ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭ :: પ્રકરણ ૫૫: કૅબિનેટ મિશન(૩)

દીપક ધોળકિયા

જિન્નાનું મેમોરેન્ડમ

૧૨મી તારીખે લીગ અને કોંગ્રેસે સમજૂતીનાં બિંદુઓ અંગે પોતપોતાના દૃષ્ટિકોણનાં મેમોરેન્ડમો કૅબિનેટ મિશનને મોકલી આપ્યાં. લીગના પ્રમુખ જિન્નાએ એમાં લખ્યું કે સમજૂતી માટે લીગની અમુક માગણી તો સંતોષાવી જ જોઈએ:

૧. મુસ્લિમ બહુમતીવાળા છ પ્રાંતો છે તેમને એક ગુપમાં મૂકવા. (એટલે કે પંજાબ, વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત, બલુચિસ્તાન, સિંધ, બંગાળ અને આસામને મુસ્લિમ ગ્રુપમાં મૂકવાં). મેમોરેન્ડમમાં જિન્નાએ આ ગ્રુપને ‘પાકિસ્તાન ગ્રુપ’ નામ આપ્યું. એમણે લખ્યું કે આ ગ્રુપ સંરક્ષણ, વિદેશી બાબતો અને સંરક્ષણ માટે જરૂરી હોય તેટલી સંદેશવ્યવહાર સેવા સિવાયના બધા વિભાગ સંભાળશે. આ ત્રણ વિષયો અંગે પાકિસ્તાન ગ્રુપ અને હિન્દુ ગ્રુપની બંધારણ સભાઓ સાથે બેસીને નિર્ણય લેશે.

૨. પાકિસ્તાન ગ્રુપની અલગ બંધારણ સભા હશે.  એના ઘટક પ્રાંતો નક્કી કરશે કે કેટલા વિષયો પ્રાંત સ્તરે અને કેટલા કેન્દ્રીય સ્તરે (પાકિસ્તાન ફેડરેશન પૂરતા કેન્દ્રીય સ્તરે) અલગ રાખવા.

૩.પાકિસ્તાન ગ્રુપમાં બંધારણ સભામાં દરેક પ્રાંતમાં જુદી જુદી કોમોને એમની વસ્તીના પ્રમાણમાં પ્રતિનિધિત્વ મળશે.

(અહીં જિન્નાના પરસ્પર વિરોધી વિચારોનું પ્રતિબિંબ મળે છે. જો પાકિસ્તાન ગ્રુપમાં બધી કોમોને વસ્તી પ્રમાણે પ્રતિનિધિત્વ આપવાનું હોય તો અવિભાજિત ભારતમાં એ નિયમ કેમ લાગુ ન પાડી શકાય? કદાચ જિન્ના સમજતા હતા કે દેશમાં વસ્તી એવી સેળભેળ હતી કે ખરેખર કોમી સમસ્યાના ઉકેલનો રસ્તો સૌને સમાન અધિકારો આપવાનો છે).

૪. પાકિસ્તાન ફેડરેશનનું બંધારણ બની ગયા પછી કોઈ પણ પ્રાંતને એમાં રહેવું કે નીકળી જવું તે નક્કી કરવાનો અધિકાર રહેશે પણ એના માટે એ પ્રાંતમાં લોકમત લેવાનો રહેશે.

૫. સંઘ સરકારની પોતાની ધારા ઘડનારી સભા હશે કે નહીં, તેની ચર્ચા કરવાની પણ ગ્રુપોની બંધારણ સભાઓની સંયુક્ત બેઠકમાં છૂટ હોવી જ જોઈએ. તે ઉપરાંત નાણાની વ્યવસ્થા કેમ કરવી તે પણ સંયુક્ત બેઠક પર છોડવું જોઈએ, પરંતુ સંઘ સરકારને કરવેરા લાગુ કરવાનો અધિકાર તો આપી જ ન શકાય.

૬.સંઘની સરકાર અને ધારાસભામાં બન્ને ગ્રુપને સરખી સંખ્યામાં પ્રતિનિધિઓ મળવા જોઈએ.

૭. કોમી મુદ્દાને સ્પર્શતો કોઈ પણ ઠરાવ હિન્દુ પ્રાંતો અને મુસ્લિમ પ્રાંતોની ઍસેમ્બ્લીઓની બહુમતીનો ટેકો ન હોય તો સંયુક્ત બંધારણસભામાં મંજૂર થયેલો ગણાશે નહીં.

૮. સંઘ ત્રણ-ચતુર્થાંશ સભ્યોના સમર્થન વિના વિવાદાસ્પદ મુદ્દા પર સંઘ સરકાર કોઈ ધારાકીય,કારોબારી કે વહીવટી નિર્ણય નહીં લે.

૯. ગ્રુપ અને પ્રાંતોનાં બંધારણમાં ધર્મ, સંસ્કૃતિ અને જુદી જુદી કોમોને સ્પર્શતી બાબતો માં મૂલભૂત અધિકારો અને સમ્રક્ષણ આપવાની જોગવાઈ હશે.

૧૦. સંઘના બંધારણમાં એવી જોગવાઈ હશે કે કોઈ પણ પ્રાંત એની ઍસેમ્બ્લીમાં બહુમતીના આધારે સંઘના બંધારણની શરતો પર (પુનર્‍)વિચાર કરવાની માગણી કરી શકશે અને શરૂઆતના દસ વર્ષના ગાળા પછી સંઘમાંથી હટી જવાનો નિર્ણય લઈ શકશે.

જિન્નાએ કહ્યું કે આ સિદ્ધાંતો અમે શાંતિપૂર્ણ અને સૌહાર્દભર્યા સમાધાન માટે રજૂ કર્યા છે. આ ઑફર આખી ને આખી રહે છે અને એનાં દરેક બિંદુ એકબીજાં સાથે જોડાયેલાં છે.

જિન્ના એવું કહેવા માગે છે કે પાકિસ્તાન ગ્રુપનું પોતાનું જ બંધારણ હશે, સંઘનું બંધારણ કેવું હોવું જોઈએ તેમાં પણ એનો અવાજ રહેશે અને આમાંથી એક પણ ‘સિદ્ધાંત’ છોડી દેવાય તે એમને મંજૂર નથી.

કોંગ્રેસનાં સૂચનો

કોંગ્રેસે પણ  એ જ દિવસે પોતાનાં સૂચનો મોકલી આપ્યાં.

૧. બંધારણ સભા નીચે દર્શાવ્યા પ્રમાણે રચાશેઃ

ક. દરેક પ્રાંતીક ઍસેમ્બ્લીમાંથી સપ્રમાણ પ્રતિનિધિત્વના ધોરણે પ્રતિનિધિ ચુંટાશે. આ રીતે પ્રાંતિક ઍસેમ્બ્લીના કુલ સભ્યોના પાંચમા ભાગના પ્રતિનિધિઓ હશે.  પ્રતિનિધિ ગૃહનો સભ્ય હોય અથવા બહારથી હોય.

ખ. બ્રિટિશ ઇંડિયામાં વસ્તીદીઠ જેટલા પ્રતિનિધિ મળ્યા હોય તેટલા જ પ્રતિનિધિ રજવાડાંની એટલી જ વસ્તી માટે હશે.

૨. બંધારણસભા સંઘનું બંધારણ બનાવશે. એમાં ફેડરલ સરકાર અને લેજિસ્લેટિવ ઍસેમ્બ્લી હશે; વિદેશી બાબતો, સંરક્ષણ, સંદેશવ્યવહાર, મૂળભૂત અધિકારો, ચલણ, કસ્ટમ અને આયોજનના વિષયો સંઘ સરકાર હસ્તક રહેશે. સંઘ સરકારને પોતાનાં કાર્યો માટે જરૂરી નાણાકીય સાધનો ઊભાં કરવાની સત્તા હશે અને જાહેર કટોકટી વખતે બંધારણની વ્યવસ્થા પડી ભાંગે ત્યારે એના ઉપાયો કરવાની સત્તા પણ સંઘ સરકાર પાસે હોવી જોઈએ.

૩. બાકીની બધી સત્તા પ્રાંતો અથવા યુનિટોના હાથમાં રહેશે.

૪. પ્રાંતોનાં ગ્રુપ બનાવી શકાશે અને આવાં ગ્રુપો નક્કી કરશે કે કયા વિષયો સહિયારા રૂપે હાથ ધરવા.

૫. સંઘનું બંધારણ બની ગયા પછી પ્રાંતો પોતાનાં ગ્રુપો બનાવી શકે છે અને પોતાના ગ્રુપનું બંધારણ અથવા બંધારણો બનાવી શકે છે.

૬. કોઈ પણ કોમી બાબતો માટે સંઘના અખિલ ભારતીય બંધારણમાં જે જોગવાઈઓ હોય તે સંબંધિત કોમ કે કોમોની બહુમતીની મંજૂરી ન મળે તો સ્વીકાર્ય નહીં બને.  આમાં જો કોઈ સંમતિ ન થાય તો એ મુદ્દો લવાદને સોંપી દેવાશે. કોઈ મુદ્દો કોમની નજરે બહુ મોટો છે કે નહીં તે સ્પીકર નક્કી કરશે અથવા ફેડરલ કોર્ટને સોંપી દેશે.

૭. બંધારણ બનાવવાની પ્રક્રિયામાં કોઈ મુદ્દા પર વિવાદ ઊભો થશે તો એ લવાદને સોંપી દેવાશે.

૮. બંધારણમાં જરૂર પડે ત્યારે સુધારો કરવાની જોગવાઈ હશે.

મુસ્લિમ લીગના મેમોરેન્ડમ પર કોંગ્રેસની ટિપ્પણી

પૉઇંટ નં. ૧:  લીગનો મુદ્દો ફગાવી દેતાં કોંગ્રેસે કહ્યું કે આખા દેશ માટે એક જ બંધારણ સભા હોવી જોઈએ. તે પછી પ્રાંતોની ઇચ્છા હોય તો ગ્રુપ બનાવે. આ મુદ્દો પ્રાંતો પર છોડી દેવો જોઈએ. જિન્નાએ પાકિસ્તાન ગ્રુપમાં આસામને સામેલ કર્યું તેના વિશે કોંગ્રેસે કહ્યું કે દેખીતી રીતે જ આસામ એ ગ્રુપનો ભાગ ન બની શકે, અને વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતમાં ચૂંટણીનાં પરિણામ દેખાડે છે કે એને એ ગ્રુપમાં જવામાં રસ નથી.

પૉઇંટ નં. ૨ કોંગ્રેસે સ્વીકાર્યો.

પૉઇંટ નં. ૩ વિશે કોંગ્રેસે કહ્યું કે ચૂંટણીની સૌથી સારી પદ્ધતિ એકલ સંક્રમણીય મતદાન પદ્ધતિ છે.

પૉઇંટ ૪ વિશે કોંગ્રેસનો અભિપ્રાય એવો હતો કે પ્રાંતોને દસ વર્ષ પછી  નીકળી જવાની છૂટ આપવાનો અર્થ નથી, કારણ કે ગ્રુપમાં પૂર્વ સંમતિથી જ જોડાઈ શકાય એવી વ્યવસ્થા છે.

પૉઇંટ ૫ વિશે કોંગ્રેસે કહ્યું કે અમે માનીએ છીએ કે સંઘની ધારાસભા હોવી જોઈએ અને એને પોતાનાં નાણાકીય સાધનો ઊભાં કરવાની સત્તા પણ હોવી જોઈએ.

 પૉઇંટ ૬ અને ૭ પર ટિપ્પણી કરતાં કોંગ્રેસે બન્ને ગ્રુપોને સમાન સંખ્યામાં પ્રતિનિધિત્વ આપવાનું સૂચન નકારી દીધું. કોંગ્રેસે  કહ્યું કે કોઈ પણ મહત્ત્વના કોમી મુદ્દા પર બંધારણમાં કરેલી જોગવાઈને બંધારણ સભામાં બેઠેલા સંબંધિત કોમના બહુમતી સભ્યો મંજૂર ન કરે ત્યાં સુધી  સ્વીકાર્ય ન ગણવાની જોગવાઈ પૂરતી છે. એમાં કંઈ સમસ્યા ઊભી થાય તો લવાદને એ મુદ્દો સોંપી શકાય.

પૉઇંટ નં. ૮ને તો કોંગ્રેસે તદ્દન નકારી કાઢ્યો અને કહ્યું કે દરેક કોમને પૂરતું રક્ષણ આપવાની વ્યવસ્થા કર્યા પછી આ સૂચન માનવું તે સ્થાપિત હિતોને રક્ષણ આપવાનો રસ્તો ખોલવા જેવું થશે.

પૉઇંટ નં.૯નો કોંગ્રેસે સ્વીકાર કર્યો પણ ઉમેર્યું કે ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક મૂળભૂત અધિકારો આપવાની જરૂર છે જ પરંતુ એનું સ્થાન સંઘના બંધારણમાં છે.

પૉઇંટ ૧૦ વિશે કોંગ્રેસનું કહેવું હતું કે બંધારણમાં જ એવી વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ કે એમાં સુધારા કરવાની જરૂર પડે ત્યારે કરી શકાય.

કૅબિનેટ મિશન નિષ્ફળ

કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગના વિચારોમાં એટલું મોટું અંતર હતું કે આ મેમોરેન્ડમો સાથે ૧૨મી, છેલ્લા દિવસે કૉન્ફરન્સ પડી ભાંગી. જિન્ના દરેક રીતે ‘પાકિસ્તાન’ ગ્રુપને સ્વતંત્ર રાખવા માગતા હતા અને તે એટલે સુધી કે ચલણ, કસ્ટમ વગેરે પણ સંઘ પાસે ન રાખવાની માંગ કરતા હતા.  સંઘને કરવેરા નાખવાનો અધિકાર આપવા પણ એ તૈયાર નહોતા. આમ સંઘ સરકાર સંપૂર્ણપને ગ્રુપોની દયા પર રહેવી જોઈએ એમ એમનો મત હતો. એ ભારતમાં જ બે અલગ રાજ્યોની માંગ કરતા હતા જેમાં સંઘ સરકારને એક ક્લબ કરતાં ઊંચો દરજ્જો આપવા નહોતા માગતા. તે પણ, કૅબિનેટ મિશનને સંતોષવા માટે. હકીકતમાં એમને આખું આસામ, આખું બંગાળ, આખું પંજાબ, આખો વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત અને સિંધ જોઈતાં હતાં.

કૅબિનેટ મિશનના સભ્યો અને વાઇસરૉય દિલ્હી જવા રવાના થઈ ગયા. ૧૬મીએ કૅબિનેટ મિશન અને વાઇસરૉયે દિલ્હીમાં નિવેદનો બહાર પાડ્યાં. એની વિગતો આવતા અઠવાડિયે.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register – Jan-June 1946 Vol. I


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ dipak.dholakia@gmail.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

Author: Web Gurjari

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *