને નહિ મળાય તેની યાદ આવતાં જ જરી પાછા પડી જવાતું હતું. (આ વાત મેં મહેન્દ્ર મેઘાણીને એક વાર મારે ત્યાં આવ્યા ત્યારે કરી હતી ત્યારે એ રીતસર રડી પડ્યા હતા. ‘સ્ટેટ્સમૅન’ એમને અતિ વહાલું.)

સમારંભની વાતો શું લખું ? એનું અહીં સ્થાન નથી, પણ જેવો બે દહાડાનો એ ભવ્ય સમારંભ પત્યો કે તરત જ મેં ફરી મારી સારસંભાળનો હવાલો જેમની પાસે હતો તે મતિલાલ ઘોષને સત્યજિતની વાત તાજી કરી. એમણે હસીને હાથ ઊંચા કરી દીધા. કહ્યું : ‘ઈમ્પૉસિબલ. અત્યારે કોલકતાના મેયર પણ તેમને મળી શકે નહિ.’ મેં કહ્યું : ‘કંઈ નહિ, કોઈ એમને ત્યાં ન જઈ શકે. ટેલિફોનની રિંગ તો જઈ શકે ને?’ મારો કહેવાનો મતલબ એ સમજી ગયા- ટેલિફોનની ચાર રિંગ ઘુમાવી. એમણે એક ચબરખીમાં નંબર એવી રીતે મારા હાથમાં મૂક્યો જાણે કે ખૂલી ગયેલી લૉટરીની બેકાર ટિકિટ.

જેવા એ ગયા કે મેં સત્યજિત રેના નિવાસસ્થાનનો નંબર ઘુમાવ્યો-મેં જરી લુચ્ચાઈ વાપરી કહ્યું : ‘સ્ટેટ્સમૅન….’ સામેથી મહિલા સ્વરે બંગાળીમાં વાત કરવાની શરૂ કરી. મને મારી ભૂલ સમજાઈ, કહ્યું: ‘આપ હિન્દી મેં બાત કરેંગી પ્લીઝ, મૈં બેંગૉલી નહિ જાનતા.’

‘કોન ચાહિયે ?’

‘મૈં માનિકદા સે બાત કર સકતા હૂં ?’

સત્યજિત રાયને નજીકના સૌ માણિકદા કહેતા હતા એ હું જાણતો હતો – મારે શા માટે દૂરતા બતાવવી ? તાત્કાલિક અસર થઈ. ‘અસ્વસ્થ હૈ – ડૉક્ટરને મના કિયા.’

‘મુઝે બાત કરની હૈ સિર્ફ.’

મને એ મહિલા જવાબ આપે એ પહેલાં જ એક મક્કમ છતાં વિવેકભર્યો પુરુષસ્વર કાને પડ્યો : ‘મે આઈ નો હુ ઈઝ સ્પીકિંગ ?’ ચોક્કસ એ સત્યજિત નહોતા – કદાચ સંદીપ હોય એમના પુત્ર. બાહોશ ચોરની જેમ હું જાણભેદુ થઈ ગયો હતો. છતાં સાચો જવાબ આપ્યા સિવાય છૂટકો નહોતો મારો : ‘મૈં ગુજરાત સે આયા એક પત્રકાર હૂં-કોલકતા આયા હૂં.’

‘મતલબ ?’

‘સ્ટેટ્સમૅનને મુઝે એવૉર્ડ દિયા હૈ. ઉસકે ફંકશન મેં આયા હૂં.’

‘ફાઈન.’

‘મુઝે દાદા સે બ્લેસિંગ્ઝ લેના હૈ.’

‘સૉરી જેન્ટલમૅન, ડૉક્ટરોને સ્ટ્રિક્ટલી મના કિયા હૈ. યૂ કાન્ટ સી હિમ.’

‘મે આઈ નો હુ ઈઝ સ્પીકિંગ ?’

‘સંદીપ.’

‘સંદીપજી,’ મેં કહ્યું : ‘મુઝે ઉનકા ઈન્ટરવ્યુ નહિ કરના હૈ – સિર્ફ એક મિનિટ કે લિયે મિલના હૈ – સિર્ફ એક મિનિટ…’

‘એક્સ્ટ્રીમ્લી સૉરી. યૂ કાન્ટ – હિઝ કન્ડિશન ડઝ નૉટ પરમિટ અસ ટુ એલાવ એનીબડી.’

મારી પાસે દલીલો નહિ, માત્ર વિનંતીઓ જ હતી – હવે એ પણ ખૂટવા આવી હતી – નિરાશ થઈને રિસીવર મૂકી દેવાની તૈયારીમાં જ હતો ત્યાં સામેથી એક બીજો જ એકદમ રુઆબદાર, ઘેરો, ગોરંભાયેલો ખરજવાળો સ્વર સંભળાયો : ‘બાબુ…હુ ઈઝ ધૅર ?’

મારી પ્રત્યુત્પન્નમતિ તરત જ કામમાં આવી. એ જ – એ જ હતા સત્યજિત રે ખુદ !… બાબુ (સંદીપનું ઘરનું નામ) કંઈ બોલે એ પહેલાં હું જ બોલ્યો : ‘માણિકદા, મૈં અહમદાબાદ સે આયા એક લેખક-પત્રકાર હૂં – સ્ટેટ્સમૅન એવૉર્ડ રિસીવ….’

‘રાઈટ.’

‘મૈં એક મિનિટ કે લિયે આપ કો મિલ સકતા હૂં ? સિર્ફ….’

‘પર્પઝ ?’

‘નો ઈન્ટરવ્યુ, માણિકદા… ઓન્લી સીઈંગ યૂ ફૉર એ વ્હાઈલ, આઈ હેવ કમ વિથ માય વાઈફ એન્ડ એ ટાઈની ચાઈલ્ડ.’

એક ક્ષણ જ લાગી, પણ મને બહુ  ભારી લાગી. કોલકતાનો હરેક પત્રકાર કહેતો હતો કે ઈશ્વરને મળવું સહેલું છે, સત્યજિત રેને નહિ. એ ખુદ મારી સાથે ફોન પર તો હતા લગભગ ના પાડવાની જ તૈયારીમાં.

‘ઓ.કે… યૂ આર વેલકમ ટુમોરો – કમ એટ સિક્સ, બટ ફરગિવ મી ઈફ આઈ કાન્ટ સ્પૅર મોર ધેન એ કપલ ઑફ મિનિટ્સ…’

’થૅન્ક યૂ ‘થૅન્ક યૂ… થૅન્ક યૂ, માણિકદા…’ મેં મારી ખુશી દબાવીને કહ્યું : ‘થૅન્ક યૂ સો મચ…’

ફોન પત્યા પછી થયું કે મતિલાલ ઘોષને જાણ કરું ? પણ ઉંમરે હવે પક્કાઈ આપી દીધી હતી. માંગેલી એક મિનિટ પણ જો એની સાથેની બંગાળી વાતચીતમાં સત્યજિત આપી દેશે તો…

એ રાતે મને મોડે સુધી નીંદર ન આવી.

**** **** ***

          અમે પોણા છએ જ પહોંચી ગયાં. ટૅક્સીવાળાને સરનામું આપ્યું તો એની નજરમાં ચમકારો આવ્યો. બંગાળીમાં કંઈક બબડ્યો. અમારી સાથે મારા જરા દૂરના સાળાનો દીકરો હતો. કોલકતામાં જ જન્મ્યો હતો અને જુવાન થયો હતો. એણે કહ્યું કે ટૅક્સીવાળાએ આશ્ચર્ય વ્યક્ત કર્યું છે. ખરેખર તમને સત્યજિત મળશે ? તેના શબ્દોએ મને સંશયમાં નાખી દીધો, પણ પછી વિચાર આવ્યો કે અરે કોના શબ્દો ભરોસાદાર ? સત્યજિત રેના કે આ ટૅક્સીવાળાના?

ગીચ વિસ્તારમાંથી નીકળી ટૅક્સી શહેરના પૉશ વિસ્તારમાં આવી. જૂનવાણી બાંધણીનાં હવેલી જેવાં મકાનો-પહોળા રસ્તા અને વૃક્ષોની કતાર વચ્ચે એક સ્થળે ટૅક્સીવાળાએ જ આંગળી ચીંધી : ‘પેલું દૂર જે તૂટેલી બારીવાળું દેખાય તે ગાયક હેમંતકુમારનું અસલી ઘર.

‘જુઓ જુઓ બારીઓને રંગ કરાવવાના બી પૈસા નથી. હેમંતદાએ ફિલ્મોમાં બધું ધોઈ નાખ્યું – યેસ, ફિલ્મ ચીજ જ એવી છે.’ અમને હસવું આવતું હતું. હા, ફિલ્મ ચીજ જ એવી છે – જેને મળવા ત્યાં તું અમને લઈ જાય છે તે પડછંદ માણસે ફિલ્મ દ્વારા જ આપણા દેશને દુનિયાના નક્શા પર મૂકી દીધો – ફિલ્મ ચીજ જ…

વિશાળ કંપાઉન્ડમાં ગાડી દાખલ થઈ. લાંબી પરસાળવાળું અને લાંબા કંપાઉન્ડમાં પડતું બે માળનું મકાન હતું. ઊંચાઈના પ્રમાણમાં લંબાઈ વધુ પડતી લાગે. ઝાંખા કાળા રંગની થાંભલીઓ અને છજાનું લક્ક્ડદાર-ઘર નહિ, કોઈ હૉસ્ટેલની ઈમારત લાગે.

દાદરો ચડીને અમે ઉપર ગયાં એ સાથે જ એ પહેલા માળની લાંબી લાંબી પરસાળના છેડે અમે ઊભા હતા એનો અહેસાસ થયો. ટિપૉય ઉપર કોઈ વૃદ્ધાનું મોટું પૉટ્રેઈટ હતું – અણસાર પરથી સમજાયું કે એ જ સત્યજિતનાં માતા સુપ્રભાદેવી ! બ્લૅક ઍન્ડ વ્હાઈટ એ મોટી મઢેલી તસવીર સામે કાચના પોટામાં દીવો અને અગરબત્તી ઉપરાંત દીવાની સ્થિર જ્યોત જલતી હતી. મેં પરસાળમાં લાંબે સુધી નજર કરી. પૂર્વજોના કાચે મઢેલા ફોટાઓની હારમાળા હતી.

અમે ખચકાઈને ઊભાં હતાં ત્યાં જ બાજુના ઓરડામાંથી નીકળીને સંદીપ રે સામે આવ્યા. એમની પૂછતી નજરના જવાબમાં મેં મારું નામ કહ્યું કે તરત જ એ અંદર ચાલ્યા ગયા. અંદરથી સત્યજિતની ખાંસીનો અવાજ આવ્યો ને પછી ધીમા સ્વરમાં એ બાપદીકરાની વાતચીત કાને પડી. મને ટૅક્સીવાળાના શબ્દો યાદ આવી ગયા. કદાચ એ સાચો પડે. છેલ્લી ઘડીએ અંદરથી નકાર આવે. શું થાય ? તબિયત વધુ ખરાબ છે – સોરી.

પણ બીજી ક્ષણે સંદીપ રે અંદરથી આવ્યા, ‘પ્લીઝ કમ!’ એમણે વિનયપૂર્વક અમને અંદર દોર્યાં. સફેદ કફની પાયજામામાં એ સુંદર લાગતા હતા, પણ રુઆબદાર નહિ, ઊંચાઈ પણ વિશેષ નહિ. ઓરડાની અધવચ પહોંચી અમને જરા અટકાવીને કહે : ‘પ્લીઝ એક-બે મિનિટથી વધારે સમય લેશો નહિ. એમને કષ્ટ પડશે.’

‘શ્યોર’ મેં કહ્યું : અને અમે ચારે એમની પાછળ ચાલ્યાં – વચ્ચે એક નાની પરસાળ ને પછી છેવાડાનો ઓરડો – અમે અંદર પગ દીધો કે તરત જ સામે લાકડાની આર્મચેરમાં સહેજ ચોળાયેલા ઝભ્ભાવાળી સત્યજિત રેની જાજવલ્યમાન મૂર્તિ સ્પષ્ટ થઈ. રોમાંચની એક લહેર ભીતર દોડી ગઈ – સામે કૅનવાસ પડ્યું હતું અને એ કોઈ ચિત્ર દોરી રહ્યા હતા. થોડે દૂર નાનકડા જૂના સ્ટૂલ પર રંગોની કટોરીઓ પડી હતી. એમણે જાડી કાળી ફ્રેમના ચશ્માં પહેર્યાં હતાં. ચહેરા પર માંદગીનાં કારણવાળી ક્ષીણતા ચોક્ક્સ વરતાતી હતી, પણ થાક નહિ. ઝભ્ભાની બાંયને એમણે કાંડા સુધી ચડાવી દીધી હતી. મારી અને એમની નજર મળી કે તરત જ એમણે પીંછી બાજુની સફેદ રંગોનાં ધાબાંવાળી પ્લેટમાં મૂકી અને આવકારનું સ્મિત કર્યું- હસ્તધૂનન માટે હાથ લંબાવ્યો, જે મેં મારા બંને હાથે થોભી લીધો અને પછી એમનો ચરણસ્પર્શ કર્યો – મારાં પત્ની (તરુલતા દવે) અને મારી દીકરી તર્જનીને પણ. સામે પડેલી ખુરશી પર સ્થાન લેવા અમને ઈશારત કરી. મેં આભાર માન્યો અને એમની નજીકની ખુરશી તરફ હું આગળ વધ્યો કે અચાનક જ મારા વળેલા ઘૂંટણની ઠોકર એમની રંગપ્યાલીઓને લાગી અને એ બધી જ છલકાઈ અને લીલા રંગની તો ઢોળાઈ ગઈ. શું થયું હશે ? એ ગુસ્સે થયા હશે ? મેં એમના ભણી જોયું-ચહેરા પર લગીર પણ અકળામણનો ભાવ લાવ્યા વગર એમણે મારા ‘સોરી’ની સામે ‘ઈટ્સ ઑલરાઈટ, ડોન્ટ વરી’ કહ્યું ને પ્યાલીને સીધી કરી.

મિનિટો ઝડપથી પસાર થતી હતી. ‘માણિકદા’મેં વાત શરૂ કરવાના ઈરાદે જ કહ્યું : ‘એક્સ્ટ્રીમ્લી સોરી ટુ ડિસ્ટર્બ યૂ ઈન ધિસ કન્ડિશન.’

‘ફ્રોમ ગુજરાત ?’

‘યસ.’ મેં કહ્યું : આ મારાં વાઈફ, મારી ડૉટર, આ મારા…’

‘સ્ટેટ્સમૅનમાં હું એક જમાનામાં ફિલ્મવિવેચનની કૉલમ લખતો હતો. મારો એની સાથે લગાવ છે.’

અચાનક મારા મનમાં એ ઝળાંહળાં થઈ ગયું કે મને મળવાની એમણે તરત હા કેવી રીતે પાડી દીધી હતી? ‘સ્ટેટ્સમૅન’ નામથી એ જરૂર રીઝ્યા હશે. મારી એ કરામતે કામ કર્યું હતું.

અચાનક મને યાદ આવ્યું કે ટેપરેકૉર્ડર કે કૅમેરા વગર આ બધી કીમતી ક્ષણો વેડફાઈ રહી છે. બીજી પળે વિચાર આવ્યો કે આપેલી બે મિનિટ તો ક્યારની પૂરી થઈ. હવે શું ? પણ છેવટે મેં મારી બ્રીફકેઈસમાંથી કૅમેરા અને ટેપરેકૉર્ડર બહાર કાઢ્યાં. એમણે ક્ષણભરમાં મારા ઈરાદાને ભાંપી લીધો. જરી સ્મિત કર્યું, પૂછ્યું : ‘પિક્ચર લેવું છે ?’

‘તમને વાંધો ન હોય તો,’ મેં કહ્યું : ‘અમારી સાથે તમારાં પિક્ચર લેવાં છે. ને આ-‘ મેં પોકેટ ટેપરૅકોર્ડર કાઢીને કહ્યું : ‘ઈફ યૂ ડોન્ટ માઈન્ડ.’

તરત એમણે ડોકી હલાવીને સંમતિ આપી પણ કહ્યું તો ખરું જ, ‘નો ઈન્ટરવ્યુ પ્લીઝ.’

(હવેની જે વાત થઈ તે મારી પાસે ઑડિયો કૅસેટમાં- હવે કમ્પ્યુટરમાં-છે.)

‘હું તમારી સાથે માત્ર થોડી વાત જ કરીશ – કારણ કે…’ મેં ટેપરૅકોર્ડર ચાલુ કરી દીધું: ‘કારણ કે તમારા વિશે વિશે ઢગલાબંધ લખાયું છે. હું ઈચ્છું કે તમે મારી આ નાનકડી દીકરીના માથે હાથ મૂકો-શુભેચ્છા આપો.’

એમણે એમ કર્યું કે તરત જ મેં એની તસવીર પાડી લીધી. મારો કૅમેરો સારો નહોતો. પણ ક્લિક કર્યાની પહોંચ આપે તેવો તો હતો જ. એમણે તરત જ કહ્યું : ‘બસ?’

મેં ધીરેથી પેશકદમી કરી : ‘તમને વાંધો ન હોય તો હું બે ચાર વાક્યો બોલું. બે ત્રણ સવાલ જ છે. એને કાંઈ ઈન્ટરવ્યુ થોડો કહેવાય?’

સત્યજીત રે

એ મારી કરામત પામી ગયા. કહ્યું ‘ઓ.કે. કૅરી ઓન…’

‘માત્ર બે જ મિનિટ.’ મેં પૂછ્યું  : ‘આપ હિન્દીમાં ફિલ્મો શા માટે બનાવતા નથી ? કે જ્યારે એનો દર્શક વર્ગ આટલો વિરાટ હોય ?

‘મેં બનાવી છે.’

‘યસ’, મેં કહ્યું: ‘શતરંજ કે ખિલાડી’ પણ એક જ.’

‘તમે સમજો.’ એમણે કહ્યું : ‘હું મારા ડાયલૉગ્ઝ મારી જાતે જ લખું છું. સ્ક્રીનપ્લે જાતે લખું છું. હું હિન્દી બરાબર જાણતો નથી. એટલે મારે બીજા પર આધાર રાખવો પડે. મને એ ખબર ન પડે કે મને એ બીજો માણસ શ્રેષ્ઠ અનુવાદ આપી રહ્યો છે કે નહિ ? આથી મારો આત્મવિશ્વાસ ડાઈરેક્શન કરતી વેળાય થોડો ડગી જાય. ડાઈરેક્શન આપતી વખતે તમે જાણો છો કે હું ઘણો બધો અભિનય પણ કરી બતાવું છું. જે હું બંગાળીમાં જ કરી શકું – આ વસ્તુ કંઈક અંશે હું અંગ્રેજીમાં પણ કરી શકું, પણ હિન્દીમાં નહિ જ.’

‘અમે એને કારણે વંચિત રહી જઈએ છીએ. બંગાળી અમે ક્યાં જોવાનાં?’

‘હું એમાં ઈંગ્લિશ સબટાઈટલ્સ મૂકું છું ને !’

‘એ રીતે મેં ‘અપૂર સંસાર’ જોયું – પણ છતાંય ક્યાંક કશુંક ખૂટતું લાગે – દૂરદર્શન ટી.વી. પર બતાવે ત્યારે જ અમારાથી લાભ લેવાય નહિતર તમારી ફિલ્મો જોવી એ અમારા માટે વિરલ જ.’

એકાએક એ હસી પડ્યા. બોલ્યા : ‘હા…હા….હા…. મારી ફિલ્મો તમે ભારતમાં ન જુઓ, લંડનમાં જુઓ. પૅરિસમાં જુઓ… હા…હા….હા….’ એમના સ્વરમાં કટાક્ષ ઝળકી ઊઠ્યો.

મને થયું કે હવે એમનો વધારે સમય લઈને હું એમની તબિયતને જફા પહોંચાડી રહ્યો છું એટલે મેં છેલ્લો ગણીને પ્રશ્ન પૂછી લીધો : ‘એક વધુ સવાલ દાદા, તમે કોઈ ભારતીય ફિલ્મમાં અભિનય આપ્યો છે ખરો ?’

જવાબ આપે એ પહેલાં જ ફોનની ઘંટડી રણકી: એમણે તરત જ ફોન ઊંચક્યો : ‘હેલો – હેલો, માર્ટિન ? કોથાય? હાઉ આર યૂ?’

સત્યજિત રે સાથે લેખક, લેખકપત્ની તરુલતા દવે અને ચિ. તર્જની

સામેથી કશુંક બોલાયું હશે – સત્યજિત ચમકીને બોલ્યા: ‘પણ શું?’

‘સબટાઈટલ વગર જ ?’ ફરી સામેથી કંઈક સંવાદ. વળી: ‘હા, હા, સમજ્યો, આહા…’ વળી કંઈક વાત, ઠેસ આવી હોય એમ ભવાં સંકોચીને બોલ્યા: ‘શું? શું? ફરી કહે જોઉં? એમ કર માર્ટિન, હું બાબુ (પુત્ર સંદીપ) ને કહું કે તારી જોડે વાત કરે-કારણ કે એ વધારે સારી રીતે સાંભળી શકશે. એક મિનિટ – એ પછી એમણે જોરથી પુત્રને બૂમ પાડી: ‘બાબુ….’

બાબુએ તરત જ આવીને પિતા પાસેથી રિસીવર લઈ લીધું અને કહ્યું: ‘હા…હા…હા…. આઈ એમ ફાઈન…હા…હા…..હા.’

એ પછી રિસીવર પર હાથ મૂકીને બાપબેટાએ અંદરોઅંદર કંઈક વાત કરી – કોણ જાણે કેમ, મને પેલા ઈન્ટરવ્યુ કરતાં આ બિલકુલ અનૌપચારિક સામાન્ય વાતોમાં વધુ રસ પડતો હતો. સત્યજિત રેનું આ સ્વરૂપ આમ તો મને ક્યારે જોવા મળત? જેમાં એ એક વિશ્વવિખ્યાત ફિલ્મનિર્દેશકની ભૂમિકામાંથી એક વેપારીની ભૂમિકા પર આવીને બિલકુલ ડાઉન ટુ અર્થ વાત કરતા હોય ! ભાવોના ત્વરિત પલટા અનુભવતા હોય. નાના મોટા નિર્ણયો લેતા હોય. દીકરાની મદદ લેતા હોય. મેં ફટાફટ તસવીરો લેવા માંડી – ટેપ તો ચાલુ રાખ્યું જ હતું. બાબુ પણ ઝડપથી ઓરડાની બહાર ચાલ્યા ગયા.

સત્યજીત રે સાથેના મિલનની યાદગાર ક્ષણો

ખાડો પડી ગયો હતો. સત્યજિત ફરી ‘બેટરી ચાર્જ’ના મૂડમાં આવી ગયા હતા – મેં એ તિરાડમાંથી જળની જેમ પ્રવેશ કર્યો: ‘દાદા,’ મેં ટેપરેકૉર્ડર એમના મોં સામે ધરીને કહ્યું : ‘તમે કોઈ ગુજરાતી વાર્તાનો અનુવાદ વાંચ્યો છે?’

‘ના,ના.’ એમણે કહ્યું.

‘ધારો કે અમે તમને કોઈ સુંદર ગુજરાતી વાર્તાસાહિત્ય તમારા ટેસ્ટ મુજબનું આપીએ.’

‘તમે જાણો છો ને હું પોતે પણ વાર્તાઓ લખું છું.’

‘જી.’

‘મારી હાલની ફિલ્મ (કદાચ ‘શાખાપ્રશાખા’ કે ‘આગંતુક’ હશે?) મારી મૌલિક વાર્તા છે એટલે હું બીજાઓની વાર્તાઓનો વિચાર જ કરતો નથી.’

‘ખેર,’ મેં કહ્યું :’હાલ તમારા હાથમાં કયો પ્રૉજેક્ટ  છે?’

‘હું અત્યારે વાર્તા પર કામ કરું છું – કદાચ નવેમ્બરમાં કંઈ હાથમાં લઈશ. કાંઈ નક્કી નથી. હું નવું ફિક્શન પણ લખું.’

આમ તો વાતને હવે ખેંચવા જેવું હતું. એમની તબિયત જો બરાબર હોત તો આવાં પાત્રોમાં તો હું આખો દહાડો લઉં તોય ઓછો પડે-પણ સભ્યતા તેમ કરતાં રોકતી હતી. એમના સ્વાસ્થ્ય વિશે કંઈક પૂછવું જોઈએ. શું પૂછું? સપાટ પ્રશ્ન તો પુછાય જ નહિ.

અંતે મેં અંધારામાં તીર ચલાવ્યું : ‘લાગતું નથી, કે તમારી અગાઉની ઝડપ હવે ઓછી થઈ ગઈ છે?’

‘શું?’ એમને નવાઈ લાગી.

‘તમારી ફિલ્મો બનાવવાની ઝડપ, ‘મેં દોહરાવ્યું; ‘બેત્રણ વરસે એક ફિલ્મ બનાવો છો, ખરું?’

‘શી વાત કરો છો? હું તો વર્ષે દહાડે એક ફિલ્મ બનાવવાનો છું.’

‘દર વર્ષે ?’ મેં પૂછ્યું.

તેમને ખ્યાલ આવી ગયો કે મારો પ્રશ્ન એમની તબિયતના સંદર્ભમાં છે. એમણે તરત જ કહ્યું : ‘કારણ કે હું જ્યારે ફિલ્મો બનાવતો હોઉં છું ત્યારે…’ એમણે બે હાથથી મજબૂતીનો સંકેત કર્યો, ‘…ત્યારે વધારે તંદુરસ્ત રહું છું. ડૉક્ટરોનું પણ આ નિદાન છે, હું હૃદયનો રોગી છું. સમજ્યા ?’ અને એમની આંખો પરથી ચશ્માં ઉતાર્યા – અજબ ચમક પ્રસરી ગઈ ચહેરા પર: ‘એ સાબિત થઈ ચૂક્યું છે કે હું જ્યારે શૂટિંગ કરતો હોઉં છું ત્યારે ફિટેસ્ટ હોઉં છું.’ એ હસ્યા : ‘હા….હા….હા…હા…હા…’

‘ખરું, ખરું.’ મેં કહ્યું.

‘મતલબ કે તબીબી કારણોસર પણ (દવા તરીકે) મારે વર્ષની એક ફિલ્મ બનાવવી જોઈએ.’

એમની સિદ્ધિનો જવાબ આ એક જ જવાબમાંથી મળી જતો હતો. હું, મારાં પત્ની અને દીકરી, ત્રણેય નસીબદાર હતાં. એક વિશ્વવિખ્યાત ફિલ્મ દિગ્દર્શક અને નિર્માતા ખુદ અમને એમની સફળતાનું રહસ્ય ખુલ્લા દિલે બતાવતા હતા.

આભારના શબ્દો બોલી મેં ટેપ બંધ કર્યું. એમની એ નાનકડી ઓરડીમાં નજર કરી. ચોમેર પુસ્તકો, ઑડિયો, કૅસેટ્સ, મૅગેઝીન્સ ખડકાયેલાં પડ્યાં હતાં. બેસવાના સોફા પર પણ કૅસેટ્સ અને સામયિકો અસ્તવ્યસ્ત પડ્યાં હતાં. બારીની સીલ, પુસ્તકોના ઘોડા ભરચક્ક હતા. છતની અભરાઈ પર પુસ્તકો હતાં. જગત આખાની કલા-જ્ઞાન-સાહિત્યનો નાયગરા અહીં ઠલવાતો હતો. અને એ બધાની વચ્ચે એમના શબ્દો પડઘાતા હતા: ‘જ્યારે હું શૂટિંગ કરતો હોઉં છું ત્યારે સૌથી વધુ – ફિટેસ્ટ હોઉં છું.’

ના, આટલો સમય લેવા છતાં એ અમારાથી નારાજ થયા નહોતા. સ્ટેટ્સમૅન એવૉર્ડની મારી અંગ્રેજી લખાણની પુસ્તિકા (સુવેનીર) પર, મારા ફોટાની બાજુમાં એમણે પોતાના હસ્તાક્ષર કરી આપ્યા. મારી દીકરીના માથે ફરી પ્રેમપૂર્વક હાથ ફેરવ્યો. અમે ઊભાં થયાં તો એ મોટી પરસાળ અમારી સાથે ચાલીને, પાર કરીને એ અમને લિફ્ટ સુધી મૂકવા આવ્યા. ‘બલ્બ ઊડી ગયો છે. અંધારું છે. ધ્યાન રાખજો,’ એમણે મારા ખભે હાથ મૂકીને સ્નેહથી કહ્યું ત્યારે એ છ ફૂટ અને ચાર ઈંચ ઊંચા મહાપુરુષ તરફ મારે પ્રયત્નપૂર્વક ઊંચે જોવું પડ્યું – મેં હસીને કહ્યું : ‘આભાર.’

‘સ્ટેટ્સમેન’ના સુવેનિયર પર સત્યજિત રેના હસ્તાક્ષર

પણ એ ગયા નહિ. લિફ્ટની સ્વિચ એમણે જ અમારા માટે દાબી. લિફ્ટ આવી ત્યારે લોખંડની કૉલેપ્સીબલ જાળી એમણે જ બંધ કરી આપી. હાથ ફરકાવીને ‘આવજો’ કહ્યું –

અને અમે નીચે સરકતી લિફ્ટમાંથી એમની વિરાટ મૂર્તિ ઉપર અદૃશ્ય થતી જોઈ રહ્યાં….આજ લાગે છે કે ગજબ સાંકેતિક કે પ્રતીકાત્મક હતું એ પણ. એમની ફિલ્માંકનની કળાની જેમ જ. કારણ કે પછી ૧૯૯૨ની ૨૩મી એપ્રિલે જ એમનું અવસાન થયું.


લેખકસંપર્ક
રજનીકુમાર પંડ્યા.,
બી-૩/જી એફ-૧૧, આકાંક્ષા ફ્લેટ્સ, જયમાલા ચોક,મણિનગર-ઇસનપુર રૉડ,અમદાવાદ-૩૮૦૦૫૦
મો. +91 95580 62711 ( વ્હૉટ્સએપ) / લેન્ડલાઇન- +91 79-25323711/ ઇ મેલ: rajnikumarp@gmail.com

 

Author: Web Gurjari

Leave a Reply

Your email address will not be published.