कीर्तन:- ब्रज भयो महर के पूत

સૂરદાસનાં વ્રજ ભાષાનાં પદોનો આસ્વાદ

પૂર્વી મોદી મલકાણ

कीर्तन:- ब्रज भयो महर के पूत

राग:- आसावरी, देव गांधार

ताल:- धमार

ब्रज भयो महर के पूत, जब यह बात सुनी ।
सुनि आनंदे सब लोग, गोकुल नगर-गुनी ।।

अति पूरन पूरे पुण्य, रोपी सुथिर थुनी ।
ग्रह-लगन-नषत-पल सोधि, किन्हीं बेद धुनि ।।

सुनि धाई सब ब्रज नारी, सहज सिंगार किये ।
तन पहिरे नूतन चीर, काजर नैन दिये ।।

कसि कंचुकी, तिलक लिलार, सोभित हार हिये ।
कर कंकन, कंचन थार मंगल-साज लिये ।।

सुभ स्त्रवननि तरल तरौन, बेनी सिथिल गुही ।
सिर बरसत सुमन सुदेस, मानौ मेघ फुही ।।

मुख मंडित रोरी रंग, सेंदुर मांग छुही ।
उर अंचल उड़त न जानि, सारी सुरंग सुही ।।

ते अपनैं- अपनैं मेल, नीकसीं भांति भली ।
मनु लाल मुनैयानि पाँति पिंजरा तोरी चली ।।

गुन गावत मंगल गीत, मिली दस पाँच अली ।
मनु भोर भऐं रबि देखि, फूली कमल कली ।।

पिय पहिलैं पहुँची जाइ अति आनंद भरी ।
लई भीतर भुवन बुलाइ सब सिसु पाइ परी ।।

इक बदन उधारि निहारी, देहिं असीस खरी ।
चिरंजीवों जसुदा नन्द पूरन काम करी ।।

धनि दिन है, धनि ये राति, धनि-धनि पहर धरी ।
धनि-धन्य महरि की कोख, भाग सुहाग भरी ।।

जिनि जायौ ऐसौ पूत, सब सुख-फ़रनि फरी ।
थिर थाप्यौ सब परिवार, मन की सूल हरी ।।

सुनि ग्वालिनी गाइ बहोरि, बालक बोलि लए ।
गुहि गुंजा घसि बन-धातु, अंगनि चित्र ठए ।।

सिर दधि माखन के माट, गावत गीत नए ।
डफ़-झांझ-मृदंग बाजाइ, सबै नन्द भवन गये ।।

मिलि नाचत करत कलोल, छिरकत हरद दही ।
मनु बरसत भादौं मास, नदी धृत-दूध बही ।।

जब जहाँ-जहाँ चित जाइ, पुनि पुनि पाइ परैं ।
इक आपु आपुहीं माहीं, हँसी -हँसी मोद भरैं ।।

इक अभरन लेहिं उतारि, देत न संक करैं ।
इक दधि-गोरोचन-दूब, सब कैं सीस धरैं ।।

तब न्हाई नन्द भए ठाढ़, अरु कुस हाथ धरै ।
नांदी मुख पितर पुजाइ, अंतर सोच हरे ।।

घसि चन्दन चारु मंगाई, बिप्रनि तिलक करे ।
द्विज-गुरु-जन कौं पहिराई, सब कैं पाइ परै ।।

तहँ गैया गनी न जाहिं, तरुनी बच्छ बढी ।
जे चरहिं जमुन कैं तीर, दूनै दूध चढ़ीं ।।

खुर तांबे, रुपै पीठि, सौनै सींग मढ़ि ।
ते दीन्हीं द्विजनि अनेक, हरषि असीस पढ़ि ।।

सब इष्ट मित्र अरु बंधु, हँसी-हँसी बोली लिये ।
मथि मृगमद-मलय- कपूर, माथैं तिलक किये ।।

उर मनि-माला पहिराइ, बसन बिचित्र दिये ।
दै दान-मान-परिधान, पूरन काम किये ।।

बंदीजन-मागध-सूत, आँगन-भौन भरे ।
ते बोलैं लैं-लैं नाऊँ, नहिं हित कोउ बिसरे ।।

मनु बरसत मास आषाढ़, दादुर-मोर ररे ।
जिन जो जाँच्यौ सोइ दीन, अस नन्दराइ ढरे ।।

तब अंबर और मंगाई, सारी सुरंग चुनी ।
ते दीन्ही बधुनी बुलाइ, जैसी जाहि बनी ।।

ते निकसी देति असीस, रुचि अपनी -अपनी ।
बहुरी सब अति आनंद, निज गृह गोप धनी ।।

पुर घर-घर भेरी-मृदंग, पटह-निसान बजे ।
बर बारनि बंदरवार, कंचन कलस सजै ।।

ता दीन तैँ वै ब्रज लोग, सुख संपति न तजे ।
सुनि सबकी गति यह सूर, जे हरि-चरन भजे ।।



વિશ્લેષણ:-

વ્રજમાં શ્રી વ્રજરાજને ત્યાં પુત્ર થયો છે આ વાત જ્યારે સાંભળવામાં આવી ત્યારે ગોકુળ નગરનાં સર્વે ગુણવાન લોકો આનંદમગ્ન થઈ ગયાં. તેમણે માન્યું કે, તેમનાં સર્વે પુણ્ય પૂરા થયાં હોઈ તેમને આત્યંતિક ફળ પ્રાપ્ત થયું છે જેથી કરીને વ્રજરાજ નંદજીનાં વંશને ચલાવનાર આધાર સ્તંભ આવી ગયો છે. બાદમાં ગ્રહ, નક્ષત્ર અને સમયનો વિચાર કરી બ્રાહ્મણોને બોલાવી બાળકના જાતકર્મ સંસ્કાર કરવામાં આવ્યાં. આ સમાચાર જ્યારે વ્રજનાં અન્ય વાસીઓને મળ્યાં તેમની નારીઓ સ્વાભાવિક શૃંગાર કરી નંદભવન તરફ દોડી પડી. આ નારીઓએ નવીન વસ્ત્ર ધારણ કરેલાં હતાં, તેમના નેત્રોમાં કાજલ લગાવેલું હતું, કંચુકી-ચોળી કસીને બાંધી હતી, લલાટ પર બિંદી લગાવી હતી. કાનોમાં સુંદર ચંચળ કુંડળ ધારણ કરેલ હતું, કેશની વેણી ઢીલી ગૂંથી હતી, આ વેણી ઉપર સુંદર સુગંધિત પુષ્પો લગાવેલ હતાં, આ વેણીઓમાંથી અમુક પુષ્પો ભૂમિ પર પડી વર્ષા કરતાં હતાં, હૃદય પર હાર ધારણ કરેલા હતાં, માંગમાં સિંદૂર ભરેલું હતું, સર્વેએ સુંદર સાડી ધારણ કરેલ હતી, પણ આનંદનાં માર્યા તેમની સાડીનાં આંચળ ઊડી રહ્યાં હતાં અને તેમને તેની જાણ જ ન હતી.

આ બધી જ નારીઓ પોતપોતાનાં મંડળની સખીઓ સાથે જે રીતે નીકળી છે તે જોઈને એવું લાગી રહ્યું છે કે માનો લાલમુનિયા પક્ષીઓની પંક્તિ પીંજરાને છોડીને જઈ રહી હોય. આ મંડળની પાંચ-દસ સખીઓ મળીને વ્રજરાજ નંદજીનાં ગુણનાં મંગળગીતો પણ એ રીતે ગાઇ રહી છે કે જાણે પ્રભાત પર સૂર્યનું દર્શન થવા પર કમળની કળીઓ ખીલી ગઈ હોય. અત્યંત આનંદમાં ભરેલી આ વ્રજનારીઓ પોતાનાં સ્વામીઓની પહેલાં જ નન્દભવનમાં જઈ પહુંચી. વ્રજરાણી યશોદાએ આ બધી જ ગોપીઓને ભવનમાં ભીતર ( પ્રસૂતિગૃહમાં ) બોલાવી લીધી. સર્વે સખીઓમાંથી કોઈ શિશુને પગે પડી, કોઈ એને જોઈ આર્શિવાદ આપવા લાગ્યું, કોઈ કહેવા લાગી; યશોદાનન્દન ચિરંજીવી થાવ આપે આવીને અમારી બધી જ મનોકામના પૂર્ણ કરી દીધી. સૂરદાસજી કહે છે કે; આ દિવસ ધન્ય છે, આ રાત્રિ પણ ધન્ય છે, આ પ્રહર અને આ ઘડી પણ ધન્ય છે એમાં સૌભાગ્ય અને સુહાગથી પૂર્ણ આ વ્રજરાણીની કોખ પણ અતિ ધન્ય છે, કે જેણે આવા પુત્રને જન્મ દીધો છે. બીજી રીતે કહું તો નંદરાણીનાં કરેલાં તમામ પુણ્યો ફળદાયી થયાં છે, તેને કારણે તેમનો વંશ અને પરિવાર આજે સ્થિર થયો છે. આને કારણે તેમનાં સમસ્ત પરિજનો અને નિજજનોની મનની વેદના દૂર થઈ છે.

આ સમયે નંદભવનમાં હાજર ગોપીઓએ સર્વે ગોપબાળકોને બોલાવી કહ્યું; આપ સૌ સર્વે ગાયોને યમુનાજળમાં સ્નાન કરાવી, તેમનાં ગળામાં ગુંજા-ઘૂઘરીની માળા પહેરાવી, તેમનાં શ્રીઅંગ પર વનની ભૂમિમાંથી મળતી ગેરુ, રામરજ વગેરે ધાતુઓથી ચિત્રણ કરી તેમને નંદભવનમાં લઈ આવો. આમ આ ગોપીઓ સૂચના આપી રહી હતી, તે સમયે અન્ય ગોપો એકત્ર થઈ મસ્તક પર દહીં અને માખણનાં ભરેલાં મટકા લઈ, પોતાનાં રચેલા નવીન ગીતો ગાતા -ગાતા, હાથમાં ડફ, ઝાંઝ, મૃદંગ, પડગ આદી વાદ્ય વગાડતાં -વગાડતાં, નાચતાં, ગાતાં, વાર્તા વિનોદ કરતાં- કરતાં નંદભવનમાં આવ્યાં અને પરસ્પર એકબીજા ઉપર હલ્દી મેળવેલ દહીં ઉડાડવાં લાગ્યાં. આ રીતે ક્રીડા કલ્લોલ કરતાં ગોપોને જોઈ એવું લાગતું હતું કે, જાણે ભાદરવા માસમાં મેઘ વર્ષા થઈ રહી હોય. નંદભવન અને તેની આસપાસની સર્વે જગ્યાઓમાંથી ઘી, દૂધ, દહીંની નદીઓ વહેવા લાગી હતી. નંદભવન સમેત ગોકુળની સર્વે જગ્યાઓમાં જેને જ્યાં રૂચે તે રીતે એકત્ર થઈ નૃત્ય -ગાન -દધિકાંદૌ આદી ક્રીડા કરી રહ્યાં છે. સર્વે ગોપો આનંદમગ્ન થઈ કોઈની પણ પરવા કરતાં નથી. એવામાં કોઈ દોડીને શ્રી નંદરાયજીનાં ચરણ સ્પર્શ કરી રહ્યું છે, ત્યારે નંદરાયજી તેનાં મસ્તક પર હાથ ફેરવી રહ્યું છે. કોઈ પોતાનાં જ આનંદમાં હસી રહ્યું છે, કોઈ આભૂષણ પહેરી રહ્યું છે અને કોઈ પહેરાવી રહ્યું છે, તો કોઈ પોતાનાં આભૂષણ ઉતારી પોતાની પાસે રહેલ વ્યક્તિને પ્રેમથી પહેરાવી રહ્યું છે. આજે કોઈને કોઈ પ્રકારનો સંકોચ લાગી નથી રહ્યો. કોઈ કોઈનાં મસ્તક ઉપર દુર્વા, ગોરોચન અને દહીં નાખી રહ્યું છે. આમ સર્વે પ્રકારની ક્રીડાઓ ચાલતી રહી, તેવામાં નંદરાયજી સ્નાન કરવા માટે પધાર્યા.

સ્નાન કરીને આવ્યાં પછી શ્રી નંદરાયજીએ હાથમાં કુશ લઈ નાંદીમુખ શ્રાધ્ધ કરી પિતૃઓની પૂજા કરી તેમનો (પિતૃઓનો ) હૃદયનો સંતાપ ( શ્રી નંદને ત્યાં પોતાનો કોઈ જ વંશધર નથી તે વાતનો શોક દૂર કરી દીધો. ) આપે ઉત્તમ ચંદન મંગાવ્યું, ઘસાવ્યું અને તેને બ્રાહ્મણો તથા ગુરૂજનોને ભાલે લગાવ્યું છે. ત્યાર પછી આ સર્વે ગુણીજનોને વસ્ત્રાભૂષણ પહેરાવી સર્વનાં પગમાં પડી સર્વે લોકોનાં ચરણસ્પર્શ કરી આર્શિવાદ લીધાં છે. ત્યારપછી આપે વાછરડાંઓથી પુષ્ટ થયેલી બમણું દૂધ આપનારી ગણી ગણાય નહીં તેટલી ગાયોને મંગાવી. આ ગાયોનાં પગની ખુર ને આપે તાંબાથી, પીઠને ચાંદીથી અને સિંગને સોનેથી મઢી ત્યાર પછી આપે આ સર્વે ગાયોનું દાન તે બ્રહ્મજનો અને ગુણીજનોને કર્યું. શ્રી નંદરાયજીનાં ગૌદાનથી પ્રસન્ન થઈ સર્વેએ આર્શિવાદ આપ્યાં. બ્રહ્મજનોને હર્ષિત કર્યા પછી નંદરાયજીએ સર્વે ઇષ્ટ મિત્રો અને બંધુબાંધવોને બોલાવ્યાં. પછી તેમને પણ ચંદન તિલક લગાવી, તેમનાં ગળામાં મોતીમણિ માળા પહેરાવી તેમનું સ્વાગત કર્યું અને ત્યારપછી અનેક રંગોવાળા વસ્ત્ર એવં થાન (ઉપવસ્ત્ર ) પહેરાવી તેમને સંતુષ્ટ કર્યા.

બંદીજન, માગધ, સૂત, સ્વસ્તિ આદી લોકોની ભીડ આંગણમાં અને ભવનમાં ભરી હતી. શ્રી નંદરાયજી એમને પણ ભૂલ્યાં ન હતાં. આપે સર્વેને માન અને દાન આપીને સત્કૃત કર્યા અને જેણે જે માંગ્યું છે તે સર્વે તેને આપ્યું છે. આ આંગણે આવેલાં સર્વે અતિથિઓ નંદરાયજીનું નામ લઈ લઈને જે રીતે યશોગાન કરી રહ્યાં હતાં તે જોઈને એવું લાગતું હતું, જાણે અષાઢ માસમાં વર્ષા પ્રારંભ થવા પર અનેક દેડકાઓ અને મયૂરો ધ્વનિ કરી રહ્યાં હોય.

સર્વે જનઅતિથિઓને સંતુષ્ટ કર્યા પછી શ્રી નંદરાયજીએ સ્વયં પસંદ કરેલી સુંદર રંગોવાળી ચુનરીઓની ઢેરી મંગાવી છે. ત્યારપછી આપે ગામની સર્વે સૌભાગ્યવતી નારીઓને બોલાવી જેને જે યોગ્ય લાગી તે તેમનાં હાથમાં થમાવી. આ સવે જનીઓ પોત પોતાની રુચિ અનુસાર આર્શિવાદ દેતી નંદભવનમાંથી નીકળી અને અત્યંત આનંદિત થતી પોતાનાં ગૃહમાં આવી.

આખા ગોકુળ ગામનાં પ્રત્યેક ગૃહમાં ભેરી, મૃદંગ, ડફ, ઝાંઝ આદી વાદ્ય વાગવા લાગ્યાં. તેમનાં ઉંબરા પર તોરણ બાંધવામાં આવ્યાં અને આંગણે ભરેલાં કળશ મૂકવામાં આવ્યાં. શ્રી સૂરદાસજી કહે છે કે, આજનો આ વિશિષ્ટ દિવસ છે કારણ કે આજ દિવસ પછી સુખ અને સંપતિએ વ્રજવાસીઓનો સાથ ક્યારેય છોડ્યો નથી. આપ શ્રી સૂરદાસજી આગળ વધતાં કહે છે કે, જે શ્રી હરિનાં ચરણોને નિત્ય ભજે છે તે સર્વેની આ વ્રજવાસીઓ જેવી જ ગતિને પ્રાપ્ત કરી નિત્ય સુખ સંપતિમાં સમન્વિત રહે છે.


યુ ટ્યુબ લિન્ક માટે શ્રી માપાવાલા -નાગપુર કીર્તન સમાજનો હું આભાર માનું છું.

-email id:- mapawalahavelisangeet@gmail.com


©૮-૨૪ -૨૦૨૧ પૂર્વી મોદી મલકાણ. યુ.એસ.એ | purvimalkan@yahoo.com


 

Author: Web Gurjari

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *