બંદિશ એક રૂપ અનેક (૮૩): “ગુઝર ગયા વો જમાના કૈસા..કૈસા” (૧)

નીતિન વ્યાસ

हँसता हुआ एक राज़ है जिससे
कोना कोना रोशन था
ऐसा बुझा के
ऐसा बुझा के दुबारा जिसको
मिन्नतें नहीं जलना
कैसा कैसा

गुज़र गया वह ज़माना
कैसा कैसा

સંગીત શિક્ષક, સંગીતકાર, ગાયક, સંશોધક, જરૂર પડે ફિલ્મ કલાકાર, ભક્તિ સંગીત, રવિન્દ્રસંગીત વગેરેમાં માહિર શ્રી પંકજ મલિક ભારતીય સંગીત અને સિનેમાને ભગવાને આપેલી એક અણમોલ ભેટ હતી.


એકવડીયો બાંધો અને પુરા છ હાથ ઊંચા પંકજ મલિકનો જન્મ ૧૦ મે ૧૯૦૫ કલકત્તામાં થયો હતો. તેમનાં માતા-પિતા, મણિમોહન અને મનમોહિની દેવી વૈષ્ણવ ધર્મના અનુયાયી હતાં. એક કુમળી વયના છોકરાને મંદિરમાં આંખ મીચી બે હાથ જોડી સૂરમાં શ્લોક અને ભજન ગાતા જોઈ સંગીતગુરુ શ્રી દુર્ગાપ્રસાદ બંદોપાધ્યાયએ પધ્ધતિબદ્ધ ભારતીય સંગીત શીખવવા માટે શ્રી મણિમોહનજી પાસે પ્રસ્તાવ મુક્યો આમ શ્રી દુર્ગાપ્રસાદ પંકજ મલિક નાં પ્રથમ ગુરુ બન્યા. દ્રુપદ, ખયાલ, ઠૂમરી, ટપ્પા વગેરેની ગાયકી ની તાલીમ શરૂ થઈ. અહીં તેમનો મેળાપ દિનેન્દ્રનાથ ટાગોર સાથે થયો જે ગુરુદેવ ટાગોરના ભત્રીજા હતા.

શ્રી દિનેન્દ્રનાથનો શોખ ગુરુદેવ ટાગોરની કવિતાને સંગીતબધ્ધ કરવાનો હતો. બાઉલ તથા બંગાળની અન્ય લોકગાયકીના શોખીન ગુરુદેવ ટાગોર અને દિનેન્દ્રનાથ સાથે આમ પંકજનો એક અતૂટ નાતો બંધાયો. રવિન્દ્ર સંગીત માટે એક ભેખ લીધેલ કલાકાર આજીવન ટાગોરની રચના વિશ્વભરમાં ગુંજતી કરતા રહ્યા. તેમણે આ સંગીત પદ્ધતિમાં સાથ આપતા એસરાજ, તાનપુરા અને મૃદંગ સાથે તબલા અને હાર્મોનિયમ નો બખૂબી ઉપયોગ શરૂ કર્યો.

૧૯૨૬માં તેમની પહેલી રેકર્ડ બહાર પડી. ગીત હતું ” નોમીછે આજ પ્રોથમ બાદલ” ગુરુદેવ ટાગોરની રચના.

સાલ ૧૯૨૭, ઇન્ડિયન બ્રોડકાસ્ટિંગ કંપનીની સ્થાપના થઇ. આ કંપનીએ દેશનાં ચાર મહાનગરોમાં રેડીઓ સ્ટેશનનો પ્રારંભ કર્યો અને દરેક રેડીઓ સ્ટેશન સાથે “ઓલ ઇન્ડિયા રેડીઓ” નામ આપવામાં આવ્યું. કલકત્તાના રેડીઓ સ્ટેશનની શરૂઆતથી જ બે સંગીતકાર જોડાયા. તે હતા સર્વશ્રી રાય ચંદ બોરાલ અને પંકજ મલિક. તેઓએ શરુ કરેલ સંગીત શિક્ષણ નો કાર્યક્રમ, “સંગીત શિક્ષાર આશેર” ૧૯૨૯ થી ૧૯૭૫ સુધી દર રવિવારે સવારે નિયત સમયે પ્રસારિત થતો રહ્યો. આ કાર્યક્રમમાં મહદ્દઅંશે “રવિન્દ્ર સંગીત” પર આધારિત રહેતો.

શ્રી પંકજ મલિક ૧૯૭૫ સુધી રેડિયો પર કાર્યરત રહ્યા, તેમણે લગભગ ૮૦ ફિલ્મોમાં સંગીત આપ્યું. ૧૨ જેટલી બંગાળી અને હિન્દી ફિલ્મોમાં ભૂમિકા પણ કરી. ૪૫૦ થી વધારે હિન્દી, બંગાળી અને અન્ય ભાષાઓમાં ગીતોની રેકર્ડ બહાર પડી. ૪૫ વરસ સુધી રેડીઓ પ્રોગ્રામ કર્યાં. રવીન્દ્ર સંગીતને ઘરે ઘરે પહોંચાડ્યું.

૧૯૩૨ નાં વર્ષમાં દુર્ગાપૂજાને અનુલક્ષીને કલકત્તા રેડીઓ સ્ટેશન પર પંકજ મલિક અને તેની ટીમે સંગીત રૂપક “મહિસાસુર મર્દિની” સ્તોત્ર રજુ કરતાની સાથેજ એટલું લોકપ્રિય થયું કે ૨૦૨૧ સુધીની નવરાત્રી અને દુર્ગાપૂજાનાં દિવસોમાં એ ન ગવાય ત્યાં સુધી પ્રાર્થના નો કાર્યક્રમ અપૂર્ણ ગણાય. લગભગ દોઢ કલાક ચાલતી આ સ્તુતિ શ્રી પંકજ મલિક, બિરેન્દ્ર ભદ્ર, બાની કુમાર અને સાથીઓએ ગાયેલ છે. અહીં મૂળ રેકોર્ડિંગનું Restored & Re-mastered વર્ઝન પ્રસ્તુત છે.

પંકજ મલિકનો નાતો ફિલ્મ સાથે ૧૯૩૧ થી જોડાયો. તે દિવસોમાં મૂંગી ફિલ્મ બનતી. બિરેન્દ્ર નાથ સરકારની કંપની ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ક્રાફટની બે ફિલ્મ આ વર્ષ માં રજુ થઇ. કલકત્તાના ચિત્રા સિનેમામાં ફિલ્મની રજૂઆત દરમિયાન દૃશ્યને અનુરૂપ સંગીત પડદા પાસે બેસીને વગાડવાનો કોન્ટ્રાક્ટ પંકજદાને મળ્યો. શૉ દરમિયાન આ મેળ બરાબર રહેતો અને એટલે ફિલ્મ સફળતા મળી.

૧૯૩૨ માં કલકત્તા સ્થિત ગ્રામોફોન કંપની ફિલ્મની પટ્ટી સાથે ધ્વનિ મુદ્રણની ટેકનીક લઈને આવી. અહીં દિર્ગદર્શી શ્રી બી, એન. સરકારે એક મોટી તક ઝડપી. તેમણે બોલતી ફિલ્મ બનાવવાનું નક્કી કર્યું. ન્યુ થીયેટર્સ નામની નવી કંપની શરુ કરી. સાથે પંકજ મલિકને લીધા અને આ કંપની એ પહેલી બોલતી બંગાળી ફિલ્મ બનાવી, “દેના પાઓના”. બંગાળી સિનેમા માટેની ઐતિહાસિક ઘટના કહેવાય છે. આ પહેલી બોલતી ફિલ્મમાં સંગીત નિર્દેશક હતા શ્રી આર. સી. બોરાલ અને પંકજ મલિક.

આ સમયમાં ઘણી નવી તકો એકાએક ઊભી થઈ. ભૂમિકા ભજવતા સાથે ગાઇ પણ શકે તેવા કલાકારો, પટકથા સાથે સંવાદ લખી શકે તેવા લેખકો, તદુપરાંત સંગીતકારો અને ગીતકારો ની માંગ વધી. ન્યુ થીયેટર્સના સ્ટુડિયોનો વિસ્તાર વધ્યો અને બોરાલ અને પંકજદા અલગ અલગ ફિલ્મો પર કામ કરવા લાગ્યા.
આજની આ પ્રસ્તુતિમાં પંકજ મલિક અને તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન મહદ અંશે ન્યુ થીયેટર્સમાં બનેલી ફિલ્મોનો ઉલ્લેખ વિશેષ છે.
પંકજ મલિકના સંગીત સાથે પહેલી ફિલ્મ “યહૂદી કી લડકી” ૧૯૩૪ માં આવી. અને અમર ગાયક કુંદનલાલ સાયગલને બધાએ રુપેરી પડદે ગાતા જોયા અને સાંભળ્યા.

“नुक्ता-चीं है ग़म-ए-दिल उस को सुनाए न बने”

૧૯૩૫ માં ફરી સંગીતકાર શ્રી આર. સી. બોરાલ અને પંકજદા ફિલ્મ “ધૂપછાંવ”્માં સાથે આવ્યા. આ ફિલ્મમાં એક કોરસ સાથે ડાન્સનાં ફિલ્મીકરણ સમયે અનેક મુસીબત આવી. કલાકારોએ કેમેરાસામે અભિનય સાથે ગાવાનું હતું. બધાએ ખૂબ પ્રેક્ટિસ કરી. અહીં અભિનય તરફ ધ્યાન આપે ત્યારે ગાવાનું મંદ પડી જાય કે તેનાથી ઊલટું પણ થાય. ઘણી માથાકૂટ બાદ પંકજદાને એક વિચાર આવ્યો, જે આર. સી. બોરાલ , ડાયરેક્ટર નીતિન બોઝ સાઉન્ડ રૅકૉર્ડિસ્ટ મી. ડેમિંગ ને જણાવ્યો. કોરસ સાથે ગવાતાં ગીતને પહેલાં રેકોર્ડિંગ ટ્રેક પર મઢી લેવું અને પછી ફિલ્મીકરણ સમયે એ ટ્રેક વગડાવો, કલાકારોએ પોતાના હોઠનું ગાતાં હોય તેમ હલનચલન કરવાનું. આમ એ સમૂહ ગીત સાથે નૃત્યનું ફિલ્મી કરણ થયું અને ભારતીય સિનેમામાં આમ પ્લેબેક ગાયન ની શરૂઆત થઇ. જુઓ એ ગીત –

ધૂપછાંવ- શ્રી કે. સી. ડે સાથે સુપ્રભા, પારુલ ઘોષ, ઊમાશશી અને કોરસ

સાલ ૧૯૩૭, આર. સી. બોરાલ સાથે વાદ્યવૃંદ નું સંચાલન કરતા પંકજ મલિક ની સ્વતંત્ર સંગીતકાર તરીકે ની પ્રથમ ફિલ્મ બની “મુક્તિ”. નિર્દેશક પી.સી. બરુઆએ એક ડોક્ટર ની ભૂમિકામાટે પંકજદાને પસંદ કર્યા .ન્યુ થીએટર ની મોટાભાગ ની ફિલ્મો પહેલાં બંગાળીમાં બનતી અને ત્યારબાદ અને હિન્દી સંસ્કરણ આવતું. “મુક્તિ” બંગાળી ભાષામાં પહેલી ફિલ્મ હતી જેમાં પૂર્ણ રીતે રવિન્દ્ર સંગીત હતું. પહેલી વખત ટાગોર કુટુંબ નાં બહારના કોઈએ ગુરુદેવ ની કવિતા અને સંગીતનો ફિલ્મમાં ઉપયોગ કરેલો. અને તેના માટે પંકજદાએ ગુરુદેવની ખાસ પરવાનગી લીધી હતી. શ્રી રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના બંગાળી ભાષા પ્રસિધ્ધ કાવ્યસંગ્રહ “શેષ ખેયા” માંથી એક કવિતા “દિનેર શેષે ઘુમાર દેશે” આ ફિલ્મ માં પંકજ મલિક પોતાના સ્વરમાં ગાતા નજરે પડે છે:

પ્રસ્તુત છે બંગાળી ફિલ્મ “મુક્તિ” નું આ ગીત:

શ્રી અમિતાભ બચ્ચન દૃવારા હિન્દીમાં ઈન્દ્રજીત સેનગુપ્તા દ્વારા ગવાયેલ આ ગીત નો આસ્વાદ:

 

“મુક્તિ” ગીત “શરાબી સોચના કરમતવાલે” આ શબ્દો ગુરુદેવ ટાગોરના છે ગીત ની શરુઆત અને અંતમાં રવિન્દ્રસંગીત સાથે મુક્ત નૃત્ય જોવા મળેછે:

સંગીતકાર પંકજ મલિક, બંગાળી ફિલ્મ મુક્તિ: ગુરુદેવ ટાગોરની કવિતા, કાનન દેવી ના સુમધુર સ્વરમાં.કવિતા, “તાર બિદાય બેલા મલંખાની અમાર ગલે રે” – ભાવાર્થ કંઈક આવો થાય:”તેં વિદાય વેળાએ પુષ્પમાળા મારા ગાળામાં પહેરાવેલી તેનાં ફૂલો હવે મારાં હૃદયને સ્પર્શી રહ્યા છે”

ફિલ્મ “મુક્તિ” બંગાળી અને હિન્દી માં ઘણી લોકપ્રિય નીવડી. સાથે તેનું સંગીત પણ બધાને ખુબ પસંદ પડ્યું.

નિર્દેશક ફણી મજમુદારે શ્રી બંકિમ ચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય ના ઉપન્યાસ પર આધારિત ફિલ્મ “કપાલ કુંડલા” બનાવી. તેમાં એક ગીત હતું “પીયા મિલન કો જાના”.

સાલ ૧૯૩૭, આ વર્ષમાં ત્રણ સફળ ફિલ્મો આવી. ફિલ્મ “પ્રેસિડેન્ટ” : ક બંગલા બને ન્યારા’. સાયગલ સાહેબ ના સ્વરમાં આ સદાબહાર ગીત, પંકજ મલિક અને આર. સી. બોરાલ ની બંદિશ

નીતિન બોઝ ના નિર્દેશન માં બની “ધરતીમાતા”.સંગીતકાર પંકજ મલિકની સદાબહાર બંદિશ, પંડિત સુદર્શનની સરસ ગીતરચના

“દુનિયા રંગરંગીલી બાબા દુનિયા રંગરંગીલી”

બીજી સરસ કવિતા “મૈં મનકી બાત બતાઉં”

“`દુશ્મન” સાયગલ નો કંઠ અને પંકજ મલિક નું સંગીત
“આવાઝ કી દુનિયા કે દોસ્તો”

“કરું ક્યા આશ નિરાશ ભયી”

“પ્રીત મેં જીવન જોખો” ગીત પરાકાષ્ટાએ પહોંચે છે ત્યારે ગાયક નાં ગળામાંથી ઉધરસ એને પછી “ઐસા ક્યુ .. ફિર ઐસા ક્યુ”

સાલ ૧૯૪૦ માં પણ ત્રણ સફળ ફિલ્મ: શ્રી દેવકી બોઝના નિર્દેશનમાં ફિલ્મ “નર્તકી”. પંકજ મલિક એક કવિની ભૂમિકા માં હતા,
“યે કૌન આજ આયા સવેરે સવેરે”

“મદભરી….ઋતુ જવાન હૈ” ફિલ્મ નર્તકી

બીજી ફિલ્મો આવી “જિંદગી” એક વખત ફરી સાયગલનો કંઠ અને પંકજ મલિકનું સંગીત

“મૈં ક્યા જાનુ ક્યા જાદુ હૈ”

અને ..”સોજા…સોજા રાજ કુમારી સોજા”

અને ત્રીજી ફિલ્મ “ડોક્ટર” સરસ વાર્તા, પંકજ મલિક ની અદાકારી, અને કર્ણપ્રિય ગીત સંગીત
“ચાલે પવન કી ચાલ, જગ મેં ચાલે પવન કી ચાલ”

“આયી બહાર આજ આયી બહાર”

“હમરી મહેક ઉઠી ફુલવારી”

અને “ગુઝર ગયા વો ઝમાના”

૧૯૪3 “કાશીનાથ” બિમલ રોય નું દિર્ગદર્શન અને પંકજ મલિક ની સંગીત
રાધારાણી “ઓ બન કે પંછી”

આશિત બરન : “હમ ચલે વતન કી ઔર ”

રાધારાણી અને આશિત બરન “આઈ રે આઈ રે આઈ રે મેરી બગીયા મેં કૂકે કોયલીયા બાવરી બસંત આઈ રે”

૧૯૪૪ માં ન્યુ થીયેટર્સ ફરી મેદાન માં આવ્યું. ફિલ્મ “મેરી બહેન” સાયગલ નો સ્વર અને પંકજ મલિક ની બંદિશ નો એક અદભુત નજારો જે ખૂબ લોકપ્રિય રહ્યો.
વિશ્વયુદ્ધ ની પાશ્વ ભૂમિકા સાથે એક મધ્યમ વર્ગ ના કુટુંબ પર કલકત્તા થયેલા બોમ્બ રેઇડ ની અસર કેવી હતી છે તેની કથા કહેતી ફિલ્મ માં કે.એલ. સાયગલ સાથે સુમિત્રા દેવી મુખ્ય ભૂમિકામાં હતા.
રેકર્ડ કંપની સાથે નાં કોન્ટ્રાક્ટ ને લીધે આ ગીતો સાયગલ સાહેબ અને પંકજ મલિકના સ્વર માં જુદાજુદા સ્ટુડીઓ માં રેકોર્ડ થયેલાં.
શ્રી કુંદનલાલ સાયગલ
“છૂપો છૂપો ના ઓ પ્યારી સજનીયા”

“દો નૈના મતવાલે તીહારે….હમ પર જુલમ કરે”

૧૯૫૨ નું વર્ષ, બોલિવૂડની ફિલ્મમાં સંગીત આપવા માટે શ્રી બિમલ રોયે પંકજ મલિકનો સંપર્ક કર્યો
ગુરુદેવ ટાગોર ની નવલકથા “ચાર અધ્યાય” પર આધારિત ફિલ્મ બિમલ રોયે મુંબઈ નાં સ્ટુડિયોમાં બનાવી. દેશપ્રેમ અને નિજી જીવન વચ્ચે સંઘર્ષ કરતા આદર્શવાદી યુવાન ની વાત, દેવ આનંદ અને ગીત બાલી મુખ્ય ભૂમિકામાં હતાં .
આ ફિલ્મનું સંગીત યાદગાર રહ્યું.ખાસ કરીને આ રવિન્દ્રસંગીત પર આધારિત બે કોરસ-સમૂહ ગાન:
“જીવન નૈયા…નૈયા બહેતી જાયે…હૈ હો”

“પવન ચલે જોર લહેરે મચાયે શોર નૈયા કો જલદી ચલઈહો”

નાનપણથી ધાર્મિક સંસ્કાર સાથે ઉછરેલા પંકજદા ખુબ ભક્તિભાવ સાથે ભજન, સ્તુતિ, સંસ્કૃત પદો ગાતા. આ મણકાના બીજા ભાગમાં તેમના કર્ણપ્રિય ભક્તિ સંગીત સાથે અન્ય ગીતોની મજા માણશું.


(ક્રમશ:)


શ્રી નીતિન વ્યાસનો સંપર્ક ndvyas2@gmail.com સરનામે કરી શકાશે.

Author: Web Gurjari

10 thoughts on “બંદિશ એક રૂપ અનેક (૮૩): “ગુઝર ગયા વો જમાના કૈસા..કૈસા” (૧)

  1. Zalzala director was Paul Zise, Kasinath had no concern with Bimal Roy! Sharable soch na Kar matwale wordings by tagore? Last dance music ravindra sangeet?! Absolutely not, many mistakes in this article!

  2. Respected Sunilbhai,
    Thank you very much for your comments. . Information about “Shrabi” and most of other are from the websites like http://www.pankajmullik.com etc. I have not verified their authenticities. However, your inputs are valued and appreciated.
    My regards.

  3. આભાર નીતિન ભાઈ. સરસ અને મને ગમતા અને અનેકવાર સાંભળવાની માજા આવૅ એવા પંકજ મલ્લીકના સદાબહાર કર્ણપ્રિય ગીતોના
    રસથાળ પિરસવા માટે. 1952 ની ફિલ્મ યાત્રિક માં શિવસ્તુતી ‘હૈ ચન્દ્રચૂર … મહાકાલ ” સંસ્કૃત માં ગવાયેલ સ્તુતી ઘણા ગાયકોએ ગાયી .
    પણ અસલી માજા તો પંકજ મલીકમાં જ .

  4. નિતીન્ભાઈ ,
    પંકજ મલ્લિક માર ફેવરેટ ગીતકાર ,
    બધા જુના ગીતો શાંભળવાની ખૂબ મજા આવી .
    સલામ તમારા સંશોધનને.

  5. ડો. ઇનદુબેન શાહ અને ડો. ભરતભાઇ ભટ્ટ: નાટકનાં રંગમંચ ઉપરથી વેશ ભજવતો નટ સંવાદ બોલે અને પ્રેક્ષકો ની દાદ મળે – વન્સમોર મળે અને નટમાં મનમાં જે આનંદ થાય, પોરો ચડે તેની મજા જેવી મજા તમારા પ્રતિભાવ વાંચવા થી આવી. હા, “યાંત્રિક” , “અંજનગઢ” અને એવું ધણું બાકી છે.
    સપ્રેમ આભાર,
    -,નીતિન

  6. “મૈં ક્યા જાનુ ક્યા જાદુ હૈ” લતાજીને સાંભળવાની મજા આવી ગઈ.
    સુંદર સંકલન.
    સરયૂ પરીખ

  7. કોઈક કારણસર મેરી બહેન ના ગીતો બે જુદા ગાયકોની રેકોર્ડ વિશે ચૂકી જવાયું. હકીકત માં ૧૯૪૪ માં સાયગલ તો ન્યુ થિયેટર માં હતાજ નહી આથી જ્યારે ફિલ્મ બનાવવાનું નક્કી થયું, સંગીત પંકજ માલિક ને સોંપાયું, ફિલ્મ ની કાસ્ટ વિશે અજાણ પંજાજદા e ગીતો રેકોર્ડ કરી લીધા, એવું માનીને કે ગઈ ન શકતો કલાકાર કામ કરેતો પ્લેબેક તરીકે વપરાય. અવઢવ પછી સાયગલ ને પૂછવામાં આવતા એમણે સ્વીકાર્યું કામ કરવાનું, મુંબઈ થી પાછા કોલકાત્તા ગયા. હવે સાઈગલ પરદા પર, અવાજ પંકાજદા નો, એમને સ્વીકાર્ય ન હતો. એમણે b.n Sircar ne કહ્યું ગીતો સાયગલ પાસે ફરી રેકોર્ડ કરાવવા છે. સરકાર તૈયાર થયા અને ગીતો સાયગલ ના અવાજ માં પણ રેકોર્ડ થયા. હવે રેકોર્ડ કંપની આગળ આવી કે Pankajda ના ગીતો ને શું કરીએ, થોડી રેકોર્ડ બની પણ ગઈ છે. અંતે બંને ના અવાજ માં રેકોર્ડ બહાર પાડી. વર્ષો પેહલા કોઈક જગાએ લખાયેલું સાયગલ પ્રત્યે ની ઈર્ષા અને સંગીતકાર તરીકે ની દાદાગીરી કરી એમણે ગીતો પોતાના અવાજ મા રેકોર્ડ કરવ્યા. આ અંગે દાદાના પૌત્ર ને પૂછતા એણે બે અવાજ ના ગીતો ની વાત જણાવેલી. લેખકે તો દાદા મુંબઈ આવી ગયેલા એવું પણ લખેલું જે સરાસર ખોટું હતું, એને જવાબ આપવા દાદાના પૌત્ર નો સંપર્ક મે કરેલો. આમેય મારે એની સાથે અંગત સંબંધ છેજ.

  8. Mu Nitin Bhai,

    One more GEM from you, a superb and as usual a well researched presentation.

    Always look forward to reading your episodes.

    In my phone, a couple of videos did not get downloaded

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *