ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭ :: પ્રકરણ ૨૨: સુભાષબાબુ – અફઘાનિસ્તાનમાં

દીપક ધોળકિયા

૧૯૪૦ના મે મહિનામાં ભગત રામ તલવાડનાં લગ્નને માંડ પંદર દિવસ થયા હતા, ત્યારે એમના ગામ ઘલ્લા ઢેરમાં કીરતી કિસાન પાર્ટી (મઝદૂર કિસાન પાર્ટી)ના બે કાર્યકર્તા રામ કિશન અને અચ્છર સિંઘ ચીના પહોંચી ગયા અને ભગત રામને કહ્યું કે કીરતી કિસાન પાર્ટી એક બહુ વીઆઈપીને રશિયા મોકલવા માગે છે; આ કામમાં ભગત રામની મદદની જરૂર હતી. આના માટે કાબૂલ જવું પડે તેમ હતું પણ બાબા ગુરમુખસિંઘની ધરપકડ પછી ત્યાં તો કોઈ સંપર્ક નહોતો રહ્યો. ત્રણેય જણ પેશાવર ગયા અને આબાદ ખાન સાથે મળીને બધી તૈયારી કરી લીધી. ત્યાં તો એમને સમાચાર મળ્યા કે જે વીઆઈપીને દેશની સરહદ પાર કરાવવાની હતી એમણે તો કલકત્તામાં હૉલવેલ સ્મારક હટાવવાનું આંદોલન શરૂ કર્યું છે! એટલે પહેલી જુલાઈએ અચ્છર સિંઘ કલકત્તામાં સુભાષબાબુને મળ્યા અને બહાર જવાની બધી તૈયારીની વાત કરી. સુભાષબાબુના ચહેરા પર અફસોસની છારી વળી ગઈ. એમને કદાચ વિચાર આવ્યો હશે કે હૉલવેલ સ્મારકનું આંદોલન શરૂ ન કર્યું હોત તો સારું થાત. તે પછી તો એ છ મહિના જેલમાં ચાલ્યા ગયા અને આખી યોજના ધૂળમાં મળી ગઈ.

ભગત રામ, રામકિશન અને અચ્છર સિંઘે ફરી નવેસરથી પ્રયાસ આદર્યા. રામ કિશન કાબૂલ ગયા અને દાણો ચાંપી જોયો પણ કોઈ એમને સહકાર આપવા તૈયાર નહોતું. અચ્છર સિંઘે સોવિયેત સંઘની એમ્બસી સાથે સંપર્ક કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ ત્યાંય ગજ વાગ્યો નહીં. અંતે એમણે પરવાનગી વિના જ નેતાજીને સોવિયેત સંઘની સરહદમાં ઘુસાડી દેવાનું નક્કી કર્યું.

આના માટે રસ્તો જોવા અચ્છર સિંઘ અને રામકિશન સરહદ પાસે પહોંચી ગયા. ત્યાં આમૂ નદી (આમૂ દરિયા – ‘દરિયો’ એટલે ઉર્દુ/હિન્દીમાં નદી. અંગ્રેજીમાં એને ઑક્સસ નદી કહે છે) પાર કરવાની હતી. અચ્છરસિંઘ તો તરીને નીકળી ગયા પણ રામ કિશન ડૂબી ગયા. સામે કાંઠે અચ્છર સિંઘને સિક્યુરિટી ગાર્ડોએ પકડી લીધા. એમને મોસ્કો લઈ ગયા. તે પછી એમના તરફથી કોઈ જ સમાચાર ન મળ્યા.

જાન્યુઆરી ૧૯૪૧માં નેતાજી ભાગી છૂટ્યા તે પહેલાં મિંયાં અકબર શાહ તૈયારી માટે ભગત રામને મળ્યા. બન્ને ફરી પેશાવરમાં આબાદ ખાનને મળ્યા. તે પછી અકબર શાહે સુભાષબાબુને નેતાજીને લીલી ઝંડી દેખાડી.

શિશિર કુમાર અને એમનાં ભાઈભાભીએ કાકાને ગોમોહ સ્ટેશને છોડ્યા તે પછી સુભાષબાબુ દિલ્હી-કાલકા મેલથી દિલ્હી પહોંચ્યા, દિલ્હીમાં ફ્રંટિયર પકડીને પેશાવર કેન્ટ ઊતર્યા, અકબર શાહ પેશાવર સિટીના સ્ટેશનેથી એ જ ટ્રેનમાં બેસી ગયા હતા. એ પણ સુભાષબાબુને જોતા કૅન્ટ ઊતર્યા. હવે ઝિયાઉદ્દીન સાહેબે કૂલીને બોલાવ્યો, ટાંગો લીધો અને તાજ મહેલ હોટેલ પહોંચ્યા. અકબર શાહ બીજા ટાંગામાં એમની પાછળ ગયા, પણ હોટેલ પાસે ન રોકાયા. પાછળથી એમણે પોતાના એક સાથીને હોટેલે મોકલ્યો. એ સુભાષબાબુને મળ્યો. બીજા દિવસે હોટેલ છોડીને સુભાષ બાબુ પેશાવરના સાથીઓ સાથે નીકળી ગયા.

સૌએ નક્કી કર્યું કે ભગત રામ નેતાજીને સરહદ પાર કરાવી દે કારણ કે એમણે આ વિસ્તારમાં સારા સંપર્કો બનાવી લીધા હતા. રૂટ નક્કી હતો પણ એ જ દિવસે એ રસ્તા પર પોલીસે ‘દુશ્મનના જાસૂસ’ને પકડ્યો એટલે ત્યાં જવામાં સલામતી નહોતી. નવો રૂટ નક્કી થઈ જાય ત્યાં સુધી આબાદ ખાને એમને એક ભાડાના ઘરમાં રાખ્યા.

ભગત રામ સુભાષ બાબુને પહેલી વાર ૨૧મી જાન્યુઆરીની સાંજે મળ્યા. ભગત રામનું આખું કુટુંબ ક્રાન્તિકારી હતું. એમના ભાઈ હરિકિશને તો દેશ માટે પ્રાણની આહુતિ આપી હતી. સુભાષબાબુ આ વાતો જાણતા હતા પણ એમને કોઈ પડછંદ પઠાણને મળવાની આશા હતી એટલે મધ્યમ કદકાઠીના ભગત રામને જોઈને થોડા નિરાશ થયા. બીજા દિવસની સવારથી સુભાષ બાબુએ આખા રસ્તે મૂંગાબહેરા ઝિયાઉદ્દીન ખાન તરીકે પાઠ ભજવવાનો હતો અને ભગત રામ રહેમત ખાન બની ગયા. બન્ને ઉપરાંત ત્રીજો, એક ગાઇડ પણ સાથે હતો. આબાદ ખાનની કારમાં બધા અફ્રિદીઓના એરિયામાં પહોંચ્યા. ત્યાં એક દરગાહમાં ભાવિકોની સાથે ભળી ગયા અને પછી ટેકરિયાળ પ્રદેશમાં પગે ચાલીને પહોંચ્યા. આ વિસ્તાર બ્રિટિશ હકુમતની બહાર હતો. સુભાષબાબુ તે જાણીને પ્રસન્ન થઈ ગયા. હવે એમના પગમાં પણ જોર આવી ગયું.

મધરાતે એક મસ્જિદમાં પહોંચ્યા. ત્યાં થોડા માણસો બેઠા વાતો કરતા હતા. સૂવા માટે ઘાસ હતું. ત્રણે જણે નીચે અડ્ડો જમાવ્યો. કોઈક એમના માટે ચા અને મકાઈના રોટલા લઈ આવ્યો. સવારે લોકોએ એમને ચા અને પરોઠાનો નાસ્તો આપ્યો અને ૨૩મીની સવારે ત્યાંથી નીકળ્યા. પણ પહાડી રસ્તામાં ચાલવાનું સુભાષ બાબુને ફાવતું નહોતું એટલે એમના માટે એક ખચ્ચર ભાડે કરી લીધું. આખા દિવસની મુસાફરી પછી રાતે નવ વાગ્યે સુભાષ બાબુ ભગત રામ અને ગાઇડ સાથે અફઘાનિસ્તાનના એક સરહદી ગામડામાં  પહોંચ્યા.

હવે ઢોળાવ શરૂ થયો હતો. બરફ પણ પડતો હતો. આવામાં ચડવા કરતાં ઊતરવાનું અઘરું હતું. ખચ્ચરનો પગ લપસતાં એ પડ્યું અને સુભાષબાબુ પણ પડ્યા. એમને થોડીઘણી ઈજા થઈ, પણ ખચ્ચર પર બેસવા કરતાં ચાલવું સલામત હોવાથી એ પણ ચાલવા લાગ્યા. એમ રાતે એક વાગ્યે એક ગામે પહોંચ્યા. ખચ્ચરવાળાએ એના એક ઓળખીતાને જગાડ્યો. એણે વાત સાંભળીને બધાને પોતાના એક રૂમના ઘરમાં આશરો આપ્યો. એની ઉદારતા એ હતી કે એ તે જ દિવસે પરણ્યો હતો અને આ એની પહેલી રાત હતી, નવોઢાને એણે જગાડી. ઓચિંતા આટલા જણને જોઈને એ આશ્ચર્યમાં પડી ગઈ પણ એણે બધા માટે ખાવાનું બનાવી આપ્યું. અહીંથી ગાઇડને પાછો મોકલવાનો હતો. ભગત રામ આબાદ ખાનને સંદેશો મોકલવા માગતા હતા પણ પેન્સિલ કે કાગળ નહોતાં. નવોઢાએ એક ચીજ પરનું રૅપર ફાડ્યું, હાથમાં ગળી લઈને એમાં બે-ચાર ટીપાં પાણી નાખીને શાહી બનાવી અને એક સળેકડું ભગત રામને આપ્યું; એનાથી સંદેશ લખાયો. હવે પેલા માણસે કહ્યું કે રસ્તો જોખમી છે એટલે સૂરજ નીકળે તે પહેલાં નીકળી જાઓ. ભગત રામે બહાનું બનાવ્યું કે પાસેના ગામે જવું છે, પણ પેલો સમજી ગયો હતો અને આગ્રહ રાખ્યો કે જ્યાં જવું હોય તો જાઓ પણ હમણાં જ નીકળવામાં સલામતી છે. એણે એમને પોતાનું ખચ્ચર પણ આપ્યું. સવારે પાંચ વાગ્યે મૂંગાબહેરા ઝિયાઉદ્દીન સાથે ભગત રામ આગળની સફર માટે નીકળી પડ્યા. અહીંથી એમને ચાળીસ માઇલ (૬૪ કિ,મી.) દૂર જલાલાબાદ પહોંચવાનું હતું. કોઈ ટ્રક પસાર થાય તેની બન્ને રાહ જોતા હતા. બસ તો જવલ્લે જ હોય અને એમાં સીઆઈડીવાળા પણ હોઈ શકે.

અફઘાનિસ્તાનનો અમીર બ્રિટનની મદદથી ગાદીએ આવ્યો હતો એટલે એ પકડાવી દે એવી સુભાષબાબુને બીક પણ હતી. જો કે ભગત રામ માનતા હતા કે એવું નહીં થાય. એમણે કહ્યું કે સુભાષબાબુની રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિષ્ઠાને ધ્યાનમાં લઈને અમીર બ્રિટનથી અલગ રીતે વર્તન કરશે. વળી બચ્ચા સક્કા સામેના સંઘર્ષમાં હિન્દુસ્તાનીઓએ એને ટેકો આપ્યો હતો એ વાત એ ન ભૂલે. તે ઉપરાંત પણ મહેમાનને દગો દેવો એ પખ્તૂનવાલીની વિરુદ્ધ હતું.

બન્ને ચાલતા રહ્યા. અંતે બપોરે એક ટ્રક આવી એમાં ૨૪મી જાન્યુઆરીની રાતે આઠ વાગ્યે જલાલાબાદ પહોંચ્યા.  અહીં એમને રોકાવા માટે સારી સરાય મળી પણ ખાવાનું બહાર હતું.  અહીં એક જૂના સાથી હાજી મહંમદ અમીને સલાહ આપી કે જલાલાબાદમાં જાતજાતના લોકો વસે છે અને પ્રવાસીઓ પણ ઘણા આવે છે એટલે એમણે જેમ બને તેમ જલદી કાબૂલ ચાલ્યા જવું જોઈએ.

હવે જલાલાબાદથી કાબૂલ જવા માટે ટ્રકની રાહ જોવાની હતી. ટ્રક આવતાં રહેમત ખાન (ભગત રામ) અને મૂંગો-બહેરો ઝિયાઉદ્દીન, બન્ને ચડી ગયા. કાબૂલ લગભગ ૨૫ કિલોમીટર દૂર હતું ત્યારે ટ્રક રાતવાસા માટે રોકાઈ ગઈ. ૨૭મીની સવારે ટ્રક જતી હતી ત્યારે સુભાષબાબુ અને ભગત રામ રોકાઈ ગયા કારણ કે હવે કેટલીયે ચોકીઓ આવવાની હતી એની પૂછપરછથી બચવાનું જરૂરી હતું. એટલે બીજા સ્થાનિકના લોકોની જેમ એમણે પણ ટાંગો ભાડે કર્યો અને બપોરે કાબૂલના લાહોરી દરવાજે ઊતર્યા. સરાયમાં ગોઠવાયા પણ ઓઢવા પાથરવાનું સરાયવાળો આપતો નહોતો એટલે એ ખરીદવા બજારમાં નીકળ્યા.

બજારમાં ફરતા હતા તે વખતે એમના કાને રેડિયોના સમાચાર અથડાયા કે સુભાષ ચન્દ્ર બોઝ એમના કલકત્તાના ઘરમાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયા છે અને પોલીસ એમને ચારે બાજુ શોધે છે!

કાબૂલમાં નેતાજીની કસોટી અને અડચણોની વાત આવતા પ્રકરણમાં.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

  1. The Indian Annual Ragister Jan-June 1941. Vol I
  2. Netaji and India’s Freedom (Proceedings of the International Seminar) Chapter ‘The Great Escape: My fifty-five days with Subhash Chandra Bose, Bhagat Ram Talwar (1973) first published in August 1975 by Netaji Research Bureau.

શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ dipak.dholakia@gmail.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

Author: Web Gurjari

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *