નિસબત : નફાનું ખાનગીકરણ, ખોટનું રાષ્ટ્રીયકરણ !

ચંદુ મહેરિયા

૧૯૯૧ની ૨૧મી જૂને નહેરુ-ગાંધી પરિવાર સિવાયના પ્રથમ કોંગ્રેસી વડાપ્રધાન તરીકે પી.વી. નરસિંહ રાવે સત્તાના સૂત્રો સંભાળ્યા તે ભારતીય રાજનીતિની નોંધપાત્ર ઘટના હતી.ખાડી યુધ્ધ અને સોવિયેત રશિયાના વિઘટન વચ્ચે દેશની આર્થિક સ્થિતિ તળિયે હતી. એટલે ૨૪મી જુલાઈ ૧૯૯૧ના રોજ નરસિંહ રાવે તેમના અર્થશાસ્ત્રી નાણા મંત્રી મનમોહન સિંઘની સલાહ અનુસરી દેશના અર્થતંત્રને બજારને હવાલે કરતું ઉદારીકરણ સ્વીકારી લીધું હતું.. કોંગ્રેસના સમાજવાદને તિલાંજલી આપી આર્થિક સુધારાની નીતિ અંગીકારીને કોંગ્રેસે ભારતીય અર્થકારણને ઐતિહાસિક વળાંક આપ્યો હતો.

આઝાદી સમયે દેશે ન મૂડીવાદી ,ન સમાજવાદી એવી મિશ્ર અર્થવ્યવસ્થા અપનાવી હતી. સાથે નહેરુ કલ્પનાના સમાજવાદને કારણે રાષ્ટ્રીયકરણ અને જાહેર ક્ષેત્રનો વિકાસ થઈ રહ્યો હતો. ૧૯૪૯માં રિઝર્વ બેન્ક ઓફ ઈન્ડિયાનું અને ૧૯૫૫માં સ્ટેટ બેન્ક ઓફ ઈન્ડિયાનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરવામાં આવ્યું.હતું. પોતાના પ્રધાનમંત્રીત્વ કાળ દરમિયાન ઈંદિરા ગાંધીએ ૧૯૬૯માં ૧૪ બેન્કોનું તો મોરારજી દેસાઈએ ૧૯૮૦માં ૬ બેન્કોનું રાષ્ટ્રીયકરણ કર્યું હતું. ૨૦૧૭માં દેશમાં ૨૭ રાષ્ટ્રીયક્રુત બેન્કો હતી.૧૯૫૦ થી ૧૯૬૦ના ગાળામાં કેન્દ્ર  અને રાજ્યોએ ૧૨૦૦ જેટલી સરકારી કંપનીઓ બનાવી હતી. આજે દેશમાં ૨૫૭ જાહેર ક્ષેત્રના ઉધ્યમો છે અને તેમાંથી ૧૮૪ નફો કરે છે.

૧૯૯૧ના બજારકેન્દ્રી ઉદારીકરણને કારણે ખાનગીકરણનો વાયરો ફૂંકાયો હતો. ઉદારીકરણના ત્રણ દાયકાના અંતે આજે ઉદારીકરણના બીજા તબક્કામાં સરકાર ખાનગીકરણની ખૂલ્લેઆમ તરફેણ કરે છે. વિનિવેશ થકી ખાનગીકરણના આરંભનો તો સરકારોએ ક્યારનો અમલ કરી દીધો છે. સરકાર જ્યારે વિનિવેશનો માર્ગ અપનાવે છે ત્યારે તે બેન્ક, વીમા કંપની કે જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમનો અમુક હિસ્સો ખાનગી વ્યક્તિ કે કંપનીંને વેચે છે પરંતુ નિયંત્રણ પોતાના હસ્તક રાખે છે જ્યારે ખાનગીકરણમાં તે બહુમતી હિસ્સો વેચીને સંચાલન ખાનગી હાથોને સોંપી દે છે. ઉદારીકરણના આરંભે ૧૯૯૧-૯૨માં ૩૧ સરકારી કંપનીઓનું ખાનગીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું. અટલ બિહારી વાજપાઈના નેત્રુત્વ હેઠળની સરકારે વિનિવેશ મંત્રાલય અને વિનિવેશ આયોગની રચના કરી હતી.

ઉદારીકરણના ત્રણ દાયકામાં ભારતની વિશ્વ અર્થવ્યવસ્થામાં ભાગીદારી ત્રણ ગણી વધી હોવાનું અને ખાનગીકરણને કારણે બેન્કિંગ, સંચાર, મોબાઈલ અને વિમાન સેવામાં સુધારો થયાનું કહેવાય છે. જાહેરક્ષેત્રમાં કામચોરી, ભ્રષ્ટાચાર, જરૂરિયાત કરતાં વધુ સ્ટાફ છે.બેન્કોની એનપીએ(નોન પરફોર્મિંગ એસેટ્સ) વધી રહી છે છેલ્લા ત્રણ વરસોમાં કેન્દ્ર સરકારે સરકારી બેન્કોને .રૂ. ૧.૫૦ લાખ કરોડ ખોટ સરભર કરવા આપ્યા છે. જાહેર ક્ષેત્રના કેટલાક ઉધ્યોગો પણ ખોટમાં ચાલે છે.તેને કારણે પણ ખાનગીકરણ જરૂરી હોવાની દલીલો થાય છે.

હાલમાં મહામારી પ્રભાવિત અર્થવ્યવસ્થામાં સંસાધનોનું સંકટ છે અને સરકાર આર્થિક રીતે તંગહાલ છે એટલે તે સામાજિક યોજનાઓ માટે જરૂરી નાણા મેળવવા, રાજકોષિય ખાધ ઘટાડવા ખાનગીકરણનો રાહ આપદધર્મ તરીકે અપનાવી રહ્યાનું કહેવાય છે.  ૧૯૯૪ થી ૨૦૦૫માં કેન્દ્ર સરકાર વિનિવેશથી રૂ.૬,૩૪૪ કરોડ કમાઈ હતી. ૨૦૦૯ થી ૧૪માં રૂ. ૧ લાખ કરોડની કોંગ્રેસ સરકારે તો ૨૦૧૪ થી ૧૯માં રૂ.  ૨.૮૨ લાખ કરોડની બીજેપી સરકારે જાહેર ક્ષેત્રના વેચાણમાંથી કમાણી કરી હતી. ૨૦૦૬માં ઈન્ડિયન ઓઈલ કંપનીમાં સરકારી ભાગીદારી ૮૨ ટકા હતી , ૨૦૧૯માં ૫૨ ટકા છે. ૨૦૧૭માં સરકારી બેન્કો ૨૭ હતી તે ખાનગીકરણ અને વિલયથી ઘટાડીને આજે ૧૨ કરવામાં આવી છે. એટલે ખાનગીકરણ કે વિનિવેશ વર્તમાન સરકારનો કોઈ આપદધર્મ નથી. ખાનગીકરણને બહાને સરકારોની ઉડાઉગીરી લાંબા સમયની છે.

૨૦૨૧-૨૨ના અંદાજપત્રમાં સરકારે બે બેન્કો અને એક સરકારી કંપનીનું ખાનગીકરણ કરીને ૧.૭૫ લાખ કરોડ મેળવવાનું લક્ષ્ય ઘોષિત કર્યું છે. નીતિ આયોગે લગભગ ૧૦૦ જેટલી જાહેર સંપત્તિ અને જાહેર ક્ષેત્રના ૧૩ ઉપક્રમો ખાનગીકરણ માટે તારવ્યા છે. આ વરસના બજેટનો લક્ષ્યાંક હાંસલ કરવા સેન્ટ્રલ બેન્ક અને ઈન્ડિયન ઓવરસિસ બેન્કનું ખાનગીકરણ કરવાનું નક્કી થઈ ગયું છે. અમદાવાદ સહિત ઘણા શહેરોના આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથકો ખાનગી કંપનીઓના હવાલે કરી દીધા છે. પીપીપી કહેતાં પબ્લિક પ્રાઈવેટ પાર્ટનરશિપના રૂપાળા નામે સવાસો રેલવે સ્ટેશનોનું ખાનગીકરણ થવાનું છે.

વર્તમાન સરકાર મૂડીવાદીઓની તરફદાર એવી ‘સૂટબૂટની સરકાર’ હોવાની વિપક્ષી આલોચનાથી સહેજ પણ ડર્યા કે ડગ્યા વિના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ લોકસભામાં ખાનગીક્ષેત્રના ગુણગાન ગાયા હતા. “ધંધો વ્યવસાય કરવાનું સરકારનું કામ નથી” તેમ કહીને વડાપ્રધાને ખાનગી ક્ષેત્રની પ્રસંશા કરીને જાહેર ક્ષેત્ર જરૂરી છે પણ દેશના વિકાસમાં ખાનગી ક્ષેત્રનું મહત્વ પણ જરાય ઓછું ન હોવાનું જણાવ્યું હતું.  બધું જ સરકાર કરશે તે બાબતને જમાના જૂની ગણાવી, લોકોના જીવનમાંથી નકામી સરકારી દખલ ઓછી કરી,  ન સરકારનો અભાવ કે ન પ્રભાવ એવી પ્રતિબધ્ધતા પ્રધાનમંત્રીએ વ્યક્ત કરી હતી.

સરકાર બોજારૂપ કે ધોળા હાથી જેવા જાહેર ક્ષેત્રોને વારસાના નામે ન સાચવે તે સમજી શકાય છે. પરંતુ નફો કરતા  જાહેર ક્ષેત્રના ખાનગીકરણનો નિર્ણય સરકારની મૂડીપતિઓની તરફદાર છે. સરકાર  ‘ભારત પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ’(બીપીસીએલ)નું ખાનગીકરણ કરવાની છે  આ સરકારી કંપની  દેશની બીજી સૌથી મોટી પેટ્રોલિયમ માર્કેટિંગ કંપની  અને ત્રીજી મોટી તેલ રિફાઈનરી છે  તેની ગણના જાહેર ક્ષેત્રની ‘નવરત્ન’ કંપનીમાં થાય છે. જેનો સરેરાશ વાર્ષિક કારોબાર ૨૫,૦૦૦ કરોડથી વધુ હોય અને છેલ્લા ત્રણ વરસોમાં જેણે ૫,૦૦૦ કરોડ નફો કર્યો હોય તેવા જાહેર ક્ષેત્રના નવ ઉપક્રમોને સરકારે ‘નવરત્ન’ ગણ્યા છે.. ભારત પેટ્રોલિયમ કંપની તે પૈકીની એક છે. વીસ હજાર કર્મચારીઓ ધરાવતી આ કંપનીએ તાળાબંધીના કપરા કાળમાં રાંધણ ગેસ અને અન્ય ઈંધણોની અછત સર્જાવા દીધી નથી. ભારત સરકારનો આ કંપનીમાં ત્રેપન ટકા જેટલો હિસ્સો છે. ગયા વરસે તેનો નફો સાત ગણો વધ્યો હતો. તેનો સીધો નફો ૧૨,૮૫૧ કરોડ હતો. અને છતાં તેનું ખાનગીકરણ થવાનું છે.!

આશરે સવા લાખ કર્મચારીઓ અને ત્રીસેક કરોડ પોલીસીધારકો ધરાવતી, ૧૯૫૬માં સ્થાપિત, દેશની સરકારી વીમા કંપની લાઈફ ઈન્સ્યુરન્સ કોર્પોરેશન (એલ આઈ સી)ને હજુ બે વરસ પહેલાં જ, ૨૦૧૯માં,  ખોટ કરતી આઈડીબીઆઈ બેન્કનો ૯૪ ટકા હિસ્સો ખરીદવાની સરકારે ફરજ પાડી. હતી. હવે એ જ એલ આઈ સીમાં એફ ડી આઈ (વિદેશી રોકાણનો  હિસ્સો)ની મર્યાદા ૪૯ ટકાથી વધારીને સરકાર ૭૪ ટકા કરવાની છે. પાંચ લાખ  કરોડ રૂપિયાનું મૂલ્ય ધરાવતી સો જાહેર સંપતિનું વેચાણ કરીને સરકાર રૂ. ૨.૫ લાખ કરોડ ઉભા કરવાની છે.સરકારે ખોટ કરતા  જાહેર ક્ષેત્રને નાણાકીય મદદ કરવાના બોજમાંથી મુક્ત થવું જોઈએ પણ  નફાકારક અને સુચારુરૂપે ચાલતી આવી કંપનીઓનું  ખાનગીકરણ કરે તો સવાલ ઉઠશે જ.શિક્ષણ, આરોગ્ય, પાણી, વીજળી, રેલવે, હાઈવે, દૂરસંચાર, માળખાકીય સુવિધાઓ જેવા ઘણાં ક્ષેત્રોનું ખાનગીકરણ થઈ રહ્યું છે. લાગે છે કે સરકાર નફાનું ખાનગીકરણ અને ખોટનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરી રહી છે. !

રાષ્ટ્રીયકરણ સમયે આખા દેશમાં બેન્કોની ૮૨૦૦ શાખાઓ હતી. આજે આશરે ૮૫ લાખ છે. રાષ્ટ્રીયકરણને કારણે બેન્કો ગામડાઓ સુધી પહોંચી છે.અને તેનો ઉદ્દેશ લોકોની સેવાનો બન્યો છે. નાના ઉધ્યોગકારો, ખેડૂતો, નોકરિયાતો, મહિલાઓ, અસંગઠિતો  અને વિધ્યાર્થીઓ માટે બેન્ક લોન સુલભ બની છે. જનધન ખાતા, ઝીરો બેલેન્સ ખાતા અને સરકારી યોજનાઓના લાભો બેન્ક મારફત આપવાને કારણે ગરીબોની પહોંચ બેન્કો સુધી શક્ય બનતાં આમ આદમીની નાણાકીય સમાવેશિતા થઈ છે. જાહેર ક્ષેત્રના ઉધ્યોગોના કારણે સમાજના વંચિત વર્ગોને રોજગારીની તકો મળી છે. સરકારી ઉપક્રમોમાં અનામત નીતિને કારણે દલિતો-આદિવાસીઓ નોકરી મેળવી શક્યા છે. રાજકારણીઓ, ઉધ્યોગપતિઓ અને અધિકારીઓની સાંઠગાંઠ અને સરકારી દખલને કારણે મસમોટી રકમોની લોનો અપાય અને તે ન ચુકવાય કે બેન્કોએ આપેલી લોનો માંડવાળ કરવાના રાજકીય નિર્ણયો થાય તેને કારણે બેન્કોના ખાનગીકરણનો માર્ગ અખત્યાર કરવો યોગ્ય નથી.

જાહેર ક્ષેત્રનો નફો સાર્વજનિક હોય છે જ્યારે ખાનગી ક્ષેત્રનો નફો વ્યક્તિગત હોય છે. ખાનગી ક્ષેત્રની કાર્યકુશળતા વખાણીને જાહેર ક્ષેત્રને ઉતારી પાડવું યોગ્ય નથી. સાર્વજનિક ક્ષેત્રોને કારણે સરકારની જે જવાબદેહી હોય છે તેનો ખાનગીક્ષેત્રમાં અભાવ હોય છે.ખાનગીક્ષેત્રનો આદર્શ ઓછા દામ વધુ કામનો હોઈ જાહેર ક્ષેત્ર અને બેન્કોના ખાનગીકરણની સૌથી મોટી અસર કર્મચારીઓ પર પડે છે. દેશમાં બેરોજગારી ચરમ પર છે ત્યારે જ ખાનગીકરણને કારણે છટણી થતાં બેકારી વધશે. ખાનગીક્ષેત્રનો એક માત્ર ઉદ્દેશ નફો કમાવાનો છે ત્યારે તે જાહેર ક્ષેત્રની  જેમ પછાત વિસ્તારોમાં ન જતાં ગરીબોની જે નાણાકીય સમાવેશિતા શક્ય બની છે તે જોખમાશે. સામાજિક ઉત્તરદાયિત્વનો અભાવ, ભેળસેળ, ઉતરતી ગુણવત્તા, કાળુ નાણુ, પર્યાવરણને નુકસાન, પ્રદૂષણમાં વધારો જેવી બાબતો ખાનગીકરણની ઓળખ છે. સાર્વજનિક ક્ષેત્ર તેની મર્યાદાઓ છતાં આ બાબતોથી દૂર છે. એટલા માટે પણ જાહેરક્ષેત્રોનું ખાનગીકરણ નુકસાનકારક છે. વળી ખાનગી ક્ષેત્ર પણ કંઈ દૂધે ધોયેલું નથી. ખાનગી ક્ષેત્રની યસ, આઈસીઆઈસીઆઈ, લક્ષ્મી વિલાસ અને એક્સિસ બેન્ક પણ ખોટ કરતી બેન્કો છે..શિક્ષણ સંસ્થાઓ અને આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં ખાનગીકરણના માઠા પરિણામો દેશ ભોગવી રહ્યો છે. એટલે ખાનગીકરણનો વ્યાપ વધારી દેશવાસીઓની ધીરજની વધુ કસોટી ન લેવી જોઈએ..

દેશમાં ૪૭૩ વર્ગ કિલોમીટરે એક ક્રુષિ બજાર છે. ૨૦૦૬માં રાષ્ટ્રીય કિસાન આયોગે દર ૮૦ કિલોમીટરે એક ક્રુષિ બજાર ઉભું કરવા ભલામણ કરી હતી. પરંતુ ખાનગી ક્ષેત્રને જેટલો રસ કોર્પોરેટ ફાર્મિંગમાં છે કે અનાજના મોટા ગોડાઉન ઉભા કરવામાં છે તેટલો નાના ક્રુષિ બજારો ઉભા કરવામાં નથી. ૨૦૦૩માં જાપાને તેની ટપાલ સેવાનું ખાનગીકરણ કર્યું હતું.પરંતુ સંસદના ઉપલા ગ્રુહમાં તેનો અસ્વીકાર થતાં તત્કાલીન જાપાની વડાપ્રધાન કોઈ જુમીએ ૨૦૦૫ની સામાન્ય ચૂંટણી આ મુદ્દે જ લડવાનું એલાન કરી વિજય મેળવ્યો હતો. પણ ભારતમાં બધું ચોરીછૂપીથી થાય છે.

ભારતમાં બેન્કોના રાષ્ટ્રીયકરણનો અને જાહેર ક્ષેત્રની સ્થાપનાનો નિર્ણય જો રાજકીય હતો તો તેને તિલાંજલી આપી ખાનગીકરણનો નિર્ણય પણ રાજકીય છે. તે બાબતમાં કોંગ્રેસ-ભાજપ એકસંપ છે.એટલે રાજનીતિ અને અર્થનીતિની ભેળસેળ થતી રહેશે અને લોકો તેનો ભોગ બનતા રહેશે.


શ્રી ચંદુભાઈ મહેરિયાનો સંપર્ક maheriyachandu@gmail.com  વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.

Author: Web Gurjari

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *