વિસરાયેલા બે પિતા-પુત્ર કવિઓ

લ્યો, આ ચીંધી આંગળી

રજનીકુમાર પંડ્યા

અમારા ગામના ચોરે પડેલા ખાટલે બાપુ
તપાસીને કહ્યું વૈદ્યે, કહો કડવી દવા આપું ?
અમે કડવું નથી ખાતા, સૂણી એવું કહ્યું વૈદ્યે
અગર કડવું નથી ખાવું, બીમારી ભોગવો બાપુ.

પણા બેનમૂન કવિ રમેશ પારેખના આલા ખાચર કાવ્યનો આ ટુકડો નથી, પણ એવાં કાવ્યોનાં મૂળિયાં આ પંક્તિઓમાં દેખાય છે. નવાઈ પામવા જેવું છે કે ઈરાનની ધરતી ઉપર રહ્યે રહ્યે આજથી લગભગ એક સૈકા પહેલા એક કાઠિયાવાડી  કવિએ લખેલી ‘અમે’ નામની ગઝલના એ થોડા શેર છે. પોતાના દેશવાસીઓની અવદશા જોઈને એમને ગામડા ગામના ટેંટાબાપુ સાંભર્યા હતા, જેમને ખાટલો મંજૂર હતો, કડવી દવા નહિ. અને રાતના ભળાતું નહોતું, ને રાણીઓ કર્યા કરવી હતી.

શિહોરના એ કવિ નામે દેવકૃષ્ણ પીતાંબર જોશીના બાપ પીતાંબર નારાયણ જોશી પણ કવિ હતા. એ પણ જેવા તેવા નહીં. એ વળી ‘અંબર’ના ઉપનામથી લખતા, ‘પંચ’ના ઉપનામથી પણ કવિતા કરતા. સ્વ. હાજી મહમદ અલ્લારખિયા શિવજીના ‘ગુલશન’ અને ‘વીસમી સદી’માં એમની રચનાઓ નિયમિત આવતી. દેવકૃષ્ણ જોશી પોતાનાં ૧૯૪૨માં પ્રગટ થયેલા ‘કુમાર’ કાર્યાલયે છાપેલાં ‘કટાક્ષ કાવ્યો’ નામના સંગ્રહમાં લખે છે તેમ કવિ પિતા ‘અંબર’ એ મુંબઈના અજોડ કાર્ટુન અખબાર ‘હિંદી પંચ’ના એકધારાં પચ્ચીસ વર્ષ સુધી પગારદાર કવિ હતા. કવિ તરીકે પગારદાર હોવું એ સૈકા અગાઉ કેવો ગૌરવનો વિષય હશે ?

કવિ પીતાંબર જોશી ‘અંબર’

આ પગારદાર કવિ ‘અંબર’ના પુત્ર દેવકૃષ્ણ જોશી ઈરાન ઉચાળા ભરી ગયા.પણ તે પહેલાં ગોંડલ સ્ટેશન ઉપર ગોંડલ રાજ્યના પગારદાર એવા આસિસ્ટન્ટ સ્ટેશન માસ્તર હતા અને કટાક્ષ વચનોનું કવન વારસામાં લઈને ફરતા હતા. 1921ની સાલમાં એમને ગોંડલ નરેશ શ્રી ભગવતસિંહજી બાપુ સાથે બાખડી ગઈ. અત્યારે જેમ આપણે ઊઠીને રોજ સવારે ચા સાથે છાપામાંથી કોરોના, હડતાલ અને આતંકવાદ સહેલાઈથી ગળે ઊતારી જઈએ છીએ એમ નહોતું. દિવસો પ્રમાણમાં મંદ તાસીરના હતા. નવાસવા નાગરિકે ‘હડતાલ’નો અર્થ શબ્દકોશમાં જોવો પડે એવા એ દિવસોમાં કોઈ કારણસર દેવકૃષ્ણ જોશી રેલ્વે કર્મચારીઓની હડતાલના આગેવાન બન્યા. બાપુની ભ્રૂકુટિ તંગ બની. એક સામાન્ય  નોકરિયાતની આ હિંમત ? ન સહન થાય. નહીં સહન થાય એમ લાગ્યું ત્યારે બે ઘોડાની બગીમાં સર ભગવતસિંહજી ઓફ ગોંડલ જાતે સ્ટેશને આવ્યા અને દેવકૃષ્ણ જોશી પાસેથી ખુદ-બખુદ ચાવીઓ આંચકી લીધી અને પછી શું થશે એની વિમાસણમાં સૌ હતા. કોઈ ચાવીઓ સાંભળવા તૈયાર નહીં એટલે જાતે જ બાપુ બુકિંગની બારીએ બેઠા અને પહેલી ટિકિટ પોતાના ખર્ચે દેવકૃષ્ણ જોશીને પકડાવી અને ઉપરથી પરચૂરણ ફેંકે તેમ શબ્દો ફેંક્યા : ‘ગોંડલ સ્ટેટની બહાર નીકળી જાઓ’ અને પછી વળી ઉમેર્યું ‘ને કાં માફી માંગો.’

સોપો પડી ગયો. નોકરી છીનવાઈ જાય એવી તો કલ્પના જ નહીં ને? બહુ બહુ તો ઠપકો મળે. દંડ થાય. પણ આ તો બેકારીની ધમકી ! પણ દેવકૃષ્ણ જોશી માફી માગે એવી માટીના હતા નહીં. નહીંતર માખણના લોંદા જેવી નોકરી હાથમાંથી સરકાવી લઈને બાપુએ હદપારીની ટિકિટ પકડાવી એ એમણે જોયું. ઉપર નામ અક્ષરો વાંચ્યા પછી વિચાર કર્યો કે ભલે હકાલપટ્ટીની ટિકિટ છે, પણ મફત લેવાય નહીં એટલે પછી ટિકિટના રૂપિયા, આના, પાઈ ખિસ્સામાંથી કાઢીને ચૂકવ્યા અને ગાડીમાં બેસી ગયા. બાપુના હાથમાં ટિકીટનું પરચૂરણ એમને એમ રહ્યું ને દેવકૃષ્ણ જોશી છલાંગ મારીને ગાડીમાં બેસી ગયા. તે સવારે શિહોર ભેગા. વતનમાં પિતાની મોઢામોઢ થવું કપરૂં હતું, કારણ કે બાપ કવિ ‘અંબર’ એ વખતે ખરેખર પિતાના પાઠમાં હતા.

પિતાપુત્ર : પીતાંબર જોશી અને દેવકૃષ્ણ જોશી

‘શું કરી આવ્યા છો, કુંવર?’ એમણે પૂછ્યું.

‘નોકરી મૂકીને આવ્યો છું.’

‘કાં ?’

‘અન્યાય સહન થતો નહોતો- એટલે હડતાલ પડાવી.’ પછી વળી અટકીને પૂછ્યું :‘કેમ?તમને કેવું લાગ્યું?. ખોટું કર્યું ? ઠીક કર્યું ને ?’

પણ પિતાંબર જોશી ‘અંબર’ની આંખોમાં લાલ દોરા ફૂટ્યા. આવી સોનાની ગીની જેવી નોકરીને છોડી? મૂરખ! એમણે છોકરાને ધમકાવી નાખ્યો અને સખત નારાજગીથી મોં ફેરવી ગયા. હવે તને કોણ સંઘરશે ?-એવો ભાવ એમની આંખોમાં હતો. દેવકૃષ્ણનું ગરમ લોહી ઠંડુ પડી ગયું. પિતાનો ખોફ કંઈ જેવો તેવો નહોતો જ. પણ એ જ વખતે એક નવી એન્ટ્રી થઈ. ફઈબા ઓરડામાં દાખલ થયાં.એમનો કડપ ભાઈ પર ભારે. આવીને એમણે દેવકૃષ્ણ જોશીને ખભે હાથ મૂક્યો અને ભાઈ સામે વડીલશાઈ આંખો કાઢી. બોલ્યા:’છોકરાએ કંઈ ખોટું કર્યું ? તું મોટી મોટી કવિતાઓ ફાડે છે – પણ એટલું સમજતો નથી કે છોકરું સાચું કરીને આવે તો એનો વાંહો થાબડવાનો હોય કે એને થપ્પડ મારવાની હોય? તું તો માણસ છો કે મહોરૂં?’ આમ ભત્રીજાનું ઉપરાણું લીધું- ભાઈને ખખડાવી નાંખ્યો, પછી ભત્રીજાને જમાડ્યો અને સાંત્વના આપી.

પરિવાર સાથે દેવકૃષ્ણ જોશી

થોડા દિવસ પછી છાપાઓમાં જાહેરાત આવી કે ઈરાનમાં કામ કરતી એંગ્લો પર્શિયન ઓઈલ કંપનીમાં વાયરલેસ ઓપરેટરની જગ્યા ખાલી છે. આમ તો હડતાલના નામચીનને ભારતમાં કોઈ ન સંઘરે પણ આ લેબલ ઈરાનમાં તો નહિ જ નડે અને એમ વિચારીને દેવકૃષ્ણ જોશીએ ત્યાં અરજી કરી. બાપથી છાનીમાની ! નિમણુંકની આશા ઓછી હતી. પણ નિમણુંકનો ઓર્ડર આવ્યો ત્યારે તો છતરાયા થવું જ પડ્યું. કારણ કે બાપા પૈસા આપે ? દીકરો દેશાવર જાય એ એમને કબૂલ નહોતું એટલે ફરી કજીયો થયો અને ફરી ફઈબા વહારે આવ્યાં. આ વખતે ભાઈએ મચક ના આપી એટલે પોતાને બહુ વહાલી એવી વીંટી એમણે ભત્રીજાને આપી અને એ વીંટી વટાવીને દેવકૃષ્ણ જોશી ઈરાન જવા રવાના થયા ત્યારે બાપ જરા ઢીલા પડી ગયા, પણ છતાંય વળાવવા માત્ર પાદર સુધી જ આવેલા. મઢડા ગામ સુધી પણ નહોતા ગયા. નારાજગી,નરી નારાજગી.

એ જ દેવકૃષ્ણ જોશી બે વર્ષ પછી પાછા દેશમાં આંટો દેવા આવ્યા અને જોયું તો બાપ થોડા વધારે ટાઢા પડ્યા હતા. પુત્રના પુરૂષાર્થથી એ પ્રસન્ન પણ જણાયા હતા. બાપા સાથે સારા સંવાદો થયા. એમની ખબરઅંતર લીધી. ને બાપાએ શોધેલ ઠેકાણે પરણ્યા પણ ખરા. પણ ભારતમાં મન લાગ્યું નહીં એટલે ૧૯૨૪ની સાલમાં એ પાછા ઈરાન ગયા. સાથે પરિવાર પણ હતો. ફરી એ ખંતથી કામે વળગ્યા પણ ત્યાં ઇરાનમાં એકલવાયું લાગવા માંડ્યું. માણસભૂખ્યો જીવતો હતો એટલે અને રેલવે હડતાલને કારણે છૂટા થયેલા પોતાના જૂના મિત્રો જીવનલાલ ત્રિવેદી, મૂળશંકર ભટ્ટ, દોમડીયા વગેરેને ત્યાં રફતે રફતે બોલાવવા માંડ્યા. આમ ધીરે ધીરે સારૂં એવું વર્તુળ થયું. ઈરાનમાં જનારા પહેલા ગુજરાતી દેવકૃષ્ણ જોશી ગુજરાતી હોવા છતાં પૂરા દેશના સંપર્કમાં હતા. દેશની પરિસ્થિતિથી વાકેફ રહેતાં હતાં. ગાંધીજીની ચળવળથી વાકેફ હતા. અંગ્રેજી ઑઈલ કંપનીના વાયરલેસ મશીનોની વચ્ચે રહીને વગર વાયરલેસે દેશની પીડા-દુર્દશા એમના કાને પહોંચતી હતી.

પણ એમનામાં રહેતો કવિ વાચા માંગતો હતો. અકળામણ થતી હતી અને એમણે કવિતાનું શરણું લીધું. કટાક્ષકાવ્યો લખી લખીને ‘શારદા’ અને ‘ગુજરાતી’ જેવાં સામયિકોમાં મોકલવા માંડ્યા. એમના કટાક્ષમાં પણ કરૂણાનો આંતરપ્રવાહ વહેતો હતો. ખાસ કરીને બાપુકાવ્યમાં અને અન્ય કટાક્ષકાવ્યોમાં. આપણા સાક્ષરવર્ય બ.ક.ઠાકોરે એક જાહેર સભામાં એ કાવ્યો સાંભળી, ઘેરઘેર સંભળાવવાની એમને સૂચના કરી. કાવ્યો કાંઈ થોડા નિબંધો છે કે તે માત્ર વાંચવા જ માટે હોય ? બસ, ત્યારથી આ ગીતોને એમણે વહેતા મૂક્યા. મહાસભા અધિવેશનમાંથી તેના શ્રીગણેશ માંડ્યા ગુજરાતની પ્રતિષ્ઠિત સાહિત્ય સભાઓમાં સંભળાવ્યા. એટલો એનો મહિમા થયો જાણીને એમણે બેધડક લખ્યું કે,‘મારાં બધાં કાવ્યો પર હું મૌલિકતાની મહોરછાપ મારૂં છું. એ મહોરછાપ જોઈ મૌલિકતાનું ખાત્રીપત્રક જોવા માંગનારાઓને હું એ પેટછૂટી વાત કહી દઉં છું કે હું કાવ્યોમાં હળવી ભાષા વાપરતાં ક્ષોભ પામનાર ગ્રેજ્યુએટ નથી, તેમ જ મેં સંપાદન કરેલું ભણતર એટલું ઓછું છે કે સંસ્કૃત કે આંગ્લ સાહિત્યના ભંડારોમાં પ્રવેશ ન જ કરી શકે. તેથી જ અનુકરણ કે ચોરી કરવા હું શક્તિમાન થઈ શક્યો નથી. એટલે એ મારી પાછળ કોઈ પોતાની શક્તિ વેડફવાનું ‘પુણ્ય’ ના કરે એટલા પૂરતી જ આ ચેતવણી છે.”

૧૯૩૧માં ઈરાનની અંગ્રેજ કંપની ભારતીય કર્મચારીઓને છૂટા કરવા માંડી. એમાં પણ દેવકૃષ્ણ જોશીનો નંબર છૂટો થવામાં છેલ્લો હતો. ઉપરી અધિકારીઓ એમને છોડવા રાજી નહોતા. કારણમાં ઉમદા છાપ કામગરા માણસ તરીકેની. છૂટા થઈને સ્વદેશ પરત આવ્યા ત્યારે ગાંધીજી સમગ્ર દેશ ઉપર સૂર્યની જેમ પ્રકાશતા હતા. દેવકૃષ્ણ જોશી એમને મળવા આતુર હતા. સોનગઢના ગુરૂકુળમાં થોડો વખત માનદ સેવા શિક્ષક તરીકે આપી. પણ પછી રાજકોટની રાષ્ટ્રીય શાળામાં એ ગાંધીજીના સતત સંપર્કમાં પહોંચી ગયા અને આંખો મીંચીને ગાંધીધ્યાનમાં તલ્લીન થઈ ગયા. કવિતા લખવાનું છૂટ્યું નહોતું. એક વિશિષ્ટ વાત એ બની કે ગાંધીજી ‘હરિજનબંધુ’ ચલાવતા ત્યારે એમાં ક્યારેય પણ ગુજરાતી કવિતા છપાતી નહિ-પણ એ દેવકૃષ્ણ જોશીની કવિતા વાંચીને એવા પ્રભાવિત થયા કે હરિજન તરસ્યો જાણી, પાયું નહીં પાવળું પાણી એ એમણે ‘હરિજન બંધુ’ને પાને પહેલી અને છેલ્લી કવિતા દેવકૃષ્ણ જોશીની છાપી.

(‘હરિજનબંધુ’ના ૧૪ નવેમ્બરના અંકમાં દેવકૃષ્ણ જોશીની કવિતા, સૌજન્ય: Gandhi Heritage Portal)

પણ ૧૯૩૯-૪૫સુધીની લડાઈમાં તો બધું વેરવિખેર થઈ ગયું. સ્થિતિ કપરી આવી. લડાઈના કારણે તાર ઓફિસમાં ભરચક કામ રહેતું. રોજમદારી માણસો રાખવા પડતા. વખાના માર્યા દેવકૃષ્ણ જોશી ભાવનગર જનરલ ટેલિગ્રાફ ઓફિસમાં રોજમદાર સિગ્નલર તરીકે નોકરીએ રહ્યા. દરરોજના રૂપિયા ત્રણનો પગાર. મહિનાના રૂપિયા નેવુંમાં તો ખેંચાઈ રહેવું પડે. એટલે એમણે ફરજ કરતાં વધારાનું કામ લઈને એક તાર કરી આપવાની સામે ચાર પાઈનું વધારાનું મહેનતાણું ‘પાઈ મની’ મેળવવા માંડ્યા. ગણિત સાદું હતું. ચારસો રૂપિયાની કેટલી પાઈ થાય. એ ગણવાને બદલે ચારસો રૂપિયા બરાબર દરરોજનું ઓગણીસ કલાક કામ એવું સમીકરણ માંડવું તો ઠીક, વિચારવું પણ સહેલું પડે. વચ્ચે વચ્ચે કવિતાનો ગાળો, વળી યુદ્ધવિરામ. ફરી દેવકૃષ્ણ જોશી ભીતર ને ભીતરથી અકળામણ અનુભવવા માંડ્યા. ચોપાસ દૃશ્યો જ એવાં હતાં. લોહી-લાઠીમાર-ગોળીબાર અને જેલ પણ ખરી. સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામમાં આ રીતે ભાગ લીધો.

૧૯૪૬માં એ શિહોરમાંથી ભાવનગર રાજ્યની જવાબદાર પ્રજાતંત્રની ધારાસભામાં ચૂંટાયા.બે વર્ષ કામ કર્યું અને અનંતરાય પટ્ટણી જેવા દીવાન સામે હાર્યા- અંગ્રેજો લહાણી કરતાં તે ઈલ્કાબોની એષણાઓની હાંસી કાવ્યોમાં ઉડાવી-કેવી રીતે ?

“દાઢીવાળો બાવો ગામેગામ ભાવનગર રાજ્યમાં ફરે છે. પણ આકાશ ઘટા-પશુ-પંખી-ઝાડ-પાન અને માણસ સૌ ઉદાસ-ઉદાસ છે. શા માટે ? તો કહે, આ જ સવારનું છાપું ખોલીને જોયું. ઈલ્કાબોની યાદીમાં અમારા-દીવાનનું નામ નહીં. અને એથી અમે ઉદાસ.” આવા નિર્ભિક ચાબખા પટ્ટણી જેવા પ્રતાપી દીવાનને જાહેરમાં માર્યા.

                                 **** **** ****

૧૯૪૭ની સાલ પછી એમની શક્તિઓએ વળાંક લીધો. કશુંક રચનાત્મક કરવાની એમની ઈચ્છા હતી. સરકારે ગ્રામ પંચાયતની સ્થાપના કરી. પંચાયત અધિકારી તરીકે એમને સત્તા આપી.અને એમણે એ કામ એમના માથે ઊંચકી લીધું. પ્રૌઢ શિક્ષણ વર્ગો જ શરૂ કર્યા. અને જ્યારે એ કામ માટે એ ગામડે ગામડે ફર્યા ત્યારે એમને સમજાયું કે સમાજનાં મોટા ભાગના માણસોને હજી નવો સૂરજ ઊગ્યાની જાણ નથી.

પંચાવન વરસની ઉંમર થઈ હતી. એ જમાના પ્રમાણે તો એ વૃધ્ધાવસ્થાનો આરંભ કહેવાય. શરીર હવે થાક ખાવા માગતું હતું. આરામ માંગતું હતું, પણ એવામાં એમની નજર ભાવનગરના આડોડીયાવાસ ઉપર ગઈ. ત્યાં જીવનનો ઝરો ગંધાઈ ઊઠ્યો હતો. સુકાઈ નહોતો ગયો. – સાફસૂફી માંગતો હતો. ચોરી-શરાબખોરી, જુગાર…નેતાઓના કે ખાદીના રૂમાલનો ડૂચો દઈને રસ્તો ચાતરી જતા હતા. દેવકૃષ્ણ જોશીની સામે બે વિકલ્પ હતા. ખુરશી અથવા નકરી સેવા.

એક વર્ષ બે વર્ષ નહીં પણ આડોડીયાવાસની એમણે એ પછી પણ વીસ વરસ સુધી નકરી સેવા કરી. ‘નકરી’ એટલા માટે કે એ ત્યાં માત્ર ગયા જ નહીં ત્યાં જઈને રહ્યા પણ ખરા. માટીનું ઘર બાંધીને રહ્યા તે પણ વીસ વરસો સુધી. વીસ વરસમાં ત્યાં એ લોકોના હૃદયમાં સિંહાસન બનાવી લીધું. એમને જમીન અપાવી. શિક્ષણ આપ્યું. બદીઓમાંથી મુક્ત કરાવ્યા. નોકરીધંધે લગાડ્યા. દેવામાંથી મુક્ત કર્યા.

૧૯૭૩ની સાલમાં બ્યાસી વર્ષની ઉંમરે એમણે ત્યાં જ દેહ છોડ્યો ત્યારે એમને કાંધ આપનારા માત્ર એમના પુત્રો જ નહીં, આખો આડોડીયાવાસ હતો, જેમની આંખમાં આંસુનું ટીપુંય ન ઝબકે એવી જાજરમાન પડછંદ કરાફાટ સ્ત્રી નામે કલુ ભાદાની આંખોમાં આંસુ ત્રણ દિવસ સુધી નહોતાં સુકાયાં.

ભાવનગર સુધરાઈએ આનંદનગર-તિલકનગર વચ્ચેના માર્ગને ‘કવિ દેવકૃષ્ણ જોશી માર્ગ’ નામ આપ્યું. ક્યારેક પ્રશ્ન થાય કે એમની સેવાપ્રવૃત્તિએ એમની અંદરના કવિને શાંત નહોતો કરી દીધો? એમના નામ આગળ કવિ શબ્દ શા માટે ? કોઈ રાજકીય વિશેષણ, કે સામાજીક કાર્યકરનું પદ શા માટે નહીં ?

એમના પુત્ર અને જુનાગઢ લાઈબ્રેરીમાં ગ્રંથપાલ અને કવિ અને હવે સ્વર્ગસ્થ એવા ઈંદુકુમાર જોશી મારા ગાઢ મિત્ર એ કહેતા : ‘એમણે કવિતાને કાગળ ઉપરથી ઊંચકી લઈને કર્મમાં વહેતી મૂકી દીધી હતી.’

થોડા વખત પહેલા મંજુબેન ઈંદુકુમાર જોશી પણ ગયાં – પાછળ કોઈ સંતાન નથી.

પણ કર્મમાં વહેતી કવિતા કદાચ વધારે ચિરંજીવ છે. ભાવનગરમાં એમના નામનો માર્ગ છે, પણ એ નામધારીને કેટલા પદચારીઓ ઓળખે ?

લેખકસંપર્ક
રજનીકુમાર પંડ્યા.,
બી-૩/જી એફ-૧૧, આકાંક્ષા ફ્લેટ્સ, જયમાલા ચોક,મણિનગર-ઇસનપુર રૉડ,અમદાવાદ-૩૮૦૦૫૦
મો. +91 95580 62711 ( વ્હૉટ્સએપ) / લેન્ડલાઇન- +91 79-25323711/ ઇ મેલ: rajnikumarp@gmail.com

Author: Web Gurjari

6 thoughts on “વિસરાયેલા બે પિતા-પુત્ર કવિઓ

  1. અમારા માટે દુર્લભ માહિતી.સૌરાષ્ટ્ર માં કવિ ગઝલકારો ની ખોટ નથી.

  2. વાહ વાહ રજનીભાઈ ખુબ સુંદર લેખ આનું નામ સંશોધન ખુબ ખુબ આભાર

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *