સત્યજિત રાયની સૃષ્ટિ – ૧૧: ‘દેવી’

ભગવાન થાવરાણી

સત્યજિત રાય કહેતા  ‘ કોઈ પણ ફિલ્મ એના સર્જક માટે કોઈ તૈયાર વાસ્તવિકતા નથી, જે એ સીધો પરદા ઉપર ઉતારી શકે. માત્ર કાચી સામગ્રી જ એની આસપાસ છે. વસ્તુઓ, સ્થળો, લોકો, ભાષા અને દ્રષ્ટિકોણ. આ બધામાંથી કાળજીપૂર્વક પસંદગી કરી એણે વાર્તાનો હેતુ સિદ્ધ કરવાનો છે. બીજા શબ્દોમાં, વાસ્તવિકતા સર્જવી એ જ સર્જનાત્મકતા છે ‘. પાત્રો થકી રાય પોતાના વિચાર આપણી સમક્ષ મૂકે છે. એમના પાત્રો પણ પરિસ્થિતિઓથી ગ્રસ્ત છે, નહીં કે પોતાની ઈચ્છાઓથી. રાય જે દેખાડે છે એનાથી પસ્તાવો અનુભવતા નથી. લોકો જેવા છે તેવા દેખાડીને એમના વિષેનું અર્થઘટન એ આપણા ઉપર છોડે છે. 

રાયની ફિલ્મોમાં ઘણા બધા કલાકારોએ અદ્ભૂત કામ કર્યું. બેહતરીન ભૂમિકાઓ ભજવી. માધવી મુખર્જી, સૌમિત્ર ચેટર્જી, છબી બિશ્વાસ, ઉત્પલ દત્ત, વિક્ટર બેનર્જી, ધૃતિમાન ચેટર્જી, અનિલ ચેટર્જી અને શર્મીલા ટાગોર. આમાના કેટલાકે રાયની ફિલ્મો ઉપરાંત પણ યાદગાર અભિનય કર્યો પણ મોટા ભાગનાએ પોતાની શ્રેષ્ઠ ફિલ્મો રાયના નિર્દેશન હેઠળ જ કરી. આનું કારણ છે, કલાકારો પાસેથી એમનું શ્રેષ્ઠ કઢાવવાનું રાયનું કૌશલ્ય ! સર રિચર્ડ એટનબરોએ એમની આ ક્ષમતા બાબતે કહ્યું છે, ‘ મેં મોટા કલાકારો લોરેંસ ઓલિવિયર, લીવ ઉલમાન, શોન કોનરી વગેરે સાથે કામ કર્યું છે પરંતુ રાય એમના કલાકારોને જે રીતે પરિચાલિત કરતા એ બેજોડ છે. ‘ રાય બાળ-માનસના પણ એટલા જ નિષ્ણાંત હતા. (આજની ફિલ્મ સહિત) એમણે જ્યારે-જ્યારે બાળકો સાથે કામ કર્યું, એમની પાસેથી ઉત્તમોત્તમ કામ લીધું. સૈયદ જાફરીએ પણ કહેલું, ‘ એવા સર્જક છે જે પોતાના કલાકારોને ફૂલની જેમ પસંદ કરી નક્કી કરે છે કે કેટલો પ્રકાશ અને પાણી જરૂરી છે એમને પૂરેપૂરા ખીલવવા માટે !‘ 

આજની ફિલ્મ દેવી (૧૯૬૦) ની નાયિકા શર્મીલા ટાગોરનો જ દાખલો લઈએ. હિંદી ફિલ્મોના આપણે સૌ ચાહકો જાણીએ છીએ કે એ એક ઉત્તમ અભિનેત્રી છે નિ:શંકપણે. પણ એમને મહાન અભિનેત્રી કહેતાં ચોક્કસ ખચકાઈએ. રાયની જ ફિલ્મ અપૂર સંસાર (૧૯૫૯) માં પદાર્પણ કર્યા પછી કારકિર્દીની આ બીજી જ ફિલ્મમાં માત્ર પંદર વર્ષની વયે એમણે જે કમાલ દાખવ્યો છે એ પૂર્ણત: રાયને આભારી છે એવું કહીએ તો એ અતિશયોક્તિ નથી. 

દેવી, અપ્પુ – ત્રયી, પારશ પત્થર અને જલસા ઘર પછીની રાયની છઠ્ઠી ફિલ્મ. એમની સૌથી અગત્યની ફિલ્મોની ગણતરીમાં એ ફિલ્મને કોઈ પણ રીતે અવગણી શકાય નહીં. રાયના સર્જકત્વના ચરમોત્કર્ષનો એ ગાળો. મારી અંગત સમસ્યા એ હતી કે એમની આ એકમાત્ર ફિલ્મ છે જે કોઈ ચેનલ ઉપર કે સીડી-ડીવીડી સ્વરૂપે પણ મળે નહીં. એક પરમ મિત્રની મહેરબાનીથી એ માંડ ઉપલબ્ધ થઈ. 

ગત હપ્તે ચર્ચી એ ગણશત્રુથી પૂરા ત્રણ દાયકા અગાઉની આ ફિલ્મ. રસપ્રદ વાત એ કે બન્ને ફિલ્મોનો સુર એક જ. જડતા, ધાર્મિક માન્યતાઓ અને અંધશ્રદ્ધાને કારણે થતી ખાનાખરાબી. ગણશત્રુમાં એ સમગ્ર શહેરને અસર કરતું પરિબળ હતું. દેવીમાં એ એક પરિવાર અને એના બે સદસ્યોના સર્વનાશને સ્પર્શે છે. ગણશત્રુથી  ‘ ધાર્મિક લાગણીઓ ‘ દુભાયેલી અને એ ફિલ્મનો મોટા પાયે વિરોધ થયેલો પણ એનાથી ક્યાંય વધુ આક્રોશ ૧૯૬૦ માં આ ફિલ્મ સામે વ્યક્ત થયેલો, ફિલ્મમાંની ‘ ધર્મ-વિરોધી અને હિંદુ-વિરોધી ‘ વાતોના કારણે ! કેટલાક સાંસદોએ સંસદમાં હંગામો મચાવેલો ફિલ્મની વિદેશમાં રજુઆત સામે. ‘ આપણા દેશની ખોટી છબી ‘ રજુ થાય એટલે ! વડા પ્રધાન નહેરુની મક્કમતાના કારણે ફિલ્મની રજુઆત  સામેના અંતરાયો દૂર થયા અને અંતે એ પ્રેક્ષકો – વિવેચકોની પ્રશંસા પામી. 

ફિલ્મની વાર્તા આમ તો પ્રભાત કુમાર મુખર્જીએ લખી છે દોઢ સો વર્ષ પહેલાં પરંતુ એ વાત અસલમાં લખવા માંગતા હતા એમના મિત્ર રવીન્દ્રનાથ ટાગોર. ચોક્કસ કારણોસર એમણે એ વાર્તા લખવાનું માંડી વાળી એ કામ પ્રભાતને સોંપ્યું. વાર્તા બંગાળમાં જ બનેલી સત્ય ઘટના ઉપર આધારિત છે. મૂળ ઘટના ૧૭૯૦ ના બંગાળમાં આકાર લે છે. રાયે દેવી ફિલ્મમાં એ ગાળો ૧૮૬૦ નો દર્શાવ્યો છે. 

ફિલ્મ નીમતીતા રાજબાડીમાં ફિલ્માવાઈ છે. જેમણે જલસા ઘર ( ૧૯૫૯ ) જોઈ છે અથવા એ ફિલ્મનો રસાસ્વાદ આ શ્રુંખલામાં માણ્યો છે એમના દિમાગમાં એ હવેલી અંકાયેલી હશે. 

ફિલ્મના મુખ્ય પાત્રોમાં જમીનદાર રોય ખાનદાનની સોળ વર્ષીય વહુ દયામયીનું પાત્ર ભજવતા શર્મીલા ટાગોર ઉપરાંત એમના સસરા કાલીકિંકર રોય (છબી બિશ્વાસ – જલસા ઘરના નાયક), પતિ ઉમાપ્રસાદ ( સૌમિત્ર ચેટર્જી ), જેઠાણી હરસુંદરી ( કરુણા બેનર્જી – પથેર પાંચાલી અને અપરાજિતોમાં અપ્પુની મા ), જેઠ તારાપ્રસાદ ( પૂર્ણેંદૂ મુખર્જી ) અને એમના નાનકડા પુત્ર ખોકા ( અર્પણ ચૌધરી ) ની ભૂમિકાઓ છે. 

ફિલ્મ વિગતે નીરખીએ. ફિલ્મના ટાઈટલ્સ દરમિયાન, કોઈ સાજસજ્જા વિનાના એક સફેદ પૂતળાના શીર્ષ ઉપર કેમેરા કેંદ્રિત થાય છે. ઉસ્તાદ અલી અકબર ખાનના ઘેઘૂર અને તીવ્ર બનતા જતા વાધ્યો સંગે આ પૂતળું ક્રમશ: શણગાર સજતું જાય છે અને ટાઈટલ્સ પૂરા થતાં થતાં એ આંખ-કાન-નાક અને બિંદી સહિતના દેવીના પૂતળામાં પરિવર્તિત થાય છે. એક રીતે આ પરિવર્તન આવનારા બનાવોનો નિર્દેશ છે જ્યારે નાયિકા પણ આમ જ ઘરની એક મામૂલી સદસ્યામાંથી દેવી અવતારમાં પરિણમે છે, એના સસરાની અંધશ્રદ્ધાના કારણે ! મા કાલીની આ મૂર્તિ આગળ કરબદ્ધ ઊભા છે વિદ્વાન, સંપન્ન અને વિધુર જમીનદાર કાલીકિંકર રોય. સાથે એમના જ્યેષ્ઠ પુત્ર તારાપ્રસાદ છે. જમીનદાર આખા પંથકમાં મહાકાળીના પરમ ઉપાસક તરીકે પંકાય છે. સાથે ભક્તિભાવમાં તરબોળ ભાવકો પણ છે. 

ગામમાં આતશબાજી અને ઢોલનગારાની ધૂમધામ. મોટું સરઘસ માની પ્રતિમાનું નદીમાં વિસર્જન કરવા વાજતે-ગાજતે જઈ રહ્યું છે. જમીનદારનો નાનો પુત્ર ઉમાપ્રસાદ, પત્ની દયામયી અને ઉમાએ ખભે બેસાડેલો ખોકા આતશબાજી અને સરઘસને માણી રહ્યા છે. ખોકા પોતાના માતા-પિતા કરતાં કાકા-કાકીનો વધુ હેવાયો છે. 

ઉમાપ્રસાદ અને દયાનો શયનખંડ. ઉમા કલકત્તા ભણવા જવાનો છે. એ વહાલસોયી ષોડશી પત્નીને સરનામું લખેલા પરબીડિયાંનો થોકડો આપી કહે છે, ‘ મને રોજ એક પત્ર મોકલવાનો. ‘ દયા શરારતથી કહે છે, ‘ મને લખવાનું કંઈ ન સૂઝે તો ? ‘ અને ઉમા ‘ તો કંઈ સૂઝતું નથી એમ લખવાનું ! ‘ બન્ને વચ્ચે અપાર પ્રેમ છે. દયાને ઉમા કલકત્તા જાય એ પસંદ નથી. ‘ તમારે વળી ક્યાં નોકરી કરવાની છે ? છેવટે તો જમીનદારી સાચવી રાજ કરશો ને ! તમારા મોટા ભાઈ ભણી-ગણીને એ જ કરે છે ને ! ‘ ઉમા દયાને વળગીને સુઈ જાય છે. પ્રસન્ન દાંપત્યની સુખમય અને અંતરંગ ક્ષણો.

સવાર. વિશાળ અને ભવ્ય હવેલી. ‘ ધારો કે હું પાસ થાઉં અને વિલાયત જાઉં તો તું સાથે આવીશ ને ? ‘  ‘ આવું તો ખરી જ પણ મારા વિના બાપુજીને ન ચાલે. ખોકાને તો બિલકુલ નહીં.  ‘ ખોકા તો બીજા પણ આવશે દયા શરમાઈ જાય છે. 

હવેલીનું કાલી મંદિર. દયા સસરાની પૂજા માટે મંદિરમાં પૂર્વતૈયારી કરે છે. કાલી બાબૂ પાછળથી પ્રવેશે છે. એ વહુની મૂક કર્તવ્યપરાયણતાથી પ્રસન્ન છે. હવેલીના પગથિયે નિવારણ નામનો ગરીબ પોતાના પૌત્રને લઈને આવ્યો છે. એ પોતાના સુરીલા કંઠે માની સ્તુતિ ગાય છે. ‘ હું તને હવે મા નહીં કહું. મારા પથની જ્યોતિ તું છો. તેં મને શું નથી આપ્યું ? ‘

કાલી બાબૂ વહુને ‘ મા ‘ કહી સંબોધે છે. એ કહે છે, ‘ મેં તારા માથે બહુ જવાબદારીઓ નાંખી દીધી છે. હું તો તારા માટે કંઈ કરી શકતો નથી. ‘ દયા કશું બોલ્યા વિના ઊઠીને જાય છે. એ સસરા આગળ ક્યારેય બોલતી નથી. એ યુગની એ તાસીર હતી. 

હવેલીના વરંડામાં પોપટ ઝૂલે છે. એને દયા બહુ ગમે છે. એ પણ દયાને  ‘ મા ‘ કહે છે. દયા એના શરીર સરસા પોતાના ગાલ ચાંપીને એને મીઠો ઠપકો આપે છે. પછી એનાથી ય વધારે વહાલા ખોકાને ( ખોકા હુલામણો શબ્દ છે જે બંગાળીમાં દીકરા કે બાળક માટે વપરાય છે ) તેડીને પોતાના કમરામાં જાય છે. એને મિઠાઈ ખવડાવે છે. એ એને પતિને લખેલો કાગળ પોસ્ટમેનને આપી આવવા મોકલે છે.

કાલી બાબૂ આરામખુરશીમાં લંબાવે છે. દયા આવીને એમને કોઈક ચાટણ આપે છે. કાલી બાબૂ હેતથી કહે છે, ‘ માનું નામ લો અને મા હાજર ! આવી મા કોને મળે ? ‘ દયા એમના ચરણોમાં બેસી એમના પગને માલિશ કરે છે. ‘ તું આ ઘરમાં પરણીને આવી ત્યારથી બધું ઝળહળ છે. આ ઉંમરે તારા જેવી મા હોય તો અસંભવ પણ સંભવ બને. પણ મને તારા વરની ચિંતા છે. આવા આધુનિક છોકરાને સાચવવો અઘરો છે. તું જ એને કાબૂમાં રાખી શકે. તારું કહેવું એ માને છે. તને પત્રો તો લખે છે ને એ ? ‘ દયા મૂંગી-મૂંગી પગચંપી કરતી રહે છે.  ( ભારતીય પરંપરાઓને ન જાણતા કેટલાક વિવેચકોએ આ નિકટતાને સસરા-વહુના અવૈધ સંબંધો તરીકે પણ મૂલવ્યા છે ! )

પોતાના કમરામાં દયાના પ્રવેશતા જ દરવાજા પાછળથી કૂદીને ખોકા દયાને બિવડાવે છે. દયા ઘડીકમાં સ્વસ્થ થઈ કહે છે, ‘ હું મરી ગઈ હોત તો ? ‘  ‘ તો તો મજા પડત. ‘ખોકા નિર્દોષપણે કહે છે. એ માસૂમને ખબર નથી કે મરી જવું એટલે શું !  ‘ તો તને વાર્તા કોણ સંભળાવત ? આંખમાં કાજળ કોણ આંજી આપત ? કોણ ખવડાવત ? ‘  ‘ મને પેલી રાક્ષસીની વાર્તા કહોને જે નાના છોકરાને ખાઈ જાય છે. ‘  એક રાક્ષસી હતી. એક દિવસ …નોકરાણી આવી ખોકાને એની માના રુમમાં લઈ જાય છે. સુંદર યાદગાર દ્રષ્ય ! આ દ્રષ્યનો અલાયદો સંદર્ભ આપણે આગળ જોઈશું . 

કાલી બાબૂ પોતાના શયનકક્ષમાં. નોકર આવી એમને મચ્છરદાની ખોલી આપે છે. ફિલ્મમાં એકથી વધુ વાર આવતા આ મચ્છરદાનીવાળા પલંગના દ્રષ્યો કોઈક પરા-જગતની પર્દાદાર અસર રચે છે. જાણે કોશેટામાં લપેટાયેલું કોઈક રહસ્ય ! કાલી બાબૂને સપનું આવે છે. જોરશોરથી ઘંટારવ. બારીમાંથી આવતો પ્રકાશ એમના પર પડે છે. સ્વપ્નમાં મા કાલીનો ચહેરો અને નેત્ર. થોડીક વારમાં એમાં દયાનો ચહેરો ભળી જાય છે ! આરતીના દીવડાઓ ઝૂલે છે. કાલીબાબૂ મનમાં બજતા ઘંટારવ મધ્યે જાગે છે.  ‘ મા..મા ‘ પોકારતા એ દયાના શયનખંડ સુધી જાય છે. દયા દરવાજો ખોલે છે. એ દયાના પગમાં પડે છે. દયા પગ સંકોચે છે. એને આ હળાહળ અજુગતુ લાગે છે. એ કશું બોલ્યા વિના મોઢું ફેરવી દિવાલ સરસી જઈ ડુસકાં ભરે છે. ( દયાનું આમ મોઢું ફેરવી લેવાની ઘટનાને પેલા નિવારણવાળા ગીત ‘ હું તને મા નહીં કહું ‘ ના શબ્દો જોડે સાંકળીએ ત્યારે આપણને પૂજિત અને પૂજનાર, બન્નેના દુખનો અહેસાસ થાય છે ! ) મોટો દીકરો તારાપ્રસાદ પણ ઊઠીને આવે છે. ‘ તેં મને કહ્યું કેમ નહીં, મા ! ( કે તું દેવીનો અવતાર છો ! )’ કાલીબાબૂ દીકરાને પણ દયાના ચરણોમાં પડવાનું કહે છે. દીકરો મજબૂર છે. પિતાની પકડ એના ઉપર જડબેસલાક છે. થોડુંક વિચાર્યા બાદ એ પણ દંડવત !  ‘ ઓ જગત-જનની ! ‘ થોડેક દૂર બારીમાંથી તારાપ્રસાદની પત્ની હરસુંદરી આ તમાશો ચુપચાપ નિહાળે છે. દયાથી આ સહન થતું નથી. એ ભીંતમાં નહોર ભરાવી પોતાનો ગુસ્સો વ્યક્ત કરે છે. 

દયાની ઈચ્છા વિરુદ્ધ એને દેવી તરીકે કાલીમાતાના મંદિરમાં સ્થાપવામાં આવે છે. અનેક ભક્તો અને મંદિરોના પૂજારીઓ સુદ્ધાં માનો જયજયકાર કરે છે. હરસુંદરી અને ખોકા પોતાની બારીમાંથી આ બધું અવિશ્વાસથી નિહાળે છે. ( ફિલ્મમાં વારંવાર દેખાડાતી આ સળિયાવાળી બારીઓ, પાલવો અને પડદાઓ જે વાતાવરણ રચે છે એ કાલીબાબૂના અંકુશના કારણે ઘરમાં પ્રવર્તતા કેદના માહોલ, ઉત્પીડન અને અંધકાર તરફ ઈશારો કરે છે.)

મંદિરમાં આરતી. ધુમાડા અને હવાની અવરજવરના અભાવથી કિશોરી દયા ગૂંગળાઈને મૂર્છા પામે છે. ‘ મા સમાધિમાં જતા રહ્યા છે ! ‘ કાલીબાબૂ.  ‘ સમાધિસ્થ ‘ દેવી આગળ ભક્તો નતમસ્તક ! (કેવી કરુણતા ! કુમળી છોકરી બેહોશ થઈ ગઈ એ સમાધિ ! હસવું કે રડવું ? )

દયાનો કમરો હવે નીચે કાલીના મંદિરની લગોલગ ફેરવવામાં આવ્યો છે. દયા બેહોશીમાંથી આંખો ખોલે છે. એને યાદ નથી આવતું, પોતે ક્યાં છે. જેઠાણી હરસુંદરી કહે છે ‘ તું દેવીનો અવતાર છો. ભક્તો સવાર-સાંજ તારી પૂજા-આરતી કરશે હવે. ‘  ‘ ખોકા ક્યાં છે ? ‘  ‘ એ હવે તારાથી ગભરાય છે. તારી પાસે આવતાં બીએ છે.‘  ‘ તમે એમને કલકત્તા પત્ર લખી નાંખશો ? ‘

જેઠાણી દિયરને ટૂંકો પત્ર લખે છે કે જલદી આવી જાઓ.

હરસુંદરીનો પતિ તારાપ્રસાદ નામનો વહીવટદાર છે જાયદાદનો. પિતાની પ્રતિભા અને કડપથી એ કાયમી અંજાયેલો છે. જમીનદારનો દીકરો છે એટલે પીવાનો શોખીન છે. પત્નીને સસરાના તમાશામાં વિશ્વાસ નથી તો એને પણ નથી પણ એ દરેક રીતે દબાયેલો છે. ‘ ડોસા કંઈ પણ કરે એ માની લેવાનું ! શેનો અવતાર ? બુદ્ધિથી તો વિચારો.’ પત્ની દબડાવે છે. 

પણે કલકતામાં ઉમાપ્રસાદ અભ્યાસ ઉપરાંત નાટકો અને મિત્રોમાં મશગૂલ છે. એને ભાભીએ લખેલો પત્ર મળે છે અને એ તુરંત ઘરે આવવા નીકળે છે.

પેલો ગરીબડો નિવારણ પોતાના એ જ પૌત્રને બેહોશ અવસ્થામાં ઉપાડી દેવીની શરણમાં પહોંચે છે. ‘ મા, તારા ચમત્કારથી આ ગરીબના કુળ-દીપકને સાજો કરી આપ. દયાના ચહેરા પર નરી કરુણા છે. ‘ મા સાક્ષાત્ દેવીનો અવતાર છે. એ ઇચ્છશે તો બધું ઠીક થઈ જશે. કાલીબાબૂ નિવારણને આશ્વસ્ત કરે છે. નિવારણ દયાના ખોળામાં બાળકને મૂકે છે. ‘ માતાના ચરણામૃતથી વિશેષ કોઈ ઔષધિ નથી.પૂજારી બાળકના મોમાં ચરણામૃત મૂકે છે. દયા સ્થિતપ્રજ્ઞ છે. બાળક આંખો ખોલી ભાનમાં આવે છે. નિવારણ કૃતકૃત્ય ! કાલીબાબૂ અભિભૂત !  ‘ હું નહોતો કહેતો !

ફરી એક વાર, કોઈ સંવાદ વિના ઘણું બધું કહી જતું એક યાદગાર દ્રષ્ય ! ઉમા કલકત્તાથી આવે છે. એ દૂરથી જ દયાને દેવીસ્થાને બિરાજમાન જોઈ ચમકે છે. આ શું ? દયા એને જોઈ પહેલાં ચમકે છે અને પછી તુરત ચહેરા અને આંખોથી પોતાની અસહાયતા અને ભય વ્યક્ત કરે છે. એ  ‘ ભક્તો ‘થી ઘેરાયેલી છે. એની આંખો કહે છે  ‘ આમાં મારો કોઈ વાંક નથી. ‘ એ આંખો ઢાળી દે છે. ઉમા પરેશાનીથી પાછો વળે છે ત્યારે પણ દયાની આંખો ક્યાંય સુધી એનો પીછો કરે છે. જે પરિસ્થિતિ એની ગેરહાજરીમાં સર્જાઈ છે અને જે એની પત્ની ઉપર ઠોકી બેસાડવામાં આવી છે એ સ્વીકારવા ઉમા હરગીઝ તૈયાર નથી. દયાની આંખો સજળ છે. એના ચહેરા પરના ભાવ એવા છે જાણે એ પોતાનો અપરાધ સ્વીકારતી હોય ! 

ઉમા પિતાને પગે લાગીને પૂછે છે, ‘ શું છે આ બધું ? ‘  ‘ મારી તપસ્યા ફળી દીકરા. માતાજી આપણા આંગણે આવ્યા છે. તારી પત્નીના સ્વરૂપમાં. મા ભવાની. ‘  ‘ તમે ગાંડા તો નથી થઈ ગયા ને ? આવું વિચારી જ કઈ રીતે શકો તમે ? ‘ કાલીબાબૂ ક્ષણાર્ધ પોતાની માન્યતા બાબતે શંકિત બને છે પણ પછી તુરંત એ ખંખેરી  ‘ હું તારા જેવડો હતો ત્યારથી માની પૂજા કરું છું. માનો કોઈ ઉત્સવ ચૂક્યો નથી. દયા માનો અવતાર જ છે. ‘. કાલીબાબૂ કાલિદાસના રઘુવંશમમાંથી પિતૃવંદનાના શ્લોકોનું અસ્ખલિત ઉચ્ચારણ કરી પુત્રને પિતાનું મહાત્મ્ય પ્રબોધે છે. ‘ મારા સપનામાં આવ્યું એ કંઈ જુઠ્ઠું હોય ? ‘  ‘ હું પણ દયાને ત્રણ વર્ષથી પરણ્યો છું. એ માણસ છે. દેવી નથી. હું આ નહીં ચાલવા દઉં. ‘ કહી ઉમા જવા જાય છે ત્યાં પિતા એને નિવારણના ભાનમાં આવેલા પૌત્ર તરફ ઈશારો કરી કહે છે, ‘ જો ! હજી તારે પરચો જોઈએ ? મરેલો છોકરો જીવતો થયો ! તું જા અને દયાના પગમાં પડ. માનો જય હો ! ‘ ઉમાને સૂઝતું નથી કે શું જવાબ આપે ! 

એ પોતાના કમરામાં જાય છે. ભાભી હરસુંદરી મળે છે. ‘ આ બધું શું છે, ભાભી ? ‘  ‘ તમે જાણો. મેં તો આવું કદી જોયું નથી. ‘  ‘ ભાઈ શું કહે છે ? ‘  ‘ એ તો બાપુજી કહે અને કરે તેમ જ કરવાના.

મંદિરમાં ઘંટારવ અને જયજયકારના અવાજો. દયા દેવીના સ્થાને અને ભક્તો દેવીના ચમત્કારી પરચાથી ભાવવિભોર. ઉમા બારીમાંથી તમાશો જુએ છે. 

પોતાના શયનખંડમાં ઉમા દયાને ભેટે છે. ‘ તું શું માને છે ? તું દેવી છો ? માણસ નથી ? તું થાકી છો. માત્ર માથું હલાવીને કહે કે તું દેવી નથી. તું ભયભીત છો, એટલે જ બધાની હાજરીમાં કશું બોલી નહીં. હું તને આ હાલતમાં છોડીને જઈશ નહીં. આપણે કલકત્તા ભાગી જઈશું. મેં બધી વ્યવસ્થા કરી રાખી છે. નાવ તૈયાર છે. દયા રાજી દેખાય છે. 

બન્ને નીકળી જાય છે. અંધારું. શિયાળવાના અવાજો. દયા હવે ખચકાય છે. ‘ હું ખરેખર દેવી હોઈશ તો ?’  ‘ગાંડી છો !’  ‘ પણ પેલો છોકરો સાજો થઈ ગયો. તમે જોયું નહીં ? ‘  ‘ અરે ! ઘણા પોતાની મેળે સાજા થઈ પણ જાય. ‘  ‘ પણ હું ખરેખર …’  ‘અરે, તું દેવી હોત તો તને ખબર ન પડત ? તને તારામાં કોઈ ફેરફાર દેખાય છે ? તું માનવી નથી ? મારી પત્ની નથી ? ‘  ‘ પણ આપણે આમ ભાગી છૂટીએ અને તમને કંઈ થાય તો ?’  ‘તું મારી પત્ની છો. આપણે કાયદેસરના લગ્ન કર્યા છે. તું મને ચાહતી નથી ? અત્યારે નબળી પડીશ તો પછી પસ્તાઈશ. જતા રહીએ. સૌ સારા વાના થશે.’  ‘ના. મને બીક લાગે છે.’ દયા રડવા લાગે છે. ઉમાને વળગી પડે છે. ઉમા હથિયાર હેઠા મૂકી દે છે. બન્ને ઘરે પાછા ફરે છે. 

ઘરે એ જ ભીડભાડ. ગામેગામથી ઊમટતા ભક્તોના ટોળેટોળા. નિવારણ સાજા થયેલા પૌત્ર સાથે. એ માનું સ્તુતિગાન ગાય છે. દેવીના પરચાની વાત વાયુવેગે પ્રસરી ગઈ છે. ચરણામૃત માટે પડાપડી થાય છે. ( ગત હપ્તાની ફિલ્મ ગણશત્રુ યાદ કરો ! )

ફરી એક અદ્ભૂત દ્રષ્ય. દયા પોતાના ખંડમાં છે. આંગણામાં પક્ષીઓનો કલરવ. બહાર ખોકા રમે છે પણ દયા પાસે આવતો નથી. હવે એ દેવી છે એટલે ! ખોકાનો દડો લુઢકીને દયાના કમરામાં આવે છે. ખોકા અંદર આવતાં ખચકાય છે. દયા એને ઇશારાથી પોતાની પાસે બોલાવે છે. ખોકા દોડતો આવી, દડો લઈને તુરંત બહાર દોડી જાય છે ! દયાનું મોં વિલાઈ જાય છે. દેવીપણું મળતાં માણસપણું અને મમતા ગયા ? એ દીવાલ ઉપર ટીંગાડેલા દેવીના ભારેખમ હારને તાકી રહે છે. એને પોતે ‘ માણસ ‘ હતી, ‘ સ્ત્રી ‘ હતી એ દિવસો સાંભરે છે. પોતાની સુહાગ-રાત, ઉમાની શરારતો અને પ્રેમ. એની શરમાળ પ્રકૃતિને કારણે ઉમા એને પૂતળું કહેતો. હવે એ ખરેખર પૂતળું બની ગઈ છે જે માત્ર પૂજાય ! પૂતળું પ્રેમ કરી કે પામી શકે નહીં ! અંદરથી જે હજી માનવી જ છે એની વેદનાનું બેમિસાલ નિરૂપણ !

દયા બહાર નીકળે છે. ખોકા નોકરની પીઠ પર સવારી કરી  ‘ ઘોડો ઘોડો ‘ રમે છે. એને થાય છે, પોતે હવે ખોકા માટે નોકરથી યે કમતર છે. એને જોઈને ખોકા પોતાના કમરામાં જતો રહે છે અને નોકર ‘મા’ બોલી અદબથી ઊભો રહી જાય છે. માનવ મટી દેવી બની જવાની આ તે કેવી પીડા !

કલકતામાં ઉમા પોતાના પ્રોફેસર પાસે, પોતે જે સંજોગોમાં સપડાયો છે એ બાબતે સલાહ લેવા જાય છે. ‘તું અને તારી પત્ની કટોકટીનો સામનો કરી રહ્યા છો. તને તારા પતિ તરીકેના અધિકારોથી વંચિત કરવામાં આવ્યો છે. તારામાં તારા પિતાના ખોટા નિર્ણયોનો સામનો કરવાની હિંમત તો હોવી જ જોઈએ. પરંપરાનો વિરોધ કરીએ તો સહન પણ કરવું પડે. શાંતિ માટે યુદ્ધ જરૂરી છે. તારું અંત:કરણ જો કોઈ વાત ન સ્વીકારે તો કોઈક નિર્ણય તો લેવો જ પડે !

ખોકા માંદો પડ્યો છે. હરસુંદરીએ વૈદને બોલાવ્યો છે. વૈદ કાલીબાબૂની બીકે ઉપચાર કરતાં ખચકાય છે. ‘ હવે તો તમારે ત્યાં દેવી હાજરાહજૂર છે. ચરણામૃત જ એના માટે શ્રેષ્ઠ છે. માનું મન માનતું નથી. એને તો આમેય પહેલેથી આ બધું ધતિંગ લાગે છે. તારાપ્રસાદ આવી, ખોકાની હાલત જોઈ, હકીકત બાપુજીને જણાવવાનું કહે છે. ‘ એમને શા માટે જાણ કરવાની ? ‘ હરસુંદરી હિંમતપૂર્વક પૂછે છે. એને ખબર છે કે સસરાને કહીશું તો એ દેવીના જ શરણે જવાનું કહેશે. ખોકા અર્ધ-બેહોશીમાં  ‘ કાકીમાં પોકારે છે. હરસુંદરીના આંસૂ રોકાતા નથી.

તારા અને કાલીબાબૂ ખોકાને તેડીને દયા પાસે આવે છે. ‘ મા, ખોકા માંદો છે. તારી દયા એના પર વરસાવ. તું તો સર્વશક્તિમાન છો.’ દયા અસમંજસમાં છે. એ ખોકાને લઈ છાતી સરસો ચાંપે છે. છોકરો છેવટે એની નજીક આવ્યો તો આ અવસ્થામાં !

કાલીબાબૂ જતાં હરસુંદરી આવે છે. ‘ તું એને સાજો કરીશ ને ? વચન આપ મને. તું માનવી છો કે દેવી ? આ જીવન-મરણનો સવાલ છે. તારે જવાબ આપવો જ પડશે. મને તારામાં શ્રદ્ધા નથી, પણ શું કરું ? આવા તાવમાં પણ એ તારું નામ બબડે છે વારંવાર. મારું ચાલત તો હું એને તારી પાસે લાવવા દેત જ નહીં. ‘ દયાને કશું સૂજતું નથી. છતાં કહે છે ‘ આજની રાત એ ભલે મારી પાસે હોય. ‘  ‘ પણ કાલે તું એને ( જીવતો ) પાછો આપીશ ને ? ‘ દયા  ‘ હા કહે છે પણ એમાં વિશ્વાસ ઓછો અને  આશા વધુ છે.

સવારે પૂજારી ખોકાને ચરણામૃત પાય છે પણ એ મૃત્યુ પામ્યો છે. ( વિડંબના જૂઓ કે જે બાળકને મૃત્યુ એટલે શું એ ખબર નહોતી અને એટલે એણે કાકીને બીવડાવેલી અને કાકીએ જ્યારે  ‘ હું મરી જાત તો ! ‘ કહ્યું એના જવાબમાં એણે ‘ તો તો મજા પડે ! એવું કહેલું એ જ બાળક એ જ કાકીના ખોળામાં મૃત્યુ પામ્યો છે ! ) દયાની સામે નદીનો વિશાળ પટ તરી રહે છે. જાણે એ એને બોલાવતી હોય ! 

હવેલી સામેના ચોગાનમાં કબૂતરો. મંદિર બંધ છે. ત્યાં હવે પાછી કાલી માની મૂર્તિ પ્રસ્થાપિત છે ! દયા પદભ્રષ્ટ છે. કાલીબાબૂ વિલાપ કરે છે, ‘ મા, આ શું કર્યું ? મારા ખોકાનો ભોગ લઈ લીધો. મારો પોતરો ગયો. તેં તો કેટલાયને સાજા કર્યા. મેં છોકરો માને હવાલે કર્યો અને એણે પાછો આપ્યો નહીં. મારાથી શું ભૂલ થઈ ? મા, આ શેની સજા ? ‘ 

ઉમા કલકતાથી પરત આવે છે. ‘ તમારો અપરાધ છે આ. તમે જ ખોકાને મારી નાંખ્યો. એને ડોક્ટર પાસે કેમ ન લઈ ગયા ?’ એ પિતાને પૂછે છે. ‘ મેં એને માને સુપરત કર્યો હતો. એની દયા હેઠળ. એના ચરણોમાં. મારી પત્ની ઉપર દેવીનું આરોપણ કરી તમે એને પણ મનુષ્ય તરીકે મારી જ નાંખી છે. તમને આમાંથી શું મળ્યું ? એની તો જિંદગી બરબાદ થઈને ?  પણ હું એને બચાવીશ. ‘

ઉમા પોતાના કમરામાં જાય છે. ત્યાં દયા ટૂંટિયું વાળીને પડી છે. એ ભાઈના કમરામાં જાય છે. હરસુંદરી એને કહે છે, ‘ રાક્ષસી મારા દીકરાને ભરખી ગઈ. ‘ 

ફરી પોતાના કમરામાં જાય છે. બારીમાંથી આવતા ઝળહળ અજવાસ વચ્ચે દયા પોતાની જાતને વસ્ત્રો – આભૂષણોથી શણગારીને ઊભી છે. ‘ તમે આવ્યા ? લ્યો આ હાર. પહેરાવો મને. એણે મગજ પરનું સંતુલન ગુમાવી દીધું છે. ‘ જલદી કરો. મારે જવાનું છે. મારે જવું પડશે. નહીંતર આ લોકો મને મારી નાંખશે. આ વિધાન હૃદયવિદારક છે. પુરુષોની નજરમાં પતન પામેલી દયાની પાંખો તૂટી ગઈ છે. એનું ઉત્થાન પણ એની મરજી પ્રમાણે નહોતું, પતન પણ નહીં ! એ કેવળ હાથો હતી ! 

દયા ભાંગી પડે છે. ઉમા એને ઊભી કરવાનો પ્રયાસ કરે છે પરંતુ એ હાથ છોડાવી ભાગે છે અને ઝાડીઓ વચ્ચે દોડતી દૂર – દૂર – દૂર અદ્રશ્ય થઈ જાય છે ! કદાચ એ દેવીની પ્રતિમાની જેમ સ્વયંને નદીમાં વિસર્જિત કરવા જતી રહી છે. ભૂત જેવી ભાસતી દયા આમ ક્ષિતિજે અદ્રશ્ય થાય છે અને આપણને દર્શકોને જાણે પેટમાં કોઈએ મુક્કો માર્યો હોય એવી પ્રતિતિ થાય છે ! આમેય એ દેવી બન્યા પછી મૂર્તિ જ હતી ને ! જતાં – જતાં એ કહેતી જાય છે  ‘ તમે આવજો. ‘ 

પણ કયાં ???

ફિલ્મની શરુઆતમાં જે શણગાર-વિહીન સપાટ પૂતળું આવે છે એ જ અંતમાં ..

**********     **********    *********

જગવિખ્યાત સર્જકો વિલિયમ વાઈલર (બેનહર) અને એલિયા કઝાન (ઈસ્ટ ઓફ ઈડન)  દેવી ફિલ્મને  ‘કચકડા ઉપરની કવિતા’ કહીને નવાજે છે. 

ફિલ્મમાં સંગીત વિખ્યાત સરોદ વાદક ઉસ્તાદ અલી અકબર ખાનનું છે અને એ અદ્ભુત છે. આ ફિલ્મ પછીની રાયની બધી ફિલ્મોમાં સંગીત રાયનું પોતાનું હતું. ફિલ્મની બેનમૂન સિનેમાટોગ્રાફી સુબ્રત મિત્રાની છે. 

પ્રભાત કુમાર મુખર્જીની અસલ વાર્તામાં દયાને ગળાફાંસો ખાતી દેખાડાઈ છે. રાયે ફિલ્માવેલા મૂળ અંતમાં દયાને નદીમાં તણાઈ જતી દર્શાવાઈ હતી. એ શોટ બરાબર આવ્યો નહીં એટલે એને નદીકિનારે મૃત્યુ પામતી દેખાડાઈ. અંતે કાન ( CANNES ) ફિલ્મ-મહોત્સવમાં પ્રદર્શિત કરતાં પહેલાં અંત બદલીને હાલમાં છે તે રાખવામાં આવ્યો. 

ફિલ્મ ઉપર ૧૯૪૩ની કાર્લ બ્રેયરની ફિલ્મ  ‘ DAYS OF WRATH ‘ ની ઊંડી અસર છે. સતરમી સદીના ડેન્માર્કની પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતી એ ફિલ્મમાં એક સ્ત્રી ઉપર ડાકણ હોવાનો આરોપ છે અને કાળેક્રમે એ પોતે પણ એ વાતમાં માનવા લાગે છે ! 

ફિલ્મના કાલીકિંકર બાબૂ આમ તો વિદ્વાન છે. શાસ્ત્રો અને સાહિત્યના અભ્યાસૂ. એ જે રીતે ‘રઘુવંશમના શ્લોક કડકડાટ અને અસ્ખલિત બોલે છે એ સાંભળી એમની વિદ્વત્તા માટે માન ઉપજે. એમના પાત્ર દ્વારા સર્જકનો સંદેશ મૂલત: એ છે કે ધાર્મિક બાબતોમાં સુશિક્ષિતમાં સુશિક્ષિત માણસ પણ અનપેક્ષિત રીતે વર્તવા માંડે છે કારણ કે શિક્ષણ એ જાગૃતિ નથી ! 

ફિલ્મના બધા જ કલાકારોએ ઉત્તમ અભિનય કર્યો છે પરંતુ બે પાત્રો અલગ તરી આવે છે. છબી બિશ્વાસના કાલીકિંકર રોય અને શર્મીલા ટાગોરની દયામયી. એક દર્શક તરીકે આપણને કાલીકિંકર બાબૂની અંધશ્રદ્ધા બાબતે રોષ ચડે પણ પછી વિચારીએ કે ૧૬૦ વર્ષ પહેલાંનું ભારત! સાવ સામાન્ય, અધકચરા, લેભાગુ અને શઠ લોકોનું ભોળા અને અભણ લોકો દ્વારા ભગવાન, સ્વામી, ધર્મધુરંધર, દેવી અને માતાજી તરીકે પ્રતિષ્ઠાપન ત્યારે તો સામાન્ય હતું જ, અત્યારે દોઢ શતાબ્દી પછી પણ શું ફરક પડ્યો છે ! છાશવારે આપણે આવા કોઈને કોઈ ભગવાન કે માતાજીનો ભાંડો ફૂટતો જાણીએ છીએ અને બિચારા ભક્તો પાછા કોઈ નવા ભગવાનની શોધમાં નીકળી પડે છે ! વાંધો આ શઠ-સમ્રાટો અને સામ્રાજ્ઞીઓમાં નહીં, પ્રજામાં છે. પાછા ફરી, કાલીકિંકર બાબૂની માનસિકતામાં પ્રવેશીએ તો અહીં પ્રશ્ન કેવળ અંધશ્રદ્ધાનો નહીં, પુરુષ અહમનો પણ છે. એ પુરુષનો અહમ એમ કહે છે કે દયામાં દેવી તો હતી જ, શોધી કોણે કાઢી ? મેં ! એ મારું સ્વપ્ન હતું. મેં એનામાં દૈવીત્વ ન શોધ્યું હોત તો પ્રજા બિચારી દેવીની કૃપાથી વંચિત રહી જાત ! છબી બિશ્વાસ ભણી પાછા ફરીએ તો જલસા ઘર પછી ફરી એક વાર પૂરવાર થાય છે કે એ એક મહાન કલાકાર છે. શર્મીલાની દયામયી વિચારશીલ નથી, સંવેદનશીલ છે. એ ફિલ્મના બધા પાત્રોમાં સહુથી ઓછું બોલે છે પણ એણે પોતાના મૌન દ્વારા જે કહ્યું છે એ કર્ણભેદી છે ! 

સ્ત્રીને મા તરીકે, આરાધ્યા તરીકે, પૂજનીય લેખતી આપણી પ્રજાએ સ્ત્રીના શા હાલહવાલ કર્યા ? એને માણસ ન રહેવા દીધી ! યાદ રહે, ફિલ્મમાં દેવીના મોટા ભાગના ભક્તો પુરુષો છે. પુરુષ દ્રષ્ટિનું જ આધિપત્ય છે. પુરુષ નજર જ નક્કી કરે છે કે સ્ત્રીને કયા ચોકઠામાં મૂકવી. દેવી, રાક્ષસી, મા, પત્ની કે નોકરાણી ? એ ઘરની લાજ પણ છે અને કેદી પણ ! ભક્તિભાવ અને દમનનું સાયુજ્ય. એ પ્રદર્શનમાં મુકાયેલ એક પૂતળું છે જેણે એના પુરુષ-ભાવકો આગળ એમની કલ્પના મુજબની દેવીને મૂર્તિમંત કરવાની છે. દયાને દેવી બનાવાઈ એ એની પસંદગી જ નહોતી. એના પર ગુજારાયેલી બળજબરી માનવીય ગરિમાની વિરુદ્ધ હતી. 

દેવી રાયની સૌથી કરુણ ફિલ્મ છે મારા મતે. એમની મોટા ભાગની ફિલ્મોમાં અંતે જોવા મળતું આશાનું નાનકડું કિરણ પણ અહીં દેખાતું નથી.

દેવી સહિત રાયની બધી જ ફિલ્મો કાલાતીત છે. એક ફિલ્મ દર્શક તરીકેના આપણા શિક્ષણમાં એ ફિલ્મો વૃદ્ધિ કરે છે. એ ગમે ત્યારે, ગમે તે કાલખંડમાં જોઈએ, પ્રસ્તૂત જ લાગે …


શ્રી ભગવાન થાવરાણીનો સંપર્ક bhagwan.thavrani@gmail.com વીજાણુ પત્રવ્યવહાર સરનામે થઈ શકશે.


શ્રી ભગવાન થાવરાણીનો સંપર્ક bhagwan.thavrani@gmail.com વીજાણુ પત્રવ્યવહાર સરનામે થઈ શકશે.

Author: Web Gurjari

14 thoughts on “સત્યજિત રાયની સૃષ્ટિ – ૧૧: ‘દેવી’

    1. Thanks a lot for your regular responses !
      It’s a pleasant surprise that PRAKASH used to screen such Ray films in those vintage days.
      I myself have seen a few movies in that theatre !

  1. એક સુંદર ફિલ્મનો એટલોજ સુંદર રિવ્યૂ.શ્રી ભગવાન થાવરાણી, આપે ફિલ્મની વાર્તાનું એટલું સાદૃષ્ય વર્ણન કર્યું છે કે વાંચક ખરેખર ફિલ્મ જોઈ રહ્યો હોય તેવી અનુભૂતિ થાયછે. વાર્તા વર્ણન ઉપરાંત ફિલ્મનાં અન્ય પાસાંઓ વિશે પણ આપનું વિવેચન એકદમ સચોટ છે.
    નવી પેઢીના વાંચકો અને ફિલ્મ શોખીનો માટે આ લેખમાળા એક અમૂલ્ય સંગ્રહની ગરજ પૂરી કરી શકે તેમ છે.

    1. ખૂબ ખૂબ આભાર યોગેનભાઈ !
      આપસમ પ્રગલ્ભ ભાવકોને આ શ્રેણી રસપ્રદ લાગે છે એ જાણીને આનંદ !

  2. અદભુત ફિલ્મ અને ખૂબ વાંચવા લાયક અને સમજણ/ માહિતી આપતો લેખ. નવાઈ ની વાત તો એ કે રે નો આશાવાદ અહીં ગેરહાજર છે. એવું કેમ હશે ?
    થાવરાની ભાઈ ના લેખ થકી ફિલ્મ નજર સામે આવી જાય છે. રે તો મહાન છે જ પણ થાવરનીભાઈ ની વર્ણનશક્તિ વધુ ને વધુ ખીલતી જાય છે.
    ખૂબ ખૂબ આભાર, થાવરાનીભાઈ !

    1. ખૂબ ખૂબ આભાર સમીરભાઈ !
      તમારી વાત સાચી કે રાયનો જાણીતો આશાવાદ અહીં ગેરહાજર છે. કદાચ એવું હશે કે અંધશ્રદ્ધા અને સ્ત્રી ઉપરના અત્યાચારોને લાગે-વળગે છે ત્યાં સુધી એમને આ દેશમાં દૂર-દૂર સુધી કોઈ આશાનું કિરણ દ્રષ્ટિગોચર નહીં થયું હોય !

      તમને ફરી અહીં ભાળીને આનંદ થાય છે.

  3. A Classic Film and A Great Review. He had twice selected subject of Superstition, Ganshatru and Devi.
    This shows how he was concerned about its evil effect on society. someonw has also opined “Satyajit Ray’s study of the destructive power of superstition is typically compassionate; there are no easy villains.”
    His ability to get best from artists was admired by one and all. you also rightly appreciated him by a quote
    “વાસ્તવિકતા સર્જવી એ જ સર્જનાત્મકતા છે ” and he was always nearer to Realty.
    Compliment and Thanks.

      1. આ હ્રદયવિદારક મહાન ફિલ્મ નો રીવ્યુ પણ એટલો જ ચોટદાર કે આપણાં હૃદયને વીંધી નાખે છે.. “ખોકા” ની ડોકટર ની સારવાર ને અભાવે, અંધશ્રદ્ધા ને કારણે જ થતા મૃત્યુની વાતે તો રડાવી દીધા… શ્રી થાવરાણી જી ની લેખન શક્તિ આ લેખોમા સચોટ ખીલી છે..ખૂબ અભિનંદન આ લેખમાળા બદલ…..

  4. આ હ્રદયવિદારક મહાન ફિલ્મ નો રીવ્યુ પણ એટલો જ ચોટદાર કે આપણાં હૃદયને વીંધી નાખે છે.. “ખોકા” ની ડોકટર ની સારવાર ને અભાવે, અંધશ્રદ્ધા ને કારણે જ થતા મૃત્યુની વાતે તો રડાવી દીધા… શ્રી થાવરાણી જી ની લેખન શક્તિ આ લેખોમા સચોટ ખીલી છે..ખૂબ અભિનંદન આ લેખમાળા બદલ…..

    1. ખૂબ ખૂબ આભાર કિશોરભાઈ !
      આપ અચૂક પ્રતિભાવ આપો છો.

    2. વાહ ખુબ જ સરસ ફિલ્મ નો રીવ્યુ. જાણે રુબરુ ફિલ્મ જોઇ રહ્યા હોઇએ તેવો અહેસાસ. સાવ સાચી વાત છે કે સ્ત્રી ને સ્ત્રી સિવાયના અન્ય રુપમાં ઢાળીને એક રીતે અન્યાય જ થાય છે. ભલે પછી તેને દેવી નું સ્વરુપ આપો કે ડાકણ નું પણ સ્ત્રીત્વ મીટાવી ને પોતાની માન્યતા નો અહમ્ પોષવામાં આવે છે. થાવરાણી સાહેબ ખુબ ખુબ અભિનંદન તથા શુભેચ્છાઓ.

      1. ખૂબ ખૂબ આભાર પ્રીતિબહેન, આપના અમૂલ્ય પ્રતિભાવ બદલ !

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *