ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭ :: પ્રકરણ ૨૬: જાપાન ભારતને ઊંબરે

દીપક ધોળકિયા

આપણે બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં ભારતને બ્રિટને કેમ ઘસડ્યું તે જોયું. એના પર દેશના બધા પક્ષોના પ્રત્યાઘાત પણ જોયા. કોંગ્રેસ કહેતી હતી કે ભારતને સ્વતંત્રતા આપશો તો એ પોતાના તરફથી જ બ્રિટનની સાથે રહેશે. હિન્દુ મહાસભા સ્વતંત્રતાની વાતને કસમયની ગણતી હતી અને હિન્દુઓનું લશ્કરીકરણ કરવા, એટલે કે હિન્દુઓને સેનામાં જોડાવા પ્રોત્સાહિત કરતી હતી .એણે ભરતી અને તાલીમના કૅમ્પો પણ ચલાવ્યા, મુસ્લિમ લીગ કંઈ જ કહેવા નહોતી માગતી. આમ પણ એની નીતિનું મૂળ તત્ત્વ કોંગ્રેસનો વિરોધ કરવાનું હતું એટલે કોંગ્રેસની માગણીની લીગે ટીકા કરી પણ એ યુદ્ધમાં બ્રિટન સાથે છે કે નહીં તે કદી સ્પષ્ટ ન કર્યું, માત્ર ખાનગી રીતે બ્રિટિશરોને મદદ કરવાનો વ્યૂહ અપનાવ્યો. પહેલા વિશ્વયુદ્ધ વખતે બ્રિટને બીજા મુસ્લિમ દેશો સાથે કરેલા વર્તનને કારણે મુસલમાનોને નારાજી હતી એટલે જિન્ના કોઈ સ્પષ્ટ નીતિ જાહેર નહોતા કરતા. એમની એક જ વાત હતી કે કોંગ્રેસ અને હિન્દુઓ ભેગા મળીને મુસલમાનોને અન્યાય કરશે એટલે લીગને મુસલમાનોની પ્રતિનિધિ ન માને કે મુસલમાનોના હિતોનું રક્ષણ કરવાની ખાતરી ન આપે એવી કોઈ સરકારને લીગ ટેકો નહીં આપે. સુભાષચન્દ્ર બોઝે બનાવેલા ફૉરવર્ડ બ્લૉકની સહાનુભૂતિ બ્રિટનની વિરુદ્ધ તી અને સરકારે એને ગેરકાનૂની જાહેર કર્યો હતો.

પરંતુ આપણે હજી યુદ્ધના મોરચાની મુલાકાત નથી લીધી. આ પ્રકરણમાં આપણે આજે એના પર ઊડતી નજર નાખીએ. એશિયામાં જર્મનીની મુખ્ય ભૂમિકા નહોતી. આપણે ગયા અઠવાડિયે વાંચ્યું કે સુભાષબાબુની પૂર્વ એશિયામાં આવવાની ઇચ્છા જાણીને સબમરીન આપી પણ એ પોતે ભારતને ‘અનંત દૂર’ માનતો હતો એટલે બ્રિટન સામે એની મદદ લેવાનો સુભાષબાબુનો પ્રયત્ન નિષ્ફળ રહ્યો. એની વિસ્તારવાદી  નીતિ પ્રમાણે એને ભારતનો કબજો મળી જાય તેમાં વાંધો નહોતો પણ એના માટે છેક જર્મનીથી ભારત સુધી આવવું એને લશ્કરી ખર્ચ અને ખુવારીની નજરે ફાયદાકારક નહોતું લાગતું એટલે મુખ્ય દોર સામ્રાજ્યવાદી જાપાનના હાથમાં હતો. યુદ્ધનાં આ વર્ષોમાં બ્રિટનના નસીબે માર ખાવાનું લખાયેલું હતું. એટલે કાં તો એને ભાગવું પડ્યું અને જીતી લીધેલા પ્રદેશો પણ છોડવા પડ્યા. બ્રિટનના એકંદર નિયંત્રણ નીચે લડતાં ભારત સહિતનાં કૉમનવેલ્થ દળો સતત પાછળ સરકતાં રહ્યાં અને જાપાન ભારત તરફ ધસમસતું આવતું હતું

૧૯૪૧ના ડિસેમ્બરના અંતમાં જાપાન યુદ્ધમાં  કૂદી પડ્યું. ત્યાં જાપાની દળો સંગઠિત થતાં હતા ત્યારે જાપાને મિત્ર રાષ્ટ્રોને ખાતરી આપી હતી કે ચીન પર હુમલો કરવા માટે એ તૈયારી કરે છે પણ જાપાનને તેલ મળે તેની સામે મિત્ર રાષ્ટ્રોએ પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો એટલે જાપાને એમની સામે જ લશ્કરી કાર્યવાહી કરવાનું નક્કી કર્યું. અને બ્રિટનનાં દળોને પરાજિત કરતાં સિંગાપુર, મલાયા, બર્મા વગેરે મોરચે બ્રિટિશ ફોજોને હરાવતાં ભારત તરફ આગળ વધવા લાગ્યું અને ભારત ઉપર આક્રમણનો ખતરો ઝળૂંબવા લાગ્યો. આ મોરચે હિન્દુસ્તાની સૈનિકો પણ બ્રિટિશ સૈનિકો સાથે જોડાયા હતા.  પશ્ચિમના મોરચે તો બ્રિટિશ દળોએ ઈસ્ટ આફ્રિકા, સીરિયા, ઇરાક અને ઈરાનમાં ધરી-રાષ્ટ્રોનાં દળોને મહાત કર્યાં પણ પૂર્વના મોરચે જાપાનની લશ્કરી અને નૌકાશક્તિ સામે એમને ઘૂંટણિયાભેર થવું પડ્યું. આમાં હિન્દુસ્તાની સૈનિકોની પણ બહુ મોટી સંખ્યા હતી. પરંતુ એઅના અદમ્ય સાહસ, બહાદુરી અને બલિદાનની પ્રશંસા કાઉંસિલ ઓ સ્ટેટ સમક્ષ બોલતાં કમાંડર-ઇ-ચીફ જનરલ હાર્ટ્લીએ પણ કરી. પરંતુ ઇતિહાસમાં જ્યારે પરાજયનું મોઢું જોવું પડ્યું હોય ત્યારે જ હારનારા પક્ષના અદમ્ય સાહસની પ્રશંસા થતી હોય છે.

 એ વખતે ઉત્તર આફ્રિકામાં ઈટલીની એક વસાહત સિરિનાઇકા (અરબીમાં બરકા, હવે લિબિયામાં)) હતી. ત્યાં ઈટલીનાં દળો અને બ્રિટનની ચોથી ઇંડિયન ડિવિઝન વચ્ચે ખૂનખાર જંગ ખેલાયો અને ઈટલીનો પરાજય થયો. આમાં હિન્દુસ્તાનીઓએ અપ્રતિમ શૌર્યનો પરિચય કરાવ્યો હતો. સિરિનાઇકા પાસે ચાર મોરચા હતા અને બધામાં ઇંડિયન ડિવીઝનને જબ્બરદસ્ત સફળતા મળી હતી. આ લડાઈ ‘રણનું યુદ્ધ’ (Desert war) તરીકે ઓળખાય છે. ઈજિપ્તના મોરચેચોથી ઇંડિયન ડિવીઝને જર્મનીનાં મિત્ર રાષ્ટ્રોની સેનાઓને ૧૯૪૧ના જૂનથી નવેમ્બર સુધી આગળ વધવા નહોતી દીધી. આ બધા મોરચે ચોથી ઇંડિયન ડિવીઝનની પાંચમી ઇન્ફન્ટ્રી બ્રિગેડ હંમેશાં લડાઈમાં રહી. એ જ રીતે, ઈજિપ્તની દક્ષિણે પણ પાંચમી ઇંડિયન ડિવીઝને ઈટલીની ફોજને પરાજિત કરી. આ લડાઈ નાની હોવા છતાં એને કારણે એક મહત્ત્વનો રણ-બેટ બ્રિટનની ફોજના હાથમાં આવી ગયો.

જર્મનીનો જનરલ રોમેલ જેદાબિયાના મોરચા પરથી ખરાબ હવામાનને કારણે સમયસર હટી ગયો પરંતુ એ જ કારણસર બ્રિટનનો એ વખતનો કમાંડર-ઇન-ચીફ જનરલ ઑચિનલેક એનો પીછો ન કરી શક્યો. ૧૯૪૨ના જાન્યુઆરીમાં બન્ને બાજુની સેનાઓ રણમાં ધૂળની આંધીઓ અને ભારે વરસાદમાં સપડાઈ ગઈ. પરંતુ ચોથી ઇંડિયન ડિવીઝન વધારે સંકટમાં હતી. દરમિયાન રોમેલે પોતાની ફોજને ફરી સંગઠિત કરીને નવેમ્બરમાં ફરી હુમલો કર્યો, પરંતુ આ વખતે ભારે વરસાદને કારણે એનું હવાઈદળ કામ ન આવી શક્યું. સિરિનાઇકા પર ચોથી ઇંડિયન ડિવીઝનનો કબ્જો હતો પણ એનીયે સંદેશાવ્યવહાર લાઇનો કપાઈ ગઈ હતી. રોમેલના હુમલા સામે એને ફરી લડાઈમાં ઊતરવું પડ્યું.

બીજી બાજુ, બૅન્ગાઝીમાં સાતમી ઇંડિયન ઇન્ફન્ટ્રી બ્રિગેડ જર્મનીના હુમલા સામે ચારે બાજુથી એકલી પડી ગઈ હતી. ચોથી ડિવીઝન એને બચાવવા માટે કંઈ કરી શકે તેમ નહોતું અને એમ લાગતું હતું કે આખી સાતમી બ્રિગેડ અને પાંચમી બ્રિગેડનો અમુક ભાગ જર્મનીના હાથમાં યુદ્ધકેદી બની જશે. બે દિવસ સુધી કંઈ સમાચાર ન મળ્યા પણ ઓચિંતા જ ત્રીજા દિવસે સાતમી બ્રિગેડ યુદ્ધ મોરચે બ્રિટિશ બાજુએ પ્રગટ થઈ. જર્મનીએ એવી રીતે વ્યૂહ ગોઠવ્યો હતો કે બહાર નીકળવા માટે બેન્ગાઝીની ઉત્તર અને પૂર્વથી જ નીકળી શકાય અને ત્યાંથી નીકળવાની કોશિશ કરે તો એમને દબાવી દેવા. પરંતુ સાતમી બ્રિગેડ જર્મનીને હાથતાળી આપીને સૌથી દુર્ગમ અને અકલ્પ્ય દક્ષિણ-પશ્ચિમના માર્ગેથી નીકળી આવી. માર્ગમાં અનેક જગ્યાએ જર્મન સૈનિકો અને એમનાં બંકરો કે ચોકીઓ આવ્યાં પણ હિંમતથી, આડુંઅવળું સમજાવીને એ પાછા ફર્યા. દરમિયાન, ચોથી ડિવીઝન પણ પીછેહઠ કરવાની કોશિશ કરતી હતી પરંતુ એને મરણિયો મુકાબલો કરવો પડ્યો, જો કે એ અંતે પાછી આવી ગઈ. કમાંડર-ઇન-ચીફે કહ્યું કે મધ્યપૂર્વમાં લડાઈમાંથી આવેલા એક અધિકારીએ મને કહ્યું કે ચોથી ડિવીઝન સૌથી બહાદુર છે અને હજી પણ એના સૈનિકોનો જુસ્સો અખૂટ છે.

પરંતુ પૂર્વના મોરચાઓની વાત કરતાં જનરલ હાર્ટ્લીએ કહ્યું કે અહીં ભારતીય, બ્રિટિશ અને કૅનેડિયન દળોને સતત પીછેહઠ કરવી પડી છે. પાંચમી બટાલિયન, ચૌદમી પંજાબ રેજિમેંટ, હોંગકોંગ સિંગાપુર રૉયલ આર્ટીલરીને ટૂંકી પણ તીવ્ર લડાઈ પછી શરણાગતી સ્વીકારવી પડી છે. એમની પાસે સંખ્યાબળ ઓછું હતું અને ચાર માઇલના વિસ્તારનો બચાવ કરવાનો હતો. હવાઈ દળની મદદ પણ નહોતી. જાપાને એમના કરતાં ચારગણા સૈનિકો ઉતાર્યા હતા. એક બ્રિટિશ અધિકારી જાપાનીઓના હાથમાંથી છટકીને આવી ગયો છે. એ હિન્દુસ્તાની સૈનિકોનાં ભારે વખાણ કરતો હતો.

મલાયાની લડાઈમાં પણ ગોરખા અને બ્રિટિશ બટાલિયનો અને દેશી રાજ્યોની બટાલિયનોએ જાપાની હુમલાનો બરાબર સામનો કર્યો (નોંધઃ મલાયા મલેશિયાનો એક પ્રાંત છે). દક્ષિણ સિયામ (આજે થાઈલૅન્ડ)માંથી જાપાનની ચાર ડિવીઝનો એકીસાથે ત્રાટકી. સિંગાપુર તો જાપાને જીતી જ લીધું હતું. જાપાનનાં નૌકા અને હવાઈ દળો પણ બ્રિટનનાં કૉમનવેલ્થ દળો કરતાં ચડિયાતાં સાબીત થયાં. એ જ રીતે  બર્મા પણ જાપાનના હાથમાં ગયું. બર્મા રોડ પર હિન્દુસ્તાની ફોજને ચીની દળોએ મદદ કરીને અમુક ભાગ પર કબજો કરી લેતાં જાપાન માટે લડાઈ લાંબી નીવડી. પરંતુ કમાંડર-ઇન-ચીફ જનરલ હાર્ટ્લીએ કહ્યું કે દુશ્મન એટલો નજીક છે કે હવે હિન્દની ભૂમિ પર હવાઈ અને સમુદ્રમાર્ગે બોમ્બમારો થવાની શક્યતા વધી ગઈ છે.

બીજી બાજુ પાંસઠ હજાર હિન્દુસ્તાનીઓ બર્માથી ભાગી આવ્યા હતા. મલાયાથી પણ મોટી સંખ્યામાં હિન્દુસ્તાનીઓ પાછા ફર્યા હતા. મોટા ભાગે તો એ સમુદ્ર માર્ગે આવ્યા પણ દિવસોદિવસ સમુદ્રમાર્ગ વધારે જોખમી બનતો ગયો હતો. એમને રાહત આપવામાં જાતિવાદ આચરાતો હોવાની ફરિયાદો પણ ઊઠી હતી.

ભારતીયને સંરક્ષણની જવાબદારી

વાઇસરૉયની કાઉંસિલના સભ્ય પંડિત હૃદયનાથ કુંજરુએ ઠરાવ રજૂ કરીને માગણી કરી કે કમાંડર-ઇન-ચીફને એમની રાજકીય ફરજોમાંથી મુક્ત કરવા જોઈએ કે જેથી એ માત્ર સંરક્ષણને લગતી બાબતો પર ધ્યાન આપી શકે. એમણે કહ્યું કે દેશમાં એવી લાગણી છે કે ભારતના સંરક્ષણની જવાબદારી ભારતીયની હોવી જોઈએ. મુસ્લિમ લીગના બે પ્રતિનિધિઓ પાદશાહ અને મહંમદ હુસેન તેમ જ વાઇસરૉય દ્વારા નિમાયેલા ત્રીજા સભ્ય સર મહંમદ યાકૂબે વિરોધ કર્યો કે વાઇસરૉયની કાઉંસિલનું વિસ્તરણ થાય તેમાં કંઈ ખોટું નથી પણ લોકોનો ટેકો ન હોય તેવા કોઈ હિન્દુસ્તાનીને સંરક્ષણ ખાતું સંભાળવા નીમવોએ યોગ્ય નથી. કુંજરુના ઠરાવની તરફેણમાં ૧૧ અને વિરોધમાં ૫ મત પડ્યા. સરકાર તટસ્થ રહી, પરંતુ કાઉંસિલના ઠરાવને માનવો કે નહીં, તેની અંતિમ સત્તા વાઇસરૉયના હાથમાં હતી એટલે એણે આ ઠરાવની પરવા ન કરી.

૦૦૦

પણ હવે સુભાષબાબુ જાપાન પહોંચી ગયા છે. આઝાદ હિન્દ ફોજની ગાથા આગળ જોઈશું કારણ કે આ દરમિયાન દેશમાં બ્રિટનની વૉર કૅબિનેટે મોકલેલું ક્રિપ્સ મિશન ભારત આવી ગયું, ગાંધીજીએ ‘ભારત છોડો’ આંદોલન જાહેર કરી દીધું અને આખા દેશમાં બ્રિટિશ હકુમત સામે વિરોધનો વંટોળ ઊઠ્યો.

સંદર્ભઃ

https://en.wikipedia.org/wiki/Malaysia

https://www.britannica.com/place/Cyrenaica

The Indian Annual register. Jan-June 1942 Vol. I



શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ dipak.dholakia@gmail.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

Author: Web Gurjari

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *