(૧૦૦) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૪૬ (આંશિક ભાગ – ૨)

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ

વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

આહ કો ચાહિએ ઇક ઉમ્ર અસર હોતે તક

(શેર ૩ થી ૪)

આશિક઼ી સબ્ર-તલબ ઔર તમન્ના બેતાબ
દિલ કા ક્યા રંગ કરૂઁ ખ઼ૂન-એ-જિગર હોતે તક (૩)

[આશિક઼ી= ચાહત; સબ્ર-તલબ= ધીરજ ધારણ કરવી; તમન્ના બેતાબ= ખ્વાહિશ માટે અધીરાઈ; ખ઼ૂન-એ-જિગર= હૃદયનું લોહી]

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

આ શેર જો કે અંશત: સંકુલ હોવા છતાં તેને વિવિધ મંતવ્યે સમજવાથી તેના સૌંદર્યને પામી શકાશે. આ શેરના પ્રથમ મિસરાના અર્થઘટનમાં કોઈ મતાંતર નથી, પણ બીજો મિસરો અસ્પષ્ટ હોઈ આપણી બુદ્ધિ અને વિચારશક્તિને તાવે છે.

પ્રથમ મિસરામાં તો આશિકી અર્થાત્ ચાહત કે પ્રેમમાં પડેલ માશૂક કે માશૂકાએ પોતાની ઇશ્કની તલબને સબ્ર એટલે કે ધીરજ થકી સંયમિત રાખવી જોઈએ તે બતાવાયું છે. ઇશ્ક તો પ્રેમીઓના દિલોનો એવો અવાજ હોય છે કે જે ઉભયનાં દિલોમાં પડઘાતો હોય છે, પણ તેવી નૈસર્ગિક સ્થિતિ સર્જાય તે માટે સમયની રાહ જોવાવી આવશ્યક બને છે. આમ પ્રણયમાં ધીરજ ધારણ કરવી એ તેની પ્રથમ શરત છે. પરંતુ આ શરતનું પાલન થવું એ દરેક પ્રેમી માટે માનીએ તેટલું આસાન નથી હોતું, કેમ કે સામેના પાત્ર તરફથી પોતાના તરફ પ્રણયભાવ જલ્દી જાગે તેવી  ખ્વાહિશ બલવત્તર હોઈ તેમનામાં અધીરાઈ ઊભરતી હોય છે. આમ ધીરજ અને અધીરાઈ સામસામેના છેડે હોઈ અહીં માશૂક દ્વિધા અનુભવતો લાગે છે. વળી  એ તમન્ના કે ખ્વાહિશને અંકુશિત કરવામાં આવે, તો જ ધૈર્ય ધારણ કરી શકાય એ પણ સનાતન સત્ય છે.

બીજા મિસરામાં માશૂક પહેલા મિસરામાંની પોતાની તમન્ના અને સબ્ર વચ્ચેની ઝોલાયમાન પરિસ્થિતિમાંથી ઊગરવા માટે પોતાની જાત સામે પ્રશ્ન ખડો કરે છે કે ‘દિલ કા ક્યા રંગ કરૂઁ?’. આ પ્રશ્નનો મતલબ એ છે કે ‘મારે હવે મારા દિલને કઈ તરફ ઢાળવું, ધૈર્ય તરફ કે બેતાબી તરફ?’. અહીં ‘દિલ કા રંગ’થી એ અર્થ અપેક્ષિત છે કે માશૂકાના ઇશ્કને પામવા માટેનો આ સંઘર્ષ ‘ખૂન-એ-જિગર તક’ અર્થાત્ મૃત્યુ આવે ત્યાં સુધી ચાલુ રહેનાર હોઈ મારા દિલને મારે કેવી રીતે સંભાળી લેવું? અહીં ‘ખૂન-એ-જિગર’ના અર્થઘટનમાં વિદ્વાનોના મત બે પક્ષે વહેંચાયેલા છે.  એક પક્ષ તેનો અર્થ ‘લોહી’ લે છે, તો બીજો પક્ષ તેનો અર્થ હત્યા (Murder) લે છે. બીજા પક્ષનો મત સર્વસ્વીકૃત ન હોઈ આપણે ‘ખૂન-એ-જિગર’નો અર્થ ‘મૃત્યુ પર્યંત’ જ લઈએ છીએ, એ કારણે કે એ શબ્દપ્રયોગમાંથી ઇંગિત અર્થ ‘હૃદયના આખરી બુંદ સુધી’ ફલિત થાય છે.

વળી પર્શિયન ભાષામાં પણ એક રૂઢિપ્રયોગ ‘ખૂન-એ-જિગર શુદા’ પ્રચલિત  છે, જેમાં શુદાનો અર્થ ‘પર્યંત’ કે ‘પૂર્ણત:’ લેવાય છે; જેમ કે ‘શાદીશુદા’ એટલે કે ‘જેની શાદી થઈ ચુકેલી છે તે (વ્યક્તિ)’. ગુજરાતી ભાષામાં પણ ‘આખરી દમ (શ્વાસ) સુધી’ કે ‘લોહીના અંતિમ બુંદ સુધી’ રૂઢિપ્રયોગો સમાનાર્થમાં વપરાય છે. આમ આપણે ‘ખૂન-એ-જિગર’નો ઉપરોક્ત જે અર્થ લીધો છે તે યોગ્ય ઠરે છે.

* * *

તા-ક઼યામત શબ-એ-ફ઼ુર્ક઼ત મેં ગુજ઼ર જાએગી ઉમ્ર
સાત દિન હમ પે ભી ભારી હૈં સહર હોતે તક (૪)

[તા-ક઼યામત= અંતિમ ન્યાયના દિવસ અર્થાત્ કયામત સુધી; શબ-એ-ફ઼ુર્ક઼ત= વિરહની રાત્રિ; સહર= સવાર]

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

ઉર્દૂ શાયરીમાં વિસાલ (મિલન) અને હિજ્ર (વિયોગ) શાયરોના મનપસંદ વિષયો રહ્યા છે. આ શેરમાં વિયોગની વાત છે. પ્રથમ મિસરામાં ગ઼ાલિબ સર્વમાન્ય એ હકીક્તને બયાન કરે છે કે ઇશ્કમાં ગિરફ્તાર હોય તેવાં કેટલાંક પ્રેમીજનો જ્યારે પોતાના પ્રિયજનથી દૂર હોય હોય ત્યારે તેમની રાત્રિઓ વિરહમાં પસાર થતી રહેતી હોય છે. આ એમની દુ:ખદાયક એવી સ્થિતિ છે કે જેને આપણા ગ઼ાલિબે તેમના અન્ય એક શેરના મિસરા ‘કહૂ કિસે મેં કિ કયા હૈ શબ-એ-ગમ બુરી બલા હૈ’ માં તેને બલા કે આફત તરીકે ગણાવે છે. આવાં વિરહીજનો  જો કમનસીબ હોય તો ઘણીવાર જીવનભર તેમનું મિલન શક્ય બનતું નથી અને આમ ને આમ આખી ઉંમર પસાર થઈ જતી હોય છે. આવાં વિરહી યુગલોની કરમકહાણી કયામત (Doomsday)ના દિવસ સુધી આમ જ ચાલ્યા કરતી હોય છે, ભલે પાત્રો બદલાય પણ બધાંમાં પ્રજળતી રહેતી અગનજ્વાળા તો બધાંયને સરખાં જ દઝાડે છે. અહીં કયામત શબ્દનો ઉપર અર્થ તો આપવામાં આવ્યો છે, પણ એ કયામત કે ન્યાયના દિવસની માન્યતા ઈસ્લામ અને ખ્રિસ્તી ધર્મોમાં પ્રવર્તમાન છે. ‘કયામત’ શબ્દ ‘કયામ’ ઉપરથી બન્યો છે, જેના અર્થો ‘ઊભા રહેવું, રોકાવું, સ્થિર થવું વગેરે’ છે. મુસ્લીમો નમાજના પ્રારંભમાં પોતાની જગ્યા ઉપર ઊભા રહે છે તેને કયામની સ્થિતિ કહેવામાં આવે છે. બસ આમ જ કયામત (હસ્ર)નો દિવસ આવશે ત્યારે સઘળા જીવો મેદાનમાં કયામ (ઊભેલી સ્થિતિ)માં હશે, તેમને બેઠક આપવામાં નહિ આવે. આપણી દુન્યવી અદાલતોમાં પણ આરોપીને પિંજરામાં ઊભો રાખવામાં આવતો હોય છે.

હવે બીજો સાની મિસરો શાયર પોતાના ઉપર લે છે અને કહે છે કે પેલાં કમનસીબ માશૂક કે માશૂકાઓ તો બિચારાં જિંદગીભર તેમની રાત્રિઓને વિરહમાં પસાર કરી લેતાં હશે, પરંતુ મારા માટે તો સાત દિવસ પણ મિલનના ઇંતજાર માટે પસાર કરવા ભારે પડી જાય. ‘સહર હોતે તક’નો વાચ્યાર્થ તો ‘સવાર પડે ત્યાં સુધી’ જ લેવાશે; પરંતુ અહીં સહર (સવાર)નો ઇંગિત અર્થ ‘મિલન થવું’ સમજવો પડશે. હવે અહીં ‘સાત દિન’ પછી કાફિયા તરીકે આવતો શબ્દ ’સહર’  કોઈ પાઠક માટે કંઈક એવી કંઈક ગેરસમજ ઊભી કરશે કે એ સાતેય દિવસોમાં સવાર તો પડવાની જ છે, તો પછી અહીં કઈ સવારની વાત કરવામાં આવે છે! તો સુજ્ઞ વાચકો, અહીં ‘સાત દિવસ’ને ‘સાત રાત્રિદિવસના સમયગાળા’ તરીકે સમજીશું તો પેલી ગેરસમજ દૂર થઈ જશે. આમ ગ઼ાલિબ બીજા મિસરા દ્વારા વિરહની વેદનાની માત્રાની સરખામણી કરે છે.

આ શેરના સારાંશે કહું તો વસ્લની રાત સુખદાયક હોઈ પ્રેમીયુગલો માટે એવી ટૂંકી બની જતી હોય છે કે તે કેવી રીતે પસાર થઈ ગઈ તેની ખબર પણ ન પડે. પરંતુ હિજ્રની રાત તો એવી લાંબી  લાગતી હોય છે કે તે કેમેય કરીને પસાર થતી નથી હોતી. રાત લાંબી અને ટૂંકી હોવાની અહીં જ્યારે વાત થાય છે, ત્યારે આપણે યાદ કરીશું કે વર્ષમાં ૨૧મી જુને ટૂંકામાં ટૂંકી રાત હોય છે, તો ૨૨મી ડિસેમ્બર લાંબામાં લાંબી રાત હોય છે. આમ આપણે વસ્લની રાતને ૨૧મી જુન ગણાવીએ, તો હિજ્ર (વિરહ)ની રાતને ૨૨મી ડિસેમ્બર ગણાવવી પડે!  જો કે આ તો અહીં એક વાત થાય છે. મને મારું એક સ્વરચિત  હાઈકુ ‘વસ્લની રાત/ એકવીસમી જુને/હરહંમેશ’ અહીં યાદ આવે છે, જેની હું કોઈ વિશદ ચર્ચા તો નહિ કરું; પણ ‘હરહંમેશ’ને ટૂંકમાં માત્ર સમજાવી દઉં કે ‘મિલનની રાત વર્ષના ગમે તે દિવસે હોય, પણ તે ૨૧મી જુનની ટૂંકામાં ટૂંકી રાત્રિ જ બની જતી હોય છે!’

* * *

(ક્રમશ: ભાગ-૩)

* * *

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org

(૬) Courtesy –  urduwallahs.wordpress.com

(૭) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in

(૮) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ અને શ્રી નીતિન વ્યાસ

 

Author: Web Gurjari

4 thoughts on “(૧૦૦) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૪૬ (આંશિક ભાગ – ૨)

  1. “આગ કો ચાહિએ એક ઉમ્ર અસર હોતે તક” – ચીવટથી કરેલું અર્થઘટન સાથે ગાલીબ ની ગઝલ ને માણવાની મજા આવી. વલીભાઇ – “Than you very much indeed”.

  2. “आह को चाहिए इक उम्र असर होने तक”
    Excellent interpretation of Mirza Ghalib “SHER”

  3. પ્રતિભાવ બદલ બંને મિત્રોનો ખૂબ ખૂબ આભાર. અહીં એક ગમ્મતની વાત કરવાનું મન થાય છે. અર્થઘટન અને રસદર્શનનો અતિવિસ્તાર ગાલિબપ્રેમીઓને વસ્લની રાત (મધુરજની) જેવો ટૂંકો લાગે અને vice versa લોકોને વિરહની રાત જેવો લાંબો લાગે. હાહાહા… હાહા.. હા.

    1. Valibhai,
      ગાલિબપ્રેમીઓને વસ્લની રાત (મધુરજની) જેવો ટૂંકો લાગે અને vice versa લોકોને વિરહની રાત જેવો લાંબો લાગે. હાહાહા… હાહા.. હા…..Very typical of you.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *