ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭ :: પ્રકરણ ૫૦: કલકત્તામાં રમખાણ

દીપક ધોળકિયા

બ્રિટિશ સરકારમાં ભારત માટેના પ્રધાન લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સે ૧૯૪૬નું નવું વર્ષ શરૂ થતાં ભારતની જનતાજોગ રેડિયો સંદેશમાં ૧૯૪૬નું વર્ષ ભારત માટે ભારે મહત્ત્વનું નીવડવાની આશા વ્યક્ત કરી હતી. આ વર્ષમાં લગભગ કોઈ મહિનો એવો ન રહ્યો કે જેમાં ભારતે આઝદી તરફ એક ડગલું આગળ ન ભર્યું હોય કે કોઈ રાજકીય દૃષ્ટિએ મહત્ત્વની ઘટના ન બની હોય. વર્ષના પહેલા જ અઠવાડિયામાં આઝાદ હિન્દ ફોજના ત્રણ નેતાઓને માફી આપવાનો નિર્ણય જાહેર કરવામાં આવ્યો તેનાથી પ્રજાકીય ઉત્સાહમાં ભરતી આવી હતી. સુભાષબાબુનું  ‘જયહિન્દ’નું સૂત્ર સામાન્ય વપરાશમાં આવવા લાગ્યું હતું. આ જોશમાં વૈમનસ્ય પેદા કરવામાં અબ્દુલ રશીદના કેસની મોટી ભૂમિકા રહી.

અબ્દુલ રશીદ પર આરોપ

એમના પર પાંચ આરોપ હતા તેમાંથી યુદ્ધ કેદીઓ પર અમાનુષી અત્યાચાર ગુજારવાના બે આરોપમાંથી એક માટે જનમટીપ અને બીજા અપરાધ માટે સાત વર્ષના કારાવાસની સજા કરાઈ.  કૅપ્ટન અબ્દુલ રશીદનો કેસ શાહનવાઝ ખાનના કેસથી થોડો જુદો પડતો હતો. શાહનવાઝ ખાને યુદ્ધ કેદીઓને પાઠ ભણાવવાના અરોપ હતા, પણ કોઈ ઘટના વખતે એમની હાજરી હતી કે એમણે  પોતે કોઈને માર્યા એવું સાબીત નહોતું થઈ શક્યું. અબ્દુલ રશીદને યુદ્ધકેદીઓની છાવણીમાંથી આઝાદ હિન્દ ફોજ માટે ભરતી કરવાની જવાબદારી સોંપાઈ હતી, એ દરમિયાન એમણે અમુક કેદીઓને આઝાદ હિન્દ ફોજમાં જોડાઈને ઇંગ્લેંડના રાજા સામે લડવાની ફરજ પાડવા માટે ગંભીર ઈજાઓ પહોંચાડી.

રાજકીય દૃષ્ટિએ પણ બીજો તફાવત એ હતો કે અબ્દુલ રશીદ મુસલમાન હોવાથી મુસ્લિમ લીગે એમના બચાવનું બીડું ઝડપ્યું અને કોંગ્રેસના વકીલોને એમાં સામેલ ન કર્યા. બીજું, શાહનવાઝ ખાન, પ્રેમ કુમાર સહગલ અને ગુરબખ્શ સિંઘ ઢિલ્લોં કોર્ટ સમક્ષ ઉપસ્થિત થયા ત્યારે યુનિફૉર્મમાં તો હતા પણ એમણે એમની હિન્દુસ્તાનની સેનાની રૅન્ક અથવા બીજા મૅડલ છાતીએ નહોતા લગાડ્યા. અબ્દુલ રશીદ ભારતીય સેનાના પૂરા ગણવેશ સાથે હાજર થયા. એમની વિરુદ્ધ જુબાની આપનારા સાક્ષીઓમાં ઘણા મુસલમાનો પણ હતા. અબ્દુલ રશીદના વકીલે કોઈની ઉલટ તપાસ ન કરી, માત્ર છેલ્લે આરોપીને પોતાનું નિવેદન કરવાનો અધિકાર હોય છે તેનો ઉપયોગ કર્યો.

આ નિવેદનમાં એમણે સમ્રાટ પ્રત્યેની પોતાની વફાદારી ભારપૂર્વક જાહેર કરી. એના માટે એમણે કહ્યું કે પોતે આઝાદ હિન્દ ફોજમાં ‘હિન્દુ રાજ’ હતું તેનાથી મુસલમાનોને બચાવવા  માટે જોડાયા. હવે મુસલમાનો પોતે જ આવીને કહેતા હોય કે અબ્દુલ રશીદે પોતે, અથવા એમની હાજરીમાં અને એમના હુકમથી અમને માર્યા અને આઝાદ હિન્દ ફોજમાં જોડાવાની ફરજ  પાડી, તો એમણે હિન્દુ રાજથી કઈ રીતે બચાવ્યા તેનો એમણે ખુલાસો ન આપ્યો.

આઝાદ હિન્દ ફોજની રચનાથી પહેલાં બેંગકોકમાં  ઇંડિયા ઇંડીપેન્ડન્સ લીગની પરિષદ મળી તેમાં  ઘણાય મુસલમાન હાજર હતા અને એમાં ઠરાવ થયો હતો કે ભારત ‘એક’ અને અવિભાજ્ય છે. આંદોલન રાષ્ટ્રીય ધોરણે ચલાવવાનું હતું  એના કોઈ એક વર્ગ  માટે  નહીં. પરિષદે ભારતીય  રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ વિશે કહ્યું હતું  કે એ  જ એકમાત્ર સંગઠન એવું છે કે જે સમગ્ર ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને ઇંડીપેન્ડન્સ લીગ કોંગ્રેસના કાર્યક્રમોમાંથી માર્ગદર્શન લેશે. આરઝી હકુમતના નિર્ણયો પ્રમાણે પણ દરેક હિન્દવાસી એના પ્રત્યે વફાદાર રહેશે. આરઝી હકુમતે બધાની ધાર્મિક સ્વતંત્રતાની પણ બાંયધરી આપી હતી. આ જોતાં અબ્દુલ રશીદને એમાં વિશ્વાસ નહોતો. એ આઝાદ હિન્દ ફોજમાં એટલા માટે જોડાયા કે કેદીઓની જેલમાં જે સગવડો મળે  તેના કરતાં ઑફિસર તરીકે વધારે સુખસગવડો મળી શકે.

કોર્ટ માર્શલમાં એમને સાત વર્ષની સજા થઈ ત્યારે લોકો પર જે અસર  થઈ તે શાહનવાઝ ખાનના કેસ કરતાં જુદી હતી.મુસલમાનોમાં એવો પ્રચાર ફેલાયો કે અબ્દુલ રશીદ મુસલમાન હોવાને કારણે સજા થઈ છે. આ સાથે જ આખા દેશમાં મુસલમાનો ભડકી ઊઠ્યા, જો કે કલકત્તાનાં વિરોધ પ્રદર્શનોમાં કોમી તત્ત્વ ઘૂસી ન શક્યું, પણ દિલ્હી, મુંબઈ, પંજાબમાં મુસલમાનોએ પોતાની દુકાનો બંધ રાખી અને સ્થાનિક મુસ્લિમ લીગે સજાના વિરોધમાં ઠરાવો પસાર કર્યા.

કલકત્તામાં પાંચ દિવસ

૧૧મી ફેબ્રુઆરીની સવારથી કલકત્તામાં તોફાનો શરૂ થઈ ગયાં. સવારથી જ ટોળાં રસ્તે ફરતાં થઈ ગયાં. રસ્તાઓ પર એમણે વાડબંધીઓ ઊભી કરી દીધી. વાહનોને રોકીને મુસાફરોને ઉતારી મૂક્યા. પોલીસે ટીઅરગૅસનો ઉપયોગ કરીને ટોળાંને વીખેરવાના પ્રયાસ કર્યા પણ એની અસર ન થતાં ગોળીબાર કર્યો. એમાં એકાનું મૃત્યુ થયું અને બીજા આઠ ઘવાયા. કેટલીયે મિલિટરી ટ્રકોને પણ ટોળાંએ આગ લગાડી દીધી કે એની તોડફોડ કરી.

પોલીસ અને વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચે પણ ઝપાઝપી થઈ તે પછી ૨૭ વિદ્યાર્થીઓની પોલીસે ધરપકડ કરી. વિદ્યાર્થીઓમાં હિન્દુઓ અને મુસલમાનો, બન્ને હતા.

૧૨મીએ કલક્ત્તામાં એક વિદ્યાર્થીઓનું એક માઇલ લાંબું સરઘસ નીકળ્યું, હુસેન સુહરાવર્દી અને સતીશ ચંદ્ર દાસગુપ્તાએ સરઘસની આગેવાની લીધી સભામાં સુહરાવર્દીએ કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગના ઝંડા એક સાથે સરઘસમાં ફરકતા હતા તેના માટે આનંદ વ્યક્ત કર્યો.મુસ્લિમ લીગ, કોંગ્રેસ, સામ્યવાદીઓ, સ્ત્રીઓ અને વિદ્યાર્થીઓ જોડાયા. સુહરાવર્દીએ એક ઇંટરવ્યુમાં કહ્યું કે આ આંદોલન માત્ર વિદ્યાર્થીઓનું નથી, હિન્દુ અને મુસ્લિમ, બધા એમાં જોડાયા છે. એમણે કહ્યું કે આજની સફળતા બધાની એકતાનું પરિણામ છે. લીગ અને કોંગ્રેસ આ રીતે બીજા મુદ્દાઓ પર પણ સાથે મળીને એકબીજાની વાત સમજે અને કામ કરે તો ભારતની બધી સમસ્યા હલ થઈ  જશે.

બીજા દિવસે ગવર્નરે આર્મીને નાગરિક તંત્રની મદદે બોલાવ્યું. મૌલાના આઝાદે એક નિવેદન બહાર પાડીને કહ્યું કે અસામાજિક તત્ત્વોએ લોકોની લાગણીનો લાભ લઈને તોફાનો કર્યાં છે.  એમણે કોંગ્રેસ કાર્યકરોને શાંતિ સ્થાપવા માટે કામ કરવાની અપીલ કરી. મુસ્લિમ લીગના કાઝી મહંમદ ઈસા ખાને પણ મુસલમાનોને સીધી કાર્યવાહી ન કરવા અને નેતાઓના આદેશની રાહ જોવા જણાવ્યું.

દિલ્હી,મુંબઈ. લાહોર, અલ્હાબાદ સુધી આગ પહોંચી

મુંબઈમાં ૧૨મીએ લોકોનાં ટોળેટોળાં નીકળી પડ્યાં. રસ્તા બંધ થઈ ગયા. પોલીસનો ડેપ્યુટી કમિશનર ખાનગી ટૅક્સીમાં સાદા કપડામાં ક્રોફર્ડ માર્કેટ સુધી જતો હતો પણ ભીડે એને આગળ જવા ન દીધો. ખૂબ ભાંગફોડ થઈ. કતલખાના, શાકમાર્કેટ બંધ રહ્યાં અને કાપડ મિલોમાં કામદારો પહોચી જ ન શક્યા. કારખાના

દિલ્હીમાં મુસ્લિમ લીગના એક નેતા સહિત ૩૦ મુસલમાનોની પોલીસે ધરપકડ કરી લીધી. કેટલાક સામ્યવાદીઓ પણ પકડાયા. અલ્હાબાદમાં પણ મિલિટરીની ટ્રકોને લોકોએ નુકસાન પહોંચાડ્યું. લાહોરમાં વિદ્યાર્થીઓએ લાહોર સ્ટૂડન્ટ્સ કોંગ્રેસના નેજા હેઠળ મોટી સભા રાખી અને અબ્દુલ રશીદની સજા રદ કરવાની માગણી કરી. બીજા એક ઠરાવમાં જયપ્રકાશ નારાયણ, અચ્યુત પટવર્ધન, રામમનોહર લોહિયા વગેરે સમાજવાદી નેતાઓને છોડી મૂકવાની માગણી કરાઈ.

પરંતુ કલકત્તામાં તો ત્રીજા દિવસે પણ તોફાનો વધારે ગંભીર બન્યાં. પોલીસે પંદર જગ્યાએ ગોળીબાર કર્યો. એક ચર્ચ પણ ભીડની હિંસાનું નિશાન બન્યું. સરકારે ગુરખા બ્રિગેડને મોકલી હતી, એનો ગુસ્સો શહેરમાં વસતા નેપાલી કામદારો પર નીકળ્યો.

૧૩મીએ દિલ્હીમાં ટ્રામ વર્કર્સ યુનિયને હડતાળ પાડી અને ૧૪મીએ મદ્રાસમાં વિદ્યાર્થીઓએ વીરરાઘવનના અધ્યક્ષપદે સભા યોજીને કૅપ્ટન રશીદને છોડી મૂકવાની માગણી કરી. ૧૪મીથી ક્લકત્તામાં શાંતિ થવા લાગી,હિંસાની ઘટનાઓ ઓછી થઈ. ૧૫મીથી છૂટાછવાયા બનાવોને બાદ કરતાં જનજીવન થાળે પડવા લાગ્યું. ૧૭મીએ સરકારે સભાસરઘસ પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો. કલકત્તા રાબેતા મુજબના જીવન તરફ પાછું ફરવા લાગ્યું હતું.

તે પછી કોંગ્રેસ પ્રમુખ મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદે એક નિવેદનમાં જે કંઈ બન્યું તેના માટે સરકારને જવાબદાર ઠરાવી. તે સાથે જ, એમણે કહ્યું કે વિદ્યાર્થીઓ અને યુવાનોએ પણ, જો ભારત દેશની સ્વતંત્રતા માટે એ કામ કરતા હોય તો, વધારે જવાબદારીની ભાવનાથી કામ કરવું જોઈએ. મૌલાનાએ ચર્ચને નુકસાન કરાયું અને નેપાલી નાગરિકો પર હુમલા થયા તેની પણ આકરી ટીકા કરી.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

1.The Indian National Army Trials by L. C. Green in The Modern Law Review

Vol. 11, No. 1 (Jan., 1948), pp. 47-69 (23 pages) (Read here: http//www.jstor.org/stable/1090088)

  1. The Indian Annual Register – Jan-June 1946 Vol. I

શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ dipak.dholakia@gmail.com
બ્લૉગઃ મારી બારી


Author: Web Gurjari

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *