ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭ :: પ્રકરણ ૨૯: ક્રિપ્સ મિશન પછી કોંગ્રેસ

દીપક ધોળકિયા

સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સ ૧૨મી ઍપ્રિલે પાછા ગયા તે પછી ગાંધીજીએ ‘હરિજન’માં  લેખ લખીને ક્રિપ્સ મિશનની ટીકા કરી. એમણે કહ્યું કે ભારતના મિત્ર જેવા ક્રિપ્સે અહીં આવતાં પહેલાં વિચારવું જોઈતું હતું કે તેઓ શું લઈને આવે છે. એમનો ખ્યાલ હતો કે એમની દરખાસ્તોથી વધારે સારી દરખાસ્તો કોઈ જ લાવી ન શકે. પણ એમની દરખાસ્તમાં ભારતના ભાગલાની વ્યવસ્થા હતી. કોંગ્રેસ ડોમિનિયન સ્ટેટસ સ્વીકારવા તો કદી તૈયાર નહોતી. એની માગણી તો સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતાની જ રહી છે. બીજી બાજુ, એમાં પાકિસ્તાન આપવાના સંકેત હતા પણ એ પાકિસ્તાન મુસ્લિમ લીગની કલ્પના મુજબનું નહોતું એટલે એને પણ પસંદ ન આવ્યું. અને સંરક્ષણની જવાબદારી તો કોઈ હિન્દુસ્તાનીને સોંપવાની તો વાત જ નહોતી.

પણ ગઈ ગુજરી પર વિચાર્યા કરવાનો અર્થ નથી. બ્રિટને જે કરવું જોઈતું તે ન કર્યું હવે એની જવાબદારી એના પર છે. આપણે એ વિચારવું જોઈએ કે આપણે શું કરવું જોઈએ. જ્યાં સુધી આપણે કોમી કોકડું ન ઉકેલીએ ત્યાં સુધી સ્વતંત્રતા નહીં મળે. આ નગ્ન સત્ય પ્રત્યે આપણે આંખો બંધ ન કરી શકીએ. આ સમસ્યા ઉકેલવાના બે જ રસ્તા છે –એક અહિંસક અને બીજો હિંસક. પહેલા માર્ગમાં બન્ને પક્ષો સાથે મળીને સ્વતંત્રતા માટે લડી શકે; બીજા માર્ગે બન્ને પહેલાં સામસામે લડે, એક ખુવાર થઈ જાય તે પછી સ્વતંત્રતાની વાત આવે.

બે રાષ્ટ્રમાં માનનારા, એક રાષ્ટ્રમાં માનનારા સાથે મિત્રભાવે રહી શકે કે કેમ, તે હું જાણતો નથી. મુસલમાનો એમ માનતા હોય કે એમને અલગ રાષ્ટ્ર માનતા હોય તો એમને એ મળવું જ જોઈએ, સિવાય કે હિન્દુઓ એમને રોકવા માટે લડવા તૈયાર થઈ જાય. હું જોઈ શકું છું કે અત્યારે ખાનગી રીતે બન્ને બાજુ એની તૈયારી ચાલે છે. પરંતુ એ આત્મઘાતી રસ્તો છે. એમાં બન્નેને બ્રિટનની કે બીજી કોઈ સત્તાની મદદ જોઈશે. પછી સ્વતંત્રતાને ભૂલી જવાની રહેશે.

જિન્નાએ આના પર ટિપ્પણી કરી કે ગાંધીજીએ વર્ષો સુધી હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાનો દંભ કર્યો પણ હવે મુસ્લિમ લીગ કહે છે તે માની લીધું છે કે સ્વતંત્રતા માટે બન્ને વચ્ચે પહેલાં સમાધાન થવું જરૂરી છે. જિન્નાએ આક્ષેપ પણ કર્યો કે ગાંધીજીએ આડકતરી રીતે હિન્દુઓને ભાગલા અટકાવવા માટે લડવાની તૈયારી કરવાની સલાહ આપી છે.

જવાહરલાલ અને મૌલાના આઝાદ સાથે ગાંધીજીના મતભેદ

જવાહરલાલ નહેરુએ ગાંધીજીનો લેખ પ્રગટ થયો એ જ દિવસે નિવેદન કરીને જાપાનનો મુકાબલો કરવા માટે શસ્ત્રો ઉઠાવવાની હિમાયત કરી. મૌલાના આઝાદ પણ માનતા હતા કે જાપાનનો મુકાબલો કરવો હોય તો અહિંસા નહીં ચાલે.  જાપાન બર્મામાંથી ભારતમાં આસામ અને બંગાળ પર હુમલો કરે એવી શક્યતાઓ માત્ર સરકારને જ નહીં, સામાન્ય જનતાને પણ દેખાતી હતી.  સરકારે કેટલાંયે ગામો ખાલી કરાવીને લશ્કરને સોંપી દીધાં હતાં. નહેરુએ ‘ધીકતી ધરા’નો વ્યૂહ અખત્યાર કરવાની જાહેર સલાહ આપી. એમનું કહેવું હતું કે લોકો ગામ ખાલી કરતાં પહેલાં પોતાના ઊભા પાક બાળી નાખે અને કુવાઓમાં ઝેર ભેળવી દે કે જેથી જાપાનની ફોજને ખાધાખોરાકી માટે ફાંફાં મારવાં પડે.

ગાંધીજીએ સરદાર વલ્લભભાઈને એક પત્રમાં લખ્યું કે જવાહરલાલે અહિંસાને સાવ જ છોડી દીધી હોય એમ લાગે છે. તે પછી નહેરુને પત્ર લખીને એમણે કહ્યું કે આપણા વચ્ચે હંમેશાં મતભેદ રહ્યા છે, પણ હવે લાગે છે કે આપણે વ્યવહારમાં પણ જુદા પડવા લાગ્યા છીએ. અમેરિકી ફોજ આપણે ત્યાં આવે કે આપણે છાપામાર લડાઈ કરીએ, એ બન્નેમાં હું કંઈ સારું જોતો નથી. 

તે પછી ૨૬મી એપ્રિલે ‘હરિજન’માં ગાંધીજીએ એક લેખમાં કહ્યું કે અમેરિકી ફોજ હિન્દુસ્તાન આવે તેનો ઉપયોગ માત્ર બ્રિટિશ સામ્રાજ્યને બચાવવા માટે જ થશે. એટલે બ્રિટિશ શાસન ઉપરાંત અમેરિકાનું શાસન પણ ઉમેરાશે. જાપાન બ્રિટનના સામ્રાજ્ય સામે લડે છે એટલે  બ્રિટન ભારતને આઝાદી આપી દે તો કદાચ એમના વિના કદાચ જાપાન ભારતને સર કરવાનો વિચાર પણ છોડી દે. બ્રિટન ભારતને બચાવવા માટે કંઈ નથી કરતું. એમ હોત તો એમને જ્યારે સિંગાપુર છોડવું પડ્યું ત્યારે ત્યાં હિન્દુસ્તાનીઓને રઝળતા મૂકી દીધા.  એ જ રીતે જાપાન ભારત પર ચડી આવશે ત્યારે પણ બ્રિટન એમ જ કરશે.

ગાંધીજીએ કહ્યું કે ભારત અને બ્રિટનની ખરી સલામતી બ્રિટન ભારતમાંથી જાય તેમાં છે.

સરકારે નોંધ્યું કે ગાંધીજી વારંવાર જાપાનના ખતરા અને ભારતની સ્વતંત્રતાને જોડીને સતત લખતા રહેતા હતા એનો હેતુ લોકોના મનમાં એક વાત ઠસાવવાનો હતો કે બ્રિટન જાય તે ભારત માટે સારું છે. સરકારી રિપોર્ટમાં જણાવ્યા પ્રમાણે ગાંધીજી અને કોંગ્રેસ લોકોને ધીમે ધીમે બ્રિટન વિરુદ્ધ તૈયાર કરતાં હતાં.

‘હરિજન’ના એ જ અંકમાં પહેલી જ વાર ગાંધીજીએ મોટા પાયે  પ્રજાકીય આંદોલનનો ઇશારો કર્યો, જે થોડા જ મહિનામાં ‘ભારત છોડો’ અથવા ‘ક્વિટ ઇંડિયા’ આંદોલન બની ગયું.

આમ તો એમણે કોઈ વાચકે પૂછેલા પ્રશ્નનો જવાબ જ આપ્યો હતો. પ્રશ્નને પણ કોઈ આંદોલન સાથે સીધેસીધો સંબંધ નહોતો.  પ્રશ્નકર્તાએ પૂછ્યું હતું કે ગાંધીજીએ નહેરુને પોતાના ‘કાનૂની વારસ’ જાહેર કર્યા પણ જવાહરલાલ હવે છાપામાર યુદ્ધની વાત કરે છે અને રાજાજી આખા દેશને લશ્કરી તાલીમ આપવાની વાત કરે છે. ગાંધીજીએ જવાબમાં કહ્યું કે ‘કાનૂની’ શબ્દ મેં નથી વાપર્યો અને અમારા વચ્ચે મતભેદો હોવા છતાં જવાહરલાલમાં જે જુસ્સો છે તેવો કોઈમાં નથી અને  બધા મતભેદો હોવા છતાં કોંગ્રેસના કાર્યક્રમો એમણે બરાબર લાગુ કર્યા છે. એટલે આજે જેમ મારી સાથે એમના મતભેદો છે, તે ભવિષ્યમાં પણ ચાલુ રહેશે તો પણ અંતે બન્ને અહિંસા તરફ પાછા આવશે કારણ કે છાપામાર યુદ્ધ આપણને ક્યાંય નહીં પહોંચાડે. એ જો મોટા પાયે ફેલાય તો પણ ભારે વિનાશ જ લાવે.

આટલા ખુલાસા પછી એમણે જે શબ્દો વાપર્યા તે નોંધી રાખવા જેવા છેઃ

અહિંસક અસહકાર બધી જાતના હિંસક યુદ્ધોનો સૌથી અસરકારક વિકલ્પ છે. આખો દેશ અહિંસક કાર્યવાહી કરે તો એ સંપૂર્ણ સફળ થઈ શકે. એ બ્રિટિશરો સામે એટલી કારગત ન રહે કારણ કે એમનાં મૂળ જમીનમાં ઊંડે ગયેલાં છે. જાપાન પાસે તો પગ રાખવાની જગ્યા પણ નથી. મને આશા છે કે આગામી AICC(ની મીટિંગ) અહિંસક રીત તરફ પાછી ફરશે અને  અહિંસક અસહકાર અંગે શક્ય તેટલી સ્પષ્ટ સૂચનાઓ આપશે. બ્રિટનને એની હિંસક રીતોમાં મદદ કરવી – અને તે પણ હાલની મંત્રણાઓ પડી ભાંગ્યા પછી – તે મને રાષ્ટ્રીય નામોશી વહોરી લેવા જેવું લાગે છે.”

ઍપ્રિલના અંતમાં કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટીની અલ્હાબાદમાં મીટિંગ મળી. મૌલાના આઝાદે એમાં હાજર રહેવા ગાંધીજીને પણ આમંત્રણ આપ્યું હતું પણ બીજી મીટિંગોને કારણે ગાંધીજી એમાં જાતે હાજર ન રહ્યા પણ મીરાબહેન મારફતે એક ઠરાવનો મુસદ્દો મોકલાવ્યો. આ મુસદ્દામાં એમણે દેશવ્યાપી અહિંસક અસહકારની યોજના રજૂ કરી.

અલ્હાબાદની મીટિંગ

ગાંધીજીએ મુસદ્દામાં દલીલ કરી કે જાપાન બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય સામે લડે છે એટલે બ્રિટન વિદાય થાય તો એને ભારત સામે લડવામાં ખાસ રસ નહીં રહે.  ગાંધીજીના મુસદ્દામાં જાપાન સરકારને પણ ખાતરી આપવામાં આવી હતી કે ભારતના મનમાં જાપાન માટે કોઈ ખરાબ ભાવના નથી. આના પર ઘણી ચર્ચા થઈ. વિરોધ કરનારામાં જવાહરલાલ નહેરુ અને રાજગોપાલાચારી મુખ્ય હતા.

નહેરુએ કહ્યું કે આખી ફોજ ખસી જાય અને મુલ્કી વહીવટીતંત્ર પણ બંધ પડે તો એક શૂન્યાવકાશ ઊભો થાય જે તરત તો ભરી નહીં શકાય. આપણે જાપાનને કહીએ કે તમારી લડાઈ બ્ર્રિટન સાથે હતી, હવે બ્રિટન તો છે નહીં, તો જાપાન કહેશે કે બહુ સારી વાત છે, કે બ્રિટિશ ફોજ હટી ગઈ; અમે માનીએ છીએ કે તમે સ્વતંત્ર છો પણ હવે અમને અહીં થોડી સવલતો જોઈએ છે, બદલામાં અમે તમારી સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરશું, અમને એરોડ્રૉમો આપો અને તમારા દેશમાંથી આવ-જા કરવાની અમારા સૈન્યને છૂટ આપો. જાપાનીઓ અમુક મહત્ત્વનાં સ્થાનો પોતાના કબજામાં લઈ લે અને ઈરાક તરફ   આગળ વધે. “બાપુનું વલણ સ્વીકારીશું તો આપણે ધરી-રાજ્યોના નિષ્ક્રિય સાથી બની જઈશું.”  નહેરુએ દલીલ કરી કે બ્રિટિશરોને આપણે જવાનું કહીએ છીએ. એ જાય તે પછી આપણે જાપાન સાથે સમજૂતીઓ કરવાની થશે અને કેટલીક શરતો સ્વીકારવી પડશે. આમાં લશ્કરી કંટ્રોલની શરતો પણ હોઈ શકે. આપણને ગમે કે ન ગમે, જાપાન પોતાના સ્વબચાવ માટે ભારતને જ જંગનું મેદાન બનાવી દેશે.  એને તમે અહિંસક અસહકારથી રોકી ન શકો. “આ મુસદ્દા પાછળનો વિચાર અને એની પૂર્વભૂમિકા જાપાનની તરફેણમાં છે… ભલે એ સભાનપણે ન હોય. ત્રણ બાબતો આ સંકટમાં આપણા વિચારો પર પ્રભાવ પાડે છેઃ (૧) ભારતની આઝાદી (૨) અમુક મહાન ધ્યેયોને ટેકો અને (૩) યુદ્ધનું સંભવિત પરિણામ, એટલે કે અંતે કોણ જીતશે. ગાંધીજીને લાગે છે કે અંતે જાપાન અને જર્મની જીતશે. આ એમની ધારણા અભાનપણે એમના નિર્ણયને અસર કરે છે.

રાજગોપાલાચારીએ કહ્યું કે બ્રિટન જશે કે તરત આપણે સંગઠિત થઈ જશું એવું નથી. બ્રિટને બહુ ખરાબ કર્યું છે, પણ એથી આપણી નજર ચાતરી જાય એ ન ચાલે. જાપાનના હાથમાં દોડીને ન પહોંચો. ગાંધીજીના મુસદ્દામાં તો એ માટેનો રસ્તો દેખાડ્યો છે.

જુલાઈમાં વર્ધામાં મીટિંગ

જુલાઈમાં વર્ધામાં વર્કિંગ કમિટી ફરી મળી તેમાં ગાંધીજીનો જ મુસદ્દો થોડા ફેરફાર સાથે સ્વીકારાયો. પણ એ નાનો ફેરફાર બહુ મોટો હતો.  મુળ મુસદ્દામાં બ્રિટિશ ફોજ હટી જાય એવી માંગ હતી. પણ એમાં ફેરફાર કરીને કોંગ્રેસે સ્વીકાર્યું કે યુદ્ધ પૂરું થાય ત્યાં સુધી સાથી રાજ્યોની સેના ટુકડીઓ ભારતમાં જ રહેશે. હવે આખી કોંગ્રેસ અહિંસક અસહકાર આંદોલન માટે તૈયાર હતી.

આવતા અઠવાડિયે “ભારત છોડો.”

૦૦૦

સંદર્ભઃ

  1. The Indian Annual register Jan-June 1942 Vol. I
  2. CWMG Vol. 76

શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ dipak.dholakia@gmail.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

Author: Web Gurjari

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *