ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭ :: પ્રકરણ ૨૩: સુભાષબાબુ – કાબૂલમાં અડચણો અને ઑર્લાન્ડો માઝોટા

દીપક ધોળકિયા

અફઘાનિસ્તાન જવા પાછળ સુભાષબાબુનો ઉદ્દેશ સોવિયેત રાજદૂતની મદદથી રશિયા જવાનો હતો. આ સમય દરમિયાન કીરતી કિસાન પાર્ટીના રશિયામાં કે કાબૂલમાં કોઈ સંપર્ક નહોતા એટલે નવા સંપર્કો બનાવવા, રશિયન રાજદૂત સુધી પહોંચવું વગેરે કામો ભગત રામે જ કરવાનાં હતાં. પરંતુ કાબૂલમાં એ વખતે રશિયન રાજદૂતાવાસ પર અફઘાન પોલીસની નજર હતી એટલે સીધો સંપર્ક કરવાનું પણ શક્ય નહોતું. બ્રિટનના જાસૂસો પણ રશિયનોની હિલચાલ જોતા હતા. યુદ્ધમાં રશિયાએ જર્મની સાથે મિત્રતાના કરાર કર્યા હતા એટલે એ ખુલ્લી રીતે યુદ્ધમાં નહોતું. આમ છતાં, આ કરારની પરવા કર્યા વિના હિટલરે રશિયા પર હુમલો કર્યો તે પછી રશિયા જર્મનીની સામે બ્રિટન અને અમેરિકા સાથે જોડાયું. પરંતુ સુભાષબાબુ અફઘાનિસ્તાનમાં હતા ત્યારે ચિત્ર સાવ જ જુદું હતું. ભારતનાં સોવિયેત તરફી બળો જ સુભાષબાબુને રશિયા સુધી પહોંચાડી શકે તેમ હતાં એટલે જ એમણે કીરતી કિસાન પાર્ટીની મદદ લીધી હતી. જો કે, સુભાષબાબુ સોવિયેત સંઘમાં અટકી જવા નહોતા, માગતા, એમને રશિયાની મદદથી જર્મની પહોંચવું હતું.

ભગત રામ અને સુભાષબાબુએ રશિયન એમ્બસીમાં જવાનો વિચાર કર્યો પરંતુ ત્યાં અફઘાન પોલીસની ટુકડી ગોઠવાયેલી હતી અને તે પછી રશિયન ગાર્ડોની ટુકડીને પણ પાર કરવી પડે તેમ હતું. તે ઉપરાંત એમણે એમ્બસીની આસપાસ કેટલાક સંદેહાસ્પદ લોકોને પણ ફરતા જોયા.

આના પછી એમણે બીજા રસ્તા લેવાનું વિચાર્યું. એક જ ઉપાય હતો – એમ્બસીમાંથી કોઈ રશિયન બહાર અંગત કામે બજારમાં આવે ત્યારે એને મળવું અને રાજદૂત સુધી સંદેશ પહોંચાડવો. સુભાષબાબુએ પોતાની ઓળખાણ આપતો સંદેશ લખ્યો હતો. ખરેખર એક વાર એમણે આ રીતે બજારમાં મળેલા રશિયન મારફતે રાજદૂત સુધી આ સંદેશ પહોંચાડવાની કોશિશ કરી પરંતુ એનો કંઈ જવાબ ન મળ્યો.  એ જ રીતે એક વાર એમણે ઍમ્બસીમાંથી બે રશિયન સ્ત્રીઓને  બહાર નીકળતાં  જોઈ. ભગત રામ એમની પાસે પહોંચી ગયા અને એ જ સંદેશ રાજદૂત સુધી  પહોંચાડી દેવા વિનંતિ કરી, પણ એમણે એને હાથામાં લેવાનો પણ ઇનકાર કરી દીધો. એક વાર તો રશિયન રાજદૂત પોતે જ કારમાં આવતો હતો. કાર જોઈને ભગત રામ ઓળખી ગયા કે આ રાજદૂત જ હશે. કોઈ કારણસર કાર અટકી ગઈ. ભગત રામ પહોંચી ગયા અને કહ્યું કે મારા આ સાથી સુભાષ ચન્દ્ર બોઝ છે. રાજદૂતે ધ્યાનથી જોયું અને ભગત રામને કહ્યું કે તમારી પાસે એની કોઈ સાબિતી છે કે આ જ સુભાષ બોઝ છે. ભગત રામે કહ્યું કે બરાબર જોઈ લો. એમનો ચહેરો તો ઘણાં છાપાંઓમાં જોયો હશે, અત્યારે એમણે વેશપલ્ટો કરેલો છે. રાજદૂત જોતો રહ્યો અને પછી કંઈ પણ બોલ્યા વગર ચાલ્યો ગયો.

આ બાજુ સરાયમાં લાંબો વખત રહેવામાં જોખમ હતું. એક જ જગ્યાએ રહે તો લોકો ઓળખતા થઈ જાય કારણ કે હવે નેતાજીના ફોટા અખબારોમાં પણ આવી ગયા હતા. ભગત રામને યાદ આવ્યું કે એમના જેલના એક સાથી ઉત્તમ ચંદ મલ્હોત્રા કાબૂલમાં જ કોઈ ધંધો કરતા હતા. એમની દુકાન એમણે શોધી કાઢી. પણ એ રહેમત ખાનના ડ્રેસમાં હતા એટલે ઉત્તમ ચંદ એમને તરત ઓળખી ન શક્યા પરંતુ જ્યારે ઓળખી શક્યા ત્યારે ઉત્સાહથી ઊછળી ઊઠ્યા. એ સુભાષબાબુ અને ભગત રામને પોતાના ઘરે લઈ ગયા. અહીં ઘણા દિવસ પછી બન્નેને આરામ મળ્યો. પરંતુ કોઈને ઘરે મહેમાન આવે તો બધા મળવા આવે એવો રિવાજ. આથી ઘણા લોકો મળવા આવતા. આમાં ઉત્તમ ચંદના મકાનમાં જ નીચે રહેતો એક હિન્દુ વેપારી પણ હતો. પણ એ આવીને બેઠો નહીં અને બીજા દિવસે મકાન છોડીને ચાલ્યો ગયો. સુભાષબાબુને આમાં ખતરો દેખાયો. ફરી રહેવાની જગ્યાની ખોજ શરૂ થઈ.

હવે રશિયા તરફથી કોઈ આશા નહોતી એટલે એમણે સીધા જ જર્મન ઍમ્બસીમાં જવાનું નક્કી કર્યું. સુભાષબાબુ અંદર ગયા. કોઈ ઑફિસરને મળ્યા પણ એણે જર્મનીના ટ્રેડ એજન્ટને મળવાની સલાહ આપી. બીજા દિવસથી ટ્રેડ ઑફિસના અધિકારી સ્મિથને મળવાના આંટાફેરા શરૂ થયા. એ વચન આપતો રહ્યો કે બર્લીનનો સંપર્ક કર્યો છે. એમ ને એમ દિવસો નીકળતા જતા હતા અને તે સાથે પકડાઈ જવાની બીક પણ વધતી જતી હતી. એક વાત સ્પષ્ટ થવા લાગી હતી કે જર્મની સુભાષ ચન્દ્ર બોઝને મદદ કરવા બહુ આતુર નહોતું. એટલે બીજા રસ્તા વિચારવાની જરૂર હતી. જો કે એમણે જર્મનીની મદદની આશા પણ નહોતી છોડી. એની સરખામણીમાં  ઈટલી વધારે તત્પર હતું. પરંતુ સુભાષબાબુને ઈટલી કરતાં જર્મનીમાં વધારે રસ હતો. આમ એમણે પડ્યું પાનું નિભાવી લીધું.

આ સાથે જ સુભાષબાબુ આને ભગત રામે રશિયાની સરહદમાં ઘૂસી જવાનું નક્કી કરી લીધું હતું. આમાં ઉત્તમ ચંદની મદદથી એક યાકૂબ નામનો માણસ મળ્યો. એ એમને સરહદ પાર પહોંચાડી દેવા તૈયાર હતો. ૨૩મી ફેબ્રુઆરીએ જવાનું હતું.  સરહદ સુધી પહોંચવા માટે બસની ટિકિટ પણ આવી ગઈ. ભગત રામે યાકૂબને એક મહિનાના ઘરખર્ચ માટે પણ પૈસા આપી દીધા. 

પરંતુ જર્મનીના ટ્રેડ એજન્ટ સ્મિથે એક મદદ કરી હતી. એણે ઈટલીની એમ્બસીનો સંપર્ક કરવાની સલાહ આપી હતી અને કહ્યું હતું કે જરૂર પડશે તો એ પોતે પણ મિનિસ્ટર સાથે વાત કરશે. એ સાથે જ ઈટલીની ઍમ્બસીનો સંપર્ક કરવાના પ્રયત્ન પણ શરૂ થઈ ગયા. ભગત રામ ઍમ્બસીમાં મિનિસ્ટરના રૂમમાં લગભગ ઘૂસી જ ગયા. પેલો અકળાયો પણ ભગત રામે પણ એવો જ જવાબ આપ્યો કે હું તમને જર્મનીના ટ્રેડ એજન્ટના કહેવાથી મળવા આવ્યો છું. મિનિસ્ટરે ખાતરી કરવા સ્મિથને ફોન કર્યો અને આ સુભાષબાબુ જ છે એવું પાકું થઈ જતાં એનું વલણ બદલાઈ ગયું. તે પછી એ ટાઢો પડ્યો અને વાત કરવા લાગ્યો. એણે ભગત રામને ૨૨મી તારીખે સુભાષબાબુ સાથે આવવાનું કહ્યું. ૨૨મીએ સુભાષબાબુ સાથે એ આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતો વિશે ચર્ચા કરવા લાગ્યો, તે એટલે સુધી કે એમને રાતે ત્યાં જ રોકી લીધા.ઈ સુભાષબાબુના બધા જ વિચારો, બધી જ યોજનાઓ પચાવી જવા માગતો હતો. ભગત રામ એકલા જ પાછા આવ્યા.

સુભાષબાબુ બીજા દિવસે આવ્યા ત્યારે એમને ખાતરી હતી કે ઈટલી એમને રશિયાની સરહદમાં સત્તાવાર રીતે લઈ જશે એટલે ગેરકાયદે ઘૂસણખોરી કરવાનું જોખમ લેવા જેવું નથી.  આમ ૨૩મીએ નીકળવાનો કાર્યક્રમ ખોરવાઈ ગયો.

ઈટલીના અધિકારીએ કહ્યું કે એમના કૂરિયર રશિયાથી આવતા હોય છે. એમાંથી એકને રોકી લેવાશે અને એના  પાસપોર્ટ પર સુભાષબાબુનો ફોટો ચોંટાડી દેવાશે, તે પછી એની જગ્યાએ સુભાષબાબુ ચાલ્યા જશે. તે પછી ઇટલીના એમ્બેસેડરની પત્ની એક વાર ઉત્તમ ચંદની દુકાને આવી અને પાસપોર્ટ માટે સુભાષબાબુનો ફોટો લઈ ગઈ. એમના માટે એક અઠવાડિયામાં નવા સૂટ પણ તૈયાર કરાવી લેવાયા.

૧૭મી માર્ચ સુભાષબાબુ માટે કાબૂલમાં છેલ્લો દિવસ હતો. ૧૮મીની વહેલી સવારે ઈટલીના અધિકારી ક્રેશિનીને દરવાજે એક મોટી કાર આવી. એમાં સુભાષબાબુની સૂટકેસ ચડાવી દેવાઈ. હવે ભગત રામથી છૂટા પડવાનો સમય હતો. સુભાષબાબુએ પહેલાં એમનો હાથ પકડીને જોરથી હલાવ્યો પછી ભેટી પડ્યા. એમણે બોલવાની કોશિશ કરી પણ ગળે ડૂમો ભરાઈ આવ્યો હતો. એક પણ શબ્દ નીકળી ન શક્યો. કારમાં ગોઠવાઈ ગયા. કાર આગળ ચાલી ત્યારે એ ઓર્લાન્ડો માઝોટા નામધારી કુરિયર હતા! ભગત રામ સંતોષનો શ્વાસ લેતા ઉત્તમ ચંદને ઘરે પાછા ગયા. એમણે મિશન પાર પાડ્યું હતું.

સુભાષબાબુ નિર્વિઘ્ને મૉસ્કો પહોંચી ગયા. ત્યાં બે દિવસ રોકાયા અને ત્યાંથી હિન્દુસ્તાનની આઝાદીની શોધમાં જર્મની તરફ નીકળી ગયા.

— —

હજી આપણે નેતાજીને આગળ પણ મળશું, હજી તો ભારતના ઇતિહાસના આ અધ્યાયની શરૂઆત જ થઈ છે

સંદર્ભઃ

Netaji and India’s Freedom (Proceedings of the International Seminar) Chapter ‘The Great Escape: My fifty-five days with Subhash Chandra Bose, Bhagat Ram Talwar (1973) first published in August 1975 by Netaji Research Bureau.


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ dipak.dholakia@gmail.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

Author: Web Gurjari

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *