ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭ :: પ્રકરણ ૪૯: આઝાદ હિન્દ ફોજના સેનાનીઓ સામે ખટલો અને કોંગ્રેસ

દીપક ધોળકિયા

૧૯૪૫ની પાંચમી નવેમ્બરે લાલ કિલ્લામાં આઝાદ હિન્દ ફોજના ત્રણ અગ્રગણ્ય સેનાનીઓ કૅપ્ટન ગુરબખ્શ સિંઘ ઢિલ્લોં, શાહ નવાઝ ખાન અને પ્રેમ કુમાર સહગલ વિરુદ્ધ કોર્ટ માર્શલની કાર્યવાહી શરૂ થઈ. આ કેસ દેશભક્તો વિરુદ્ધ હતો એટલે જનતામાં ભારે ઉત્સુકતા હતી. તે ઉપરાંત પહેલી જ વાર આઝાદ હિંદ ફોજની રચના, પૂર્વભૂમિકા, નેતાજી સુભાષબાબુનું નેતૃત્વ વગેરે કેટલીયે વાતો સત્તાવાર રીતે બહાર આવી. આમ તો સૌ આ બધું જાણતા હતા પણ એ કથાઓ રૂપે ફેલાયેલી વાતો હતી. કોર્ટ માર્શલના કુલ દસ કેસો હતા અને આ બીજા નંબરનો કેસ હતો. એમાં આઝાદ હિન્દ ફોજના નેતાઓ હોવાથી એનું મહત્ત્વ બહુ વધી ગયું.

કોર્ટ માર્શલની કાર્યવાહી ચાર આર્મી ઑફિસરો – ત્રણ બ્રિટિશ અને એક ભારતીય – કરવાના હતા.  આઝાદ હિન્દ ફોજના ત્રણેય કૅપ્ટનોના બચાવ પક્ષે કોંગ્રેસ નેતાઓ હતા. એમની સરદારી નીચેના ૧૪,૨૦૦ સૈનિકોને બંગાળના જિંગારગાછી અને અમૃત બજારના કૅમ્પોમાં રાખવામાં આવ્યા હતા.

સવારથી જ લાલ કિલ્લા તરફ જવાના બધા રસ્તા બંધ કરી દેવાયા હતા. ઠેકઠેકાણે ખાસ ઊભી કરેલી રાવટીઓમાં વધારાની પોલીસ ટુકડીઓને તૈયાર રાખવામાં આવી હતી.

સવારના સવાદસે મૅજર જનરલ બ્લૅકલૅંડ અને એમના સાથીઓએ કોર્ટ માર્શલની કાર્યવાહી માટે પોતપોતાનાં સ્થાન સંભાળ્યાં ત્યારે બચાવ પક્ષે કોંગ્રેસે નીમેલી નામાંકિત વકીલોની ટીમ હાજર હતી, જેમાં પ્રીવી કાઉંસિલના સભ્યો સર તેજ બહાદુર સપ્રુ, ફેડરલ કોર્ટના રિટાયર્ડ જજ ડૉ. એમ. આર. જયકર અને ભૂલાભાઈ દેસાઈ હાજર હતા. કેસનો દોર ભૂલાભાઈના હાથમાં હતો. એમની સાથે જવાહરલાલ નહેરુ ૨૨ વર્ષ પછી બૅરિસ્ટરનો ગાઉન પહેરીને જોડાયા હતા. એમના ઉપરાંત આસફ અલી, ડૉ. કે. એન કાટ્જૂ, ડૉ. પી. કે, સેન વગેરે બીજા વકીલો પણ હાજર હતા. સામા પક્ષે ભારતના ઍટર્ની જનરલ સર નૌશીરવાન પી. એંજીનિયર અને મિલિટરી પ્રોસીક્યુટર લેફ્ટેનન્ટ કર્નલ પી. વૉલ્શ બેઠા હતા.

ખટલાની કાર્યવાહી જોવા માટે શ્રોતાઓમાં શ્રીમતી સરોજિની નાયડુ, માસ્ટર તારા સિંઘ, સર ફ્રેડરિક જેમ્સ અને સરદાર મંગલ સિંઘ વગેરે નેતાઓ પણ હતા.

તે પછી ત્રણેય આરોપીઓને કોર્ટ સમક્ષ લાવવામાં આવ્યા. એમણે મિલિટરી ઑફિસરોને છાજે તેવી શિસ્તથી કોર્ટને સલામ કરી. એમને પૂછવામાં આવ્યું કે એમને કોઈ જજ સામે વાંધો છે? એમનો જવાબ નકારમાં હોવાથી કાર્યવાહી શરૂ થઈ.

ભૂલાભાઈ દેસાઈએ બધા દસ્તાવેજ પૂરા વાંચવાનો સમય મળે તે માટે ત્રણ અઠવાડિયાં સુધી સુનાવણી મોકૂફ રાખવાની વિનંતિ કરી પણ કોર્ટે એમની વાત ન સ્વીકારી અને કહ્યું કે સિવિલ કોર્ટના જજો પાસે એ જ કામ હોય છે પણ મિલિટરી કોર્ટના જજો બીજી પણ ફરજો સંભાળતા હોય છે એટલે ‘ઝડપી ન્યાય’ના સિદ્ધાંત પ્રમાણે કેસ જલદી ચલાવાશે. ઍટર્ની જનરલે આઝાદ હિન્દ ફોજની રચનાનો આખો ઇતિહાસ સંભળાવ્યો અને પછી કૅપ્ટન ગુરબખ્શ સિંઘ ઢિલ્લોં, કૅપ્ટન શાહ નવાઝ ખાન અને કૅપ્ટન પ્રેમ કુમાર સહગલ સામેના આરોપો વાંચી સંભળાવ્યા. એમના ઉપર આરોપ હતો કે એમણે બ્રિટિશ સૈન્યમાં પાછા જવા માટે ભાગી છૂટેલા કેટલાક સૈનિકોને વ્યવસ્થિત રીતે બીજા સૈનિકોને હાથે મરાવી નાખ્યા. બીજો આરોપ નામદાર સમ્રાટની સરકાર વિરુદ્ધ યુદ્ધ છેડવાનો હતો.

ખટલો પાંચમી નવેંબરથી ૩૧મી ડિસેમ્બરના ગાળામાં ૨૨ દિવસ ચાલ્યો તેમાં સરકારી પક્ષે એ સાબિત કરવાની કોશિશ કરી કે આરોપીઓએ  યુદ્ધ કેદી બન્યા પછી જાપાનીઓના ટેકાથી ભારત સરકાર વિરુદ્ધ યુદ્ધ છેડ્યું હતું અને તેઓ એમના નેતા સુભાષચન્દ્ર બોઝના આદેશનું પાલન કરતા હતા. આમાં આઝાદ હિન્દ ફોજના જ કેટલાક માણસોએ સરકારી સાક્ષી બનીને જુબાની આપી. પરંતુ સાક્ષીઓની જુબાનીઓમાંથી એક વાત એ પણ બહાર આવી કે પહેલી આઝાદ હિન્દ ફોજ અને જાપાની સૈન્ય વચ્ચે સારા સંબંધ નહોતા અને એ જ કારણે આઝાદ હિન્દ ફોજના નેતા કૅપ્ટન મોહન સિંઘની જાપાનીઓએ ધરપકડ કરી હતી. આમ ભારતીય યુદ્ધકેદીઓ જાપાનના પિઠ્ઠુ તરીકે શરૂઆતથી અંત સુધી કામ નહોતા કરતા એવું સરકારી સાક્ષીઓની જુબાનીઓમાંથી જ પ્રગટ થયું. સરકારી પક્ષ એવું સાબીત કરવા માગતો હતો કે યુદ્ધકેદીઓ પર દબાણ કરીને એમને આઝાદ હિન્દ ફોજમાં ભરતી કરવામાં આવ્યા હતા. બીજી બાજુ, બચાવ પક્ષે ભૂલાભાઈ દેસાઈ અને આસફ અલી ઉલટ તપાસ દ્વારા એવું સાબીત કરવાનો પ્રયાસ કરતા હતા કે સૈનિકો સ્વેચ્છાએ જોડાયા હતા.

ત્રણેય કૅપ્ટનોએ પોતાનાં નિવેદનોમાં ચોખ્ખું કહ્યું કે એમણે જે કંઈ કર્યું તે જાપાન માટે નહીં, ભારતની આઝાદી માટે કર્યું અને માભોમ માટે તેઓ કોઈ પણ ભોગ આપવા તૈયાર છે. એમણે હત્યાઓના આરોપોને નકારી કાઢ્યા.

કેસ ૨૨ દિવસ ચાલ્યો તેમાં ૨૧મા દિવસે કોર્ટે કહ્યું કે આરોપીઓ પર અમુક સૈનિકોની હત્યાના આરોપ છે પણ એમણે ઇનકાર કર્યો છે. એમની સામે અમુક સાક્ષીઓએ જુબાની આપી છે પણ કોર્ટ સમક્ષ  કોઈ સીધો પુરાવો રજૂ નથી થયો.

 તે પછી કોર્ટ ૩૧મી ડિસેમ્બર સુધી મોકૂફ રહી. એ દિવસે કોર્ટે જાહેરાત કરી કે અંતિમ ચુકાદાને મંજૂરી મળ્યા પછી જાહેર કરવામાં આવશે એટલે કોર્ટ થોડા દિવસ કોર્ટ બંધ રહેશે.

૧૯૪૬નું નવું વર્ષ શરૂ થતાં ત્રીજી જાન્યુઆરીએ કમાંડરઇનચીફે જાહેર કર્યું કે કોર્ટ માર્શલ પ્રમાણે ત્રણેય આરોપીઓ સામે હત્યાના આરોપ સાબીત નથી થયા અને સમ્રાટ સામે યુદ્ધ આદરવાના આરોપસર કોર્ટ માર્શલમાં એમના માટે મૃત્યુદંડ અથવા આજીવન દેશનિકાલની સજા સૂચવવામાં આવી છે. સજાઓ વાજબી છે. પરંતુ સજા ઓછી કરવા કે માફ કરવાની કમાંડરઇનચીફને સત્તા છે, તેનો ઉપયોગ કરીને એમને તરીપાર કરવાની સજા માફ કરી છે પરંતુ એમના પગાર અને ચડત રકમો ચુકવવાનો ફેંસલો અમલમાં રહેશે. કોઈ પણ સરકારની સ્થિરતા માટે આટલું જરૂરી છે.

આખા દેશમાં આ ચુકાદાની જે વીજળીક અસર થઈ તેની કલ્પના જ કરવી રહી. દેખીતી રીતે જ અંગ્રેજ શાસનને દેશનો મિજાજ સમજાઈ ગયો હતો. આ સજાઓ માફ ન થઈ હોત તો એની વ્યાપક અસર થઈ હોત અને કદાચ સ્થિતિ પર કાબુ મેળવવાનું અઘરું થઈ ગયું હોત. આમ કાયદાની દૃષ્ટિએ આઝાદ હિન્દ ફોજના અફસરોની વિરુદ્ધ ચુકાદો આવ્યો હોવા છતાં જનતા કેસ જીતી ગઈ હતી. ત્રણેય આરોપીઓ માટે કેસ લડવાનો નિર્ણય લઈને કોંગ્રેસે એક બાજુથી નેતાજીને અંજલી આપી અને કોંગ્રેસના માર્ગથી જુદી પડતી વિચારધારાને પોતાની કરી લીધી, અને તે પણ કશીયે સૈદ્ધાંતિક બાંધછોડ કર્યા વિના. પ્રેમ કુમાર સહગલ, હિંદુ હતા, શાહ નવાઝ ખાન મુસ્લિમ અને ગુરબખ્શ સિંઘ ઢિલ્લોં શીખ. આઝાદ હિન્દ ફોજ આમ ધર્મનિરપેક્ષ હતી અને કોંગ્રેસ પણ ધર્મના આધારે ભેદભાવ નહોતી કરતી.

મુસ્લિમ લીગ ફૂટ પડાવવા માટે શાહનવાઝ ખાનનો બચાવ કરવા માટે આગળ આવી હોત તો?  આવો પ્રશ્ન ઊભો જ નથી થતો. મુસ્લિમ લીગ “પહેલાં ભાગલા, પછી આઝાદી”ની હિમાયત કરતી હતી, જ્યારે આઝાદ હિન્દ ફોજ માત્ર આઝાદી માટે લડતી હતી. મુસ્લિમ લીગ આ સ્વીકારી શકે તે સ્થિતિમાં નહોતી.

આઝાદ હિન્દ ફોજના સૈનિકો સાથે ગાંધીજી

મે મહિનાની ૨૨મીએ ગાંધીજી આઝાદ હિન્દ ફોજના સાઠેક સૈનિકોને મળ્યા. એમણે સુભાષબાબુ વિશે પૂછ્યું. સુભાષબાબુનું જે વિમાન તૂટી પડ્યું તેમાં કર્નલ હબીબુર રહેમાન પણ હતા અને એમને ઈજાઓ થઈ હતી પણ બચી ગયા. એમણે આંસુ સાથે સુભાષબાબુની અંતિમ ક્ષણોનું વર્ણન કર્યું. ગાંધીજીએ એમને કહ્યું કેતમે સૈનિક છો, તમારી આંખમાં આંસુ સારાં લાગે. મને આશા હતી કે સુભાષબાબુ હયાત છે અને આપણી વચ્ચે પાછા આવશે.” એમણે ફોજ અને સુભાષબાબુની વીરતાને બિરદાવી. એમણે કહ્યું કે કર્નલ રહેમાને કહ્યું કે સુભાષબાબુ નથી, પણ એમના સંદેશ અને આદર્શ દ્વારા એ આપણી સાથે જ છે. ઘણા મિત્રોએ મારી સામે પોતાની દ્વિધા મૂકી છે અને તમારામાંથી ઘણાય એ જ અનુભવતા હશે. કોંગ્રેસમાં પણ એવા લોકો છે. કોંગ્રેસની વિચારધારા અહિંસાને માર્ગે આઝાદી પ્રાપ્ત કરવાની છે.  પરંતુ હવે ઘણાને સંશય થયો છે કે હવે એ વિચાર સ્ત્રૈણ બની ગયો છે.

ગાંધીજીએ કહ્યું કે તમે સુભાષબાબુની નીચે રહીને લડ્યા છો અને તમારું કૌવત દેખાડી આપ્યું છે. હારજીત આપણા હાથમાં નથીં, ભગવાનના હાથમાં છેં. નેતાજીએ તમને કહ્યું હતું કે ભારત પાછા પહોંચો તે પછી તમારે કોંગ્રેસને અધીન રહીને કામ કરવાનું છે. તમે ભારતને મુક્ત કરાવવા માગતા હતા, જાપાનીઓને મદદ નહોતા કરતા. પણ તમારા માટે સંતોષની વાત છે કે તમારે કારણે આખો દેશ ઊભો થઈ ગયો છે અને નિયમિત સૈન્યમાં પણ નવી રાજકીય ચેતના આવી છે અને હવે લોકો પણ સ્વતંત્રતાનું વિચારવા લાગ્યા છે. તમે હિંદુ, મુસ્લિમ, શીખ, પારસી, ખ્રિસ્તી, એંગ્લોઇંડિયન, એમ બધાની સંપૂર્ણ એકતા સિદ્ધ કરી છે. નાનું સૂનું કામ નથી, પણ તમે ભારતની બહાર મુક્ત રીતે જે સિદ્ધ કરી શક્યા તે અહીં ભારતની સ્થિતિમાં પણ ટકાવી રાખવાનું છે. તમે અહિંસાની ભાવનાને પચાવશો તો તમે હૃદયથી અહીં પણ સ્વાધીન જ રહેશો.

અહિંસા વિશે ઘણા સવાલજવાબ થયા. ગાંધીજીએ સ્વબચાવ માટે પણ શસ્ત્રો ન ઉઠાવવાની સલાહ આપી. એક સવાલના જવાબમાં એમણે કહ્યું કે સુભાષબાબુ વિજય મેળવીને મારી પાસે આવ્યા હોત તો હું એમને પણ કહેત કે તમારાં શસ્ત્રો હેઠાં મુકાવો!

૦૦૦

 

અહીં અવશ્ય ક્લિક કરશો // લિંકઃ 1945 INA trials: a rare glimpse from the lens of photojournalist Kulwant Roy

 આઝાદ હિન્દ ફોજના ત્રણ વીરો સામે ચાલેલા કેસને લગતી કેટલીયે અમૂલ્ય તસવીરો જોવા મળશે.

૦૦૦

શ્રી ઝવેરચંદ મેઘાણીએ આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ બહુ જીવંતપણે લાલકિલ્લાનો મુકદ્દમોમાં વર્ણવેલ છે.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register – July-December,1945 Vol. II

Collected Works of Mahatma Gandhi Vol. 84(April 14, 1946-July 15, 1946) Publications Division text No. 236. Page 186)


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ dipak.dholakia@gmail.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

Author: Web Gurjari

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *