૯૬) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૪૨ (આંશિક ભાગ – ૩)

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ

વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

બાજ઼ીચા-એ-અતફ઼ાલ હૈ દુનિયા મિરે આગે

શેર ૩ થી ૫ થી આગળ

(શેર ૬ થી ૮)

સચ કહતે હો ખ઼ુદ-બીન ઓ ખ઼ુદ-આરા હૂઁ ન ક્યૂઁ હૂઁ
બૈઠા હૈ બુત-એ-આઇના-સીમા મિરે આગે (૬)

[ખ઼ુદ-બીન= મિથ્યાભિમાની, અહંકારી; ખ઼ુદ-આરા= આત્મશ્લાઘી, બડાઈખોર, વરણાગિયો, છેલબટાઉ; બુત-એ-આઇના સીમા= ચાંદીના ઢોળવાળા અરીસાની મૂર્તિ (પ્રતિમા)]

આ શેરના સીધા વાંચનથી તેનો સાર સાફ રીતે સમજી તો શકાશે, પણ આપણે તેનો મર્મ તો ભેદવો જ પડશે. ગ઼ાલિબ કંઈ એવો સર્વસામાન્ય શાયર નથી કે જેનાં સર્જનો આમ એક જ વાંચનથી સમજાઈ જાય! જો કે શેરની આ સરળતા (Simplicity) એક રીતે તો ક્ષુધોદ્દીપક (Appetizer)નું કામ કરે છે અને તે શેરના   ગૂઢાર્થને પામવાની આપણી ભૂખને જગાડે છે.

પ્રથમ મિસરામાં માશૂક આપણને સંબોધીને કહે છે કે તમે સાચું કહો છો કે હું મિથ્યાભિમાની અને બડાઈખોર માણસ છું. વળી મિસરાના ઉત્તરાર્ધને સ્પષ્ટ સમજવા માટે પ્રથમ ‘હૂઁ’ પછી અલ્પવિરામ ચિહ્ન મૂકવું પડશે. આમ માશૂક પોતાના ચરિત્ર વિષે થયેલી નકારાત્મક ટિપ્પણીનો સ્વીકારમાત્ર જ ન કરતાં વિશેષમાં કહે છે કે હું એવો આત્મશ્લાઘી અને મિથ્યાભિમાની કેમ ન હોઉં! આવા અહંકારી જેવા લાગતા માશૂકના ‘ન ક્યૂઁ હૂઁ’ ઉદગારનું બચાવનામું શેરના બીજા મિસરામાં આવશે.

બીજા સાની મિસરામાં માશૂક પોતાની માશૂકાને દેવ (Deity)ની ઊંચી પાયરીએ લઈ જતાં તેને બુત (મૂર્તિ)નું સ્વરૂપ આપી દે છે. વળી માશૂક માશૂકાના કલ્પિત બુતના ચહેરાનું વર્ણન પણ લાઘવ્યમાં છતાંય મનમોહક એવા શબ્દવૈભવે એવી રીતે આપે છે કે તેનો રજતસમ શ્વેત અને ચમકદાર ચહેરો અરીસાની જેમ તેના નૂર કે કાંતિને પરાવર્તિત કરે છે. આમ જ્યારે માશૂકા પૂર્ણ સૌંદર્ય ધરાવતા બુતની જેમ તેમની આગળ બેઠેલી હોય ત્યારે તેને પ્રભાવિત કરવા તેમણે આવા વરણાગિયાવેડા કરવા જ પડે ને! બસ, આ જ છે માશૂકનું બચાવનામું! માશૂકની આ પ્રકારની હરકતનું મનોવૈજ્ઞાનિક તારણ એ છે કે સામાન્ય રીતે પ્રણયઘેલાં ઇસમો  તેમનાં પ્રિય પાત્ર આગળ આવી જ વર્તણૂકોનું પ્રદર્શન કરતાં હોય છે.

છેલ્લે આ શેરને ઇશ્કે હકીકી ઠરાવવા માટે વિચક્ષણ બુદ્ધિએ થોડીક મથામણ કરીએ તો કંઈક આવું તથ્ય મળે. માશૂક ઈશ્વરની પ્રતિમા સામે બેસીને જાણે કે પોતાની જાતને અનુલક્ષીને ઉદ્ધતાઈભર્યા આ કલામ ઉચ્ચારી રહ્યા છે. ઈશ્વર સાક્ષાત્ હોય તો શાયર આવી ચેષ્ટા કરે નહિ, પણ તે જડ મૂર્તિરૂપે તેમની સામે હોઈ તે એવું બોલવાની હિંમત કરી રહ્યા છે. વળી બીજો નાજુક અર્થ એ પણ સંભવિત છે કે માશૂક જે કંઈ વર્તન આચરી રહ્યો છે, તેના મૂક સાક્ષી તરીકે ઈશ્વર જડ મૂર્તિ સ્વરૂપે સામે જ વિદ્યમાન હોવા છતાં તે નિર્લેપ રહે છે. આમ માશૂકના મતે ચારિત્ર્યદોષ કર્તા અને દૃષ્ટા (સાક્ષી) ઉભયને સરખો જ લાગુ પડે છે. આ બાબત એ રીતે સાચી ઠરે છે કોઈ કર્તા કુકૃત્ય આચરતો હોય, ત્યારે કેટલાક સજ્જનો ચૂપકીદી ધારણ કરતા હોય છે. આમ તેમનું મૌન પરોક્ષ રીતે તો પેલા કુકૃત્ય અને તેના કર્તાને પ્રોત્સાહન આપે છે. આમ તો કહેવાય છે કે ‘સંપૂર્ણ કેવલો હરિ’’, પણ અહીં શાયર સુફીભાવે ઈશ્વરને પણ રોકડું પરખાવી દેતાં કહે છે કે હું તો મારા આપવડાઈ અને હુંપણાના દોષોના કારણે અપૂર્ણ તો છું જ, પરંતુ મારા દોષો પરત્વેની તારી નિર્લેપતાના કારણે  તું પણ મારા જેટલો જ દોષિત છે અને તેથી તું પણ અપૂર્ણ છે!

* * *

ફિર દેખિએ અંદાજ઼-એ-ગુલ-અફ઼્શાની-એ-ગુફ઼્તાર
રખ દે કોઈ પૈમાના-એ-સહબા મિરે આગે (૭)

[અંદાજ઼-એ-ગુલ-અફ઼્શાની-એ-ગુફ઼્તાર = અલંકૃત ભાષાશૈલીમાં વાર્તાલાપ કરવાની રીત; પૈમાના-એ-સહબા = શરાબનો પ્યાલો]

આપણે જાણીએ છીએ કે શાયરીમાં શરાબ અને સુંદરીનો જિક્ર (ચર્ચા) સવિશેષ હોય છે. વળી મોટા ભાગના શાયરો શરાબસેવનથી પોતાની જાતને બચાવી શકતા પણ નથી હોતા. આપણા ગ઼ાલિબ મુસ્લિમ હોવા છતાં શરાબી હતા અને તેમની નિખાલસતા તો એવી કે તેમણે પોતાની આ એબને કદીય છુપાવી નથી. તેમના એક ખ્યાતનામ શેરને અત્રે  યાદ કરીએ : “યે મસાઈલ-એ-તસવ્વુફ઼ યે તિરા બયાન ‘ગ઼ાલિબ’ / તુઝે હમ વલી સમઝતે જો ન બાદા-ખ઼્વાર હોતા” (બાદા-ખ઼્વાર= શરાબી)

શરાબ એ શાયર માટે શાયરીના સર્જનના ઉદ્દીપક તરીકે કામ કરે છે. ગ્રીક લોકો તો શરાબના દેવ તરીકે બેક્સ (Bacchus) ને ગણતા હતા અને તેમનું માનવું હતું કે કોઈપણ સર્જનાત્મક કલા મદ્યદેવતાની કૃપા વગર સંભવી શકે નહિ અને એના કૃપાપાત્ર થવા માટે સર્જકે મદિરાપાન કરવું જ રહ્યું. ગ઼ાલિબના આ શેરને આસાનીથી સમજવા માટે તેના બંને મિસરાઓને આગળ પાછળ કરીને પઠન કરવું જોઈએ. બીજા મિસરામાં શાયર કહે છે કે કોઈ મારા આગળ શરાબના પ્યાલાને મૂકી દે, તો તેની મારા સર્જનકાર્ય ઉપર કેવી અસર થાય તે જુઓ. શરાબના પ્યાલામાંથી પાન કરવાની વાત તો પછી, પણ ફક્ત એ પ્યાલો સામે મુકાતાં જ મારામાં એવો જોશ પ્રગટે છે કે હું મારા અનોખા અંદાઝમાં અને અલંકૃત ભાષાશૈલીમાં મારી શાયરીના કલામને પેશ કરી શકું છું. ગ઼ાલિબના જીવનને જાણનારાઓને ખબર છે જ કે તેઓ આર્થિક રીતે પાયમાલ સ્થિતિમાં જીવતા હતા અને કર્જદાર પણ હતા. બહાદુરશા ઝફરના દરબારીજન તરીકે તેમને મળતું પેન્શન અંગ્રેજ હકૂમતે બંધ કરી દીધું હતું. આમ તેમની ઉપરોક્ત આદતના મૂળમાં તેમની મુફલિસી અને નિ:સંતાનપણું હતાં.

* * *

નફ઼રત કા ગુમાઁ ગુજ઼રે હૈ મૈં રશ્ક સે ગુજ઼રા
ક્યૂઁકર કહૂઁ લો નામ ન ઉન કા મિરે આગે
()

[નફ઼રત= સૂગ. ચીડ; ગુમાઁ= ગુમાન, ઘમંડ; રશ્ક= ઈર્ષા]

આ શેરના અર્થઘટનમાં શક્યતાઓ તો એકાધિક હોવા છતાં મોટા ભાગના સમાલોચકો જે નિષ્કર્ષ ઉપર આવ્યા છે તેને જ ધ્યાનમાં લઈને આપણે આ શેરને ચર્ચાની એરણ ઉપર લઈશું. પ્રથમ મિસરામાં પ્રયોજાયેલો પહેલો જ શબ્દ નફરત કોને લાગુ પડે છે, તે સમજવા આપણે બીજા મિસરામાંના ‘ઉન’ શબ્દ ઉપર જવું પડશે. આ ‘ઉન’ એટલે બીજું કોઈ નહિ, પણ માશૂકા જ હોય ને! માશૂકાએ માશૂક તરફથી કોઈ કારણસર મોં ફેરવી દીધું હતું અને તેથી માશૂકને માશૂકા પરત્વે નફરત થઈ હતી. પરંતુ એ તો એ વખતની માશૂકના દિલને થયેલી તાજી અસર હતી, જ્યારે હાલ તો તે કહે છે મારી નફરતના ગુમાનનું શમન થઈ ચૂક્યું છે. શરૂ શરૂમાં તો કોઈ એ માશૂકાનું નામ પોતાના આગળ લેતું તો નફરતના કારણે માશૂકને અદેખાઈ થઈ આવતી, પરંતુ હવે તો પોતે એ અદેખાઈ કે ઈર્ષાથી મુકત થઈ ગયા છે. માશૂકે માશૂકા પરત્વેની નફરત અને ઈર્ષાને ઓગાળી દીધી છે. માશૂકની વર્તણૂકમાં અચાનક આવી ગયેલા આ પરિવર્તન માટે એવી ધારણા બાંધી શકાય કે માશૂક હજુ પણ ઊંડે ઊંડે માશૂકાને ચાહે જ છે અને તેથી જેના પ્રત્યે પ્રેમ હોય તેને નફરત તો કેમ કરી શકાય એવું માનસિક સમાધાન માશૂકે ધારણ કરી લીધું લાગે છે. વળી પોતાના ભૂતકાલીન પ્રિયજન સાથે તો ‘માફ કરો અને ભૂલી જાઓ’ની નીતિ અખત્યાર કરી લેવી એમાં જ સજ્જનતા છે તેવું પણ માશૂકે માની લીધું હોય! જે હોય તે, પણ માશૂકે હવે નફરત અને ઈર્ષાની આગને ઠારી દીધી છે અને તેથી તેઓ સાવ હળવા થઈ ગયા છે.

બીજા મિસરામાં માશૂક લોકોને સંબોધતાં કહે છે હવે તમને શા માટે હું એમ કહું કે તેનું (માશૂકાનું) નામ મારા આગળ લેશો નહિ. અહીં મનોવૈજ્ઞાનિક એ વાતને આપણે સમજવી પડશે કે સામાન્ય રીતે કોઈ વ્યક્તિ કોઈને નફરત કરતી હોય, ત્યારે તેનું નામ સુદ્ધાં લેવા કે સાંભળવાની તેની તૈયારી હોતી નથી. પરંતુ આપણા આ શેરના માશૂક તો દરિયાવદિલી અને ખેલદિલી સાથે માશૂકાને તેની હરકત બદલ માફ કરવાની તૈયારી બતાવે છે અને તેથી જ તો તે ત્રાહિતોને અભયદાન આપતાં કહે છે કે આપ સૌ વિના સંકોચે મારી આગળ તેનું નામ ઉચ્ચારી શકો છો અથવા તો તેના વિષેનો જિક્ર પણ કરી શકો છો. આમ સમાધાનકારી વલણથી માશૂક પરોક્ષ રીતે માશૂકાને કંઈક એવો સંદેશો પહોંચાડવા માગતા લાગે છે કે જેથી માશૂકાનું હૃદયપરિવર્તન થાય અને તેમની વચ્ચેની દૂરી નિકટતામાં પરિણમે.

* * *

 

(ક્રમશ: ભાગ-૪)

 

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org

(૬) Courtesy –  urduwallahs.wordpress.com

(૭) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in

* * *

શ્રી વલીભાઈ મુસાનાં સંપર્કસૂત્ર:

ઈ મેઈલ – musawilliam@gmail.com ||મોબાઈલ : + 91-93279 55577 // +91 94261 84977

નેટજગતનું સરનામુઃ

William’s Tales (દ્વિભાષી-ગુજરાતી/અંગ્રેજી) ||  વલદાનો વાર્તાવૈભવ | | માનવધર્મ – જીવો અને જીવવા દો

 

Author: Web Gurjari

1 thought on “૯૬) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૪૨ (આંશિક ભાગ – ૩)

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *