હોંકારા, પડકારા કરતી, ગાતી, ભાષા

રક્ષા શુક્લ 

ભાષા એટલે માણસની બોલી કે વાણી એમ કહી શકાય. વ્યાપક અર્થમાં કહી શકાય કે નિશાનીઓ કે નિયમો દ્વારા બનતાં એક માળખાને આપણે ભાષા કહીએ છીએ જેનો ઉપયોગ વિચારોની આપ-લે, સંપર્ક કે વ્યવહાર માટે થાય છે. આમ ભાષા એક માનવ ક્ષમતા છે જે તેણે રોજીંદા વ્યવહાર માટે શોધેલી છે. એ એક વ્યવહારની પદ્ધતિ તો છે જ પરતું સમાજ અને સોસાયટીનો એક અતૂટ હિસ્સો છે જે નાવીન્ય, બદલાવ કે ક્રમિક વિકાસને આવકારે છે. અને એ માટેનો રસ્તો કંડારે છે. માનવ સંસ્કૃતિમાં ભાષાનો ફાળો અતિ મહત્વનો છે. ભાષા દ્વારા જ સંસ્કૃતિની ઓળખ થાય છે. કોઈ ચોક્કસ સમૂહની ઓળખ માટે અને તેની સંસ્કૃતિને જાણવા માટે પણ ભાષા જરૂરી છે. 

               ગાંધીજી એવું કહેતા કે ‘જે શુદ્ધ ભાષા લખવા ઈચ્છે છે એ તેનો ગુજરાતી ભાષા માટેનો પ્રેમ બતાવે છે.’ અંગ્રેજીમાં સ્પેલિન્ગ્ઝ લખવાની વાતમાં આપણે ખુબ જાગૃત રહીએ છીએ. પણ ઘરકી મુર્ગી દાલ બરાબર માની માતૃભાષામાં આપણને  ‘દિવાળી’માં ‘દિ’ હ્રસ્વ કરવો કે દીર્ઘ એ બાબત મહત્વની લાગતી જ નથી. Mondayના સ્પેલિંગમાં ‘mo’ આવે કે ‘ma’ એ બાબતે આપણે વિચારીને લખીએ છીએ. અંગ્રેજ પ્રજામાં સંગઠન અને તાલીમબદ્ધતા હોવાને લીધે ત્યાં જોડણી બાબતે આવી અરાજકતા ફેલાવા પામી નથી એવું ગાંધીજી માનતા. વળી એ સર્વમાન્ય જોડણી છે આથી તેમાં એકધારું શુદ્ધ લખાણ જડી આવે છે.  ટી.વી.માં આવતી ન્યુઝ લાઈન્સમાં કે જાહેરાતોમાં, ગુજરાતી બેનર્સ, બ્રોશર્સમાં કે ટાઈટલોમાં આપણે જોડણીની ખુબ ભૂલો જોઈએ છીએ પણ આપણી આંખોને એ ખટકતું જ નથી.  જોડણીની ભુલોવાળી ભાષા વાપરનારને ગાંધીજી ‘જંગલી’ કહે છે. જો માતૃભાષા માટે ગર્વ હોય તો અંગ્રેજી લખતી વખતે લોકો જોડણીકોશ પાસે રાખે છે તેમ ગુજરાતી લખતી વખતે પણ રાખવો જોઈએ. 

               ચીનમાં માતૃભાષાનું લોકોને એટલું બધું સન્માન અને ગૌરવ છે કે તેઓ પોતાની દુકાન કે ઓફીસના હોર્ડિંગમાં, આઈ-કાર્ડમાં કે જાહેરાતોમાં પોતાની જ ભાષાનો ઉપયોગ કરે છે. અથવા તો ચાઇનીઝ અને અંગ્રેજી બંને ભાષાનો. તેઓ કહે છે કે સામેવાળો અમારી ભાષા ભલે ન જાણતો હોય પણ અમને અમારી ભાષાનું ખુબ ગૌરવ છે તેથી અમે એને જ મહત્વ આપવાના. ચીનમાં એક પંજાબી રેસ્ટોરાંની બ્હાર માત્ર પંજાબીમાં જ હોર્ડિંગ લખેલું હોવાથી ત્યાં ગ્રાહકો ખુબ ઓછા આવતા. પણ પછી કોઈના કહેવાથી જ્યારે તેઓએ સાથે ચાઇનીઝ ભાષામાં લખાણ મૂક્યું તો તરત જ વધુ ગ્રાહકો ત્યાં આવવા લાગ્યા. આને કહેવાય માતૃભાષા તરફનો અનન્ય પ્રેમ !  

               ગુજરાતીમાં બાપીકી મિલકતની જેમ દરેકને જેમ સુઝે તેમ શબ્દને શુદ્ધ કે અપભ્રંશ કરી ઠોકી બેસાડે છે. વળી ગ્રામ્ય કક્ષાએ તો જે ભાષા બોલાય છે તેને જ લખાવામાં આવે છે. બોલચાલની ભાષાને લખવામાં ન વાપરતા શુદ્ધ ભાષા લખવાનો જ  આગ્રહ રાખવો જોઈએ.  શિક્ષકો જ આવી કોઈ કાળજી રાખતા નથી એ સ્વાનુભવે કહું છું. ગુજરાતી ભાષાને બહુમાન્ય જોડણી નથી એ વાત ગાંધીજીને બહુ ખટકતી. આપણી ભાષાની ઉત્કૃષ્ટતા તો જુઓ ! અંગ્રેજીમાં ચેક લખતી વખતે લખાય ‘one thousand only’. કોઈપણ રકમ ત્યાં માત્ર લાગે છે, અપૂરતી. જ્યારે ગુજરાતીમાં આપણે ચેકમાં લખીએ છીએ ‘એક હજાર પૂરાં’. વધુ માટેના કોઈ અભરખા નહિ. આપણી ગુજરાતી ભાષા ભરીભાદરી છે. પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિ દ્રાક્ષની છે. આપણી રુદ્રાક્ષની છે. શિક્ષણ એટલે માર્ક્સ કે ડીગ્રી નહિ. પણ માનવ ઘડતરની એક જીવંત જીવંત પ્રક્રિયા. આ મૂળ વાત જ્યારે સરકાર, માતાપિતા અને શિક્ષકોને સમજાશે ત્યારે જ શિક્ષણનો શુભારંભ થયો ગણાશે. પછીથી જે ડોક્ટર, એન્જીનીયર કે એકાઉટન્ટ  મળશે તે તો એની આડપેદાશ હશે. અત્યારે આ આડપેદાશને જ મુખ્ય માનવાની ભૂલ આપણે વરસોથી કરતા આવ્યા છીએ. 

               આજકાલ બાળકો નાના હોય ત્યારે આયા રાખવાની ફેશન શરુ થઇ છે. માતાપિતાને પોતાના જ બાળક માટે સમય નથી. વળી બાળક થોડું મોટું થતા એને પ્લે ગ્રુપમાં મુકવામાં આવે છે. જે માતાપિતા પાસે પોતાના માટે  બાળક સમય નથી એમણે મોટી ઉંમરે એકલા રહેવાની ટેવ પાડવી પડશે. કારણ કે બાળક એની હાજરીથી ટેવાયેલું  જ નથી. બાળકના મુળિયાં આમ પોતાની જ ભાષા અને સંસ્કૃતિથી જુદા થતા જાય છે. એટલે પછીથી એને પારકાં જ પોતાના લાગશે. આ શિક્ષણનો પરાજય છે. અત્યારે તો બાળકને કોમ્પુટર કે ટેકનોલોજીને હવાલે કરી દેવામાં આવે છે. પછી એ જાતે એ માધ્યમોથી દિશાહીન શિક્ષણ મેળવે છે.

               માતૃભાષાની જાગૃતિ વિષે કોઈક ઉદાહરણીય પગલાં વિષે સાંભળીયે ત્યારે રાજીપો થાય. દૂરદર્શનમાં ઉચ્ચારણની ભૂલોને કારણે હમણાં જ કોઈ ન્યુઝરીડરને સસ્પેન્ડ કર્યાની વાત ખુબ અભિનંદનીય છે. આવું બનશે તો જ માતૃભાષા માટેનું ગૌરવ અને જાગૃતિ લોકોમાં વધશે. આકાશવાણીના કેટલાક ઉદઘોષકોને લીધે માતૃભાષા ઘણી ઉજાગર થઇ છે કારણ કે તેમના ઉચ્ચારણો ઉત્તમ કક્ષાનાં હોય છે. અંગ્રેજોના સમયથી જ માતૃભાષાનું માધ્યમ ત્યજીને અંગ્રેજીનો આશરો લેવાવા લાગ્યો. એ પછી તો અંગ્રેજી માધ્યમનું શિક્ષણ પણ મિશનરી સ્કુલોમાં જ લેવાય એમાં મોટપ ગણાવા લાગી. જે માનસિકતા આજે વટવૃક્ષ બની છે. ગુજરાતી માધ્યમની શાળાઓ ઘટતી જાય છે. આર્થિક નબળા ગણાતા લોકોમાં ય અંગ્રેજી માધ્યમની શાળાઓમાં બાળકને ભણાવવાનો રીતસર ક્રેઝ છે. પણ બે ભાષાઓના દ્વન્દ્વને લીધે આજે બાળકની મૂળ ઓળખ ખોવાઈ ગઈ છે. તે આઇડેન્ટિટી લોસથી પીડાય છે. અને આત્મવિશ્વાસ ખોઈ બેસે છે. એક સરસ વાત અહીં કહેવી ગમશે. એક તમિલ કુટુંબ. જર્મની બદલી થઇ. બાળકને શાળામાં દાખલ કરવા ગયા. શાળાસંચાલકોએ પંદર દિવસનો સમય માગ્યો અને પછીથી તમિલ કુટુંબને બોલાવી કહ્યું કે અમે છાપાંઓમાં જાહેરાતો આપી પણ અમને તમિલ ભણાવી શકે તેવા શિક્ષક મળ્યા નથી. માતાપિતાએ કહ્યું કે ભલે તમે અંગ્રેજીમાં ભણાવો અમને કોઈ વાંધો નથી. ત્યારે તેઓએ કહ્યું કે નાં, એક જવાબદાર શાળા તરીકે મુલ્યો સાથે અમે સમાધાન કરી શકીએ નહીં. હા, એની માતા કે પિતા જો આ શાળામાં શિક્ષક તરીકે જોડાઈને બાળકને શિક્ષણ આપે તો અમને  વાંધો નથી. અમે નિયમ મુજબ એને વેતન પણ આપીશું. આ આખી વાતમાં શાળાસંચાલકોનો અન્ય ભાષા માટેનો આદર, માતૃભાષા પ્રત્યેની લાગણી ઉપરાંત બાળકને એની જ માતૃભાષામાં ભણાવવાના હક્ક પ્રત્યેની જાગૃતિ કાબીલેદાદ છે.

               માતૃભાષાના શિક્ષણને સૌ પ્રથમ તો એનું લિપિશિક્ષણ સરળ બનાવવું પડે. યુગ પરિવર્તન સાથે જેના કોન્સેપ્ટ બાળક સહેલાઈથી સમજી શકે એ શબ્દો લેવા.માતૃભાષાનો આખો કક્કો બદલવો પડે તો આભ ન તૂટી પડે. ભલે ગુગલનો ‘ગ’ અને ચેટનો ‘ચ’, નેટનો ‘ન’ અને મોબાઈલનો ‘મ’ કહેવું પડે. આ પછીથી બાળકને ભાષા આધારિત જુદીજુદી ગેઈમ્સ બધું શીખવી શકાય. વનરાજ માલવીએ જેમ ‘English for You’ જેવા પુસ્તકો આપ્યા તેવી રીતે ગુજરાતીમાં પણ આપી શકાય. સંસ્કૃતના એક શ્લોકમાં પ્રાર્થના છે, 

‘वाचं प्रविश्य मम सत्यस्वरुप ईश I
शुध्धां कुरु ननु मे वाचमिमाम् अशुध्धाम् II’

હે સત્યશુદ્ધસ્વરૂપ ઈશ, મારી વાણીમાં પ્રવેશીને વાણીની અશુધ્ધિને દુર કરો. જો અંતર્યામી ઈશ્વર સાથેના વ્યવહારમાં પણ વાણીની અશુધ્ધિ ન ચાલે તો પછી આપણાં બાહ્ય સામાજિક વ્યવહારમાં ચાલે ? જોડણીની નાની ભૂલથી અર્થના અનર્થ થઇ જાય. ‘પતિ ગયા’ ને બદલે ‘પતી ગયા’ બોલવાથી કેવો ગોટો થઇ જાય એ તો ગુજરાતી સુપેરે જાણનાર જ સમજી શકે. રાજા અશોક નવી રાણીને પરણ્યા એટલે બાળપુત્રને મિત્રને ત્યાં મોકલી આપ્યો. કુમાર મોટો થતાં મિત્રે પૂછાવ્યું કે શું કરવું. તો અશોકે સંદેશો આપ્યો કે ‘कुमारो अधियउ ‘-કુમારને ભણાવો’ ઈર્ષાથી સળગતી નવી રાણીએ નેત્રના કાજળથી સળી વડે ‘अ’ ઉપર ટપકું કરી નાખ્યું. અને થયું ‘कुमारो अंधियउ’- ‘કુમારને આંધળો કરો.’ કુમારે પણ પિતાની આજ્ઞા પાળવા પોતાની બંને આંખોમાં પોતાના હાથે જ ખીલા ભોંકી દીધા. માત્ર અનુસ્વારનો જ ફેર અને વિનાશ !

               ભિક્ષુ અખંડાનંદે ‘સસ્તું સાહિત્ય’ દ્વારા ગુજરાતી ભાષાની નિસ્વાર્થ સેવા કરી ગુજરાતના ગામડે ગામડે અને ઘરેઘરમાં ગુજરાતી સાહિત્યને પહોંચાડીને લોકભોગ્ય બનાવ્યું છે. આ રીતે તેમને સામાન્ય જનોને વાંચતા કર્યા. અનેક ભાષાઓના ઉત્તમ અને લોકભોગ્ય થયેલા ગ્રંથોને શોધી તેમને ગુજરાતી ભાષામાં ઉતાર્યા. મણીલાલ વ્યાસે તેમને ‘ગુર્જર સાહિત્યના ગૌરવમણિ’ કહ્યા છે. અગણિત વિષયો પરના ૩૦૦ પુસ્તકોની ૧૭ લાખ કોપીઓ કરી તેમણે ગુજરાતમાં જ્ઞાનગંગા વહેવડાવી.                 

               અંગ્રેજી સાહિત્યના વધતા જતા પ્રભુત્વ સામે માતાપિતા અને શાળાસમાજ જાણે લાચાર બની ગયો હોય એવું ભાસે છે. પણ UNESCOએ કરેલા એક અભ્યાસ મુજબ માતૃભાષા આધારિત શિક્ષણ વધુ ફળદાયી નીવડે છે એમ સાબિત થયું છે. અને એટલે જ ૧૯૯૯મા યુનેસ્કોએ ૨૧ ફેબૃઆરીના દિવસને ‘માતૃભાષા દિવસ’ તરીકે મનાવવાનું નક્કી કર્યું છે. જેનો ઉદ્દેશ માતૃભાષા આધારિત શિક્ષણને સપોર્ટ કરવાનો છે. ઘણા મહાન લેખકો ઉત્તમ સાહિત્ય પોતાની માતૃભાષામાં જ આપી ગયા છે. મૌલિક વિચારો એ માતૃભાષાની દેણગી છે.

               માતૃભાષા એ ઘરમાં સૌને સાધતી મહત્વની કડી છે. બાળકે માતૃભાષામાં જ સઘળી સંવેદનાઓ અનુભવી હોય છે. નવી પેઢીને ગુજરાતી ભાષા તરફ વાળવા પ્રથમ તો ઘરમાં જ એનું વાતાવરણ સર્જાવું જોઈએ. આજે અંગ્રેજીમાં બોલવું એ ગર્વ મનાય છે એટલે પોતાની માતૃભાષામાં બોલતા બાળક નાનપ અનુભવે છે. આવું કેમ ? ઘરના વ્યવહારમાં માતૃભાષા જ બોલાવી જોઈએ. વડીલોની વાતોમાં પણ માતૃભાષા માટેનો પ્રેમ, સન્માન અને ગૌરવની, ભૂતકાળે આપેલા અમૂલ્ય વારસાની, સંસ્કૃતિની અને ઉત્તમ સાહિત્યની વાતો વણાવી જોઈએ. જેથી સંતાનોને પોતાની ભાષા અને મહાન સંસ્કૃતિ માટે આદર અને ગૌરવ જન્મે. એ પણ જોવું રહ્યું કે વડીલો ટી.વી. કે મોબાઈલ જેવા સાધનોનો બિનજરૂરી ઉપયોગ ટાળે. ગ્રૂચો માર્ક કહેતા કે ‘I must say I find television very educationl because the minute somebody turns it on I go the library and read a good book. ઘરમાં રોજ સૌએ ગુજરાતીમાં વાચન કે લેખન કરવું જોઈએ. જેથી બાળક પણ તેમાં રસ લે અને સ્વતંત્ર રીતે  લખતા-વાંચતા શીખે. સંતાનોને વાર્તાઓ કહેવી કે સારા પુસ્તકોનો ટુંકસાર કહેવો. સૌ વાંચી લે પછી પુસ્તકના જ કોઈ પાત્રો કે પ્રસંગની ચર્ચા પણ સાથે બેસી કરી શકાય જેથી બાળક એને વધુ સમજે. માતાપિતાએ ક્યારેક સંતાનોને પોતાના કે એના બાળપણની વાતો પણ માતૃભાષામાં જ કરવી. એ તેઓને ગમતી હોય છે. વારે-તહેવારે ભેટરૂપે સૌએ એકબીજાને પુસ્તકો ભેટ આપવાનો ચીલો પાડવા જેવો ખરો ! ગુણવંત શાહે લખ્યું છે ‘જે ઘરમાં પુસ્તકો ન હોય એવા ઘરમાં દીકરી ન દેવી.’ ટી.વી.ના ન્યુઝ કે કંઈપણ માતૃભાષામાં જ જોવાનો આગ્રહ રાખવો. સંગીત પણ ઘરમાં માતૃભાષામાં જ સંભાળવું જેથી સંતાનની સંવેદનાઓ, વિચારો, કલ્પનાઓ બધું જ માતૃભાષામાં વિકસે. માતૃભાષાને લગતા કોઈ કોર્સ ચાલતા હોય તો ત્યાં પણ એ જઈ શકે. ગુજરાતી જ બોલતા બીજા બાળકો વચ્ચે સંબંધો વિકસે એવું કરવું અને તેઓ સાથે કોઈવાર પિકનિક કે તહેવારોની ઉજવણી વગરેનું આયોજન કરવું. આનાથી બાળક પોતાની ઉત્તમ સંસ્કૃતિ સાથે હોંશેથી જોડાશે. એવું પણ કરી શકાય કે સંતાનની શાળામાં જઈ તેના શિક્ષકો સાથે માતાપિતાએ પોતાની આ અપેક્ષાની વાત કરાય જેથી શિક્ષકો પણ બાળકને માતૃભાષા તરફ ગતિ કરવામાં પ્રોત્સાહિત કરે. આજે બે ભાષાઓ વચ્ચેના દ્વંદ્વ ને લીધે બાળકની મૂળ ઓળખ ખોવાઈ ગઈ છે અને identity loss થી પીડાતું બાળક આત્મવિશ્વાસ ખોઈ બેસે છે. કોલેજમાં આવનાર બાળક માટે માતાપિતા ક્યા કપડાં ક શૂઝ લાવવા તે વિચારે છે પરંતુ એની વાચનભૂખ સંતોષવા ક્યા પુસ્તકો લાવવા એ વિચારતા નથી. પછી બહુલ ત્રિપાઠી લખે છે તેમ ભણીને પણ ‘બાર્બેરિયન’ જેવા સંતાનો પાકે છે. સેમ લિવેન એવું કહેતા કે ‘Any child who has parents who are interested in him and has houseful of book isn’t poor.

               ફોર્ચ્યુન મેગેઝીનમાં નોંધાયેલું કે માતૃભાષા એ હૃદય અને મગજ બંનેની ભાષા છે. આજે શિક્ષણ કે ઉચ્ચ જીવનધોરણ, કુદરતી આપત્તિઓ કે બેરોજગારી જેવી કેટલીયે સમસ્યાઓથી દુનિયાના બધા દેશો લડી રહ્યા તેથી સૌ વૈશ્વિકરણ તરફ વધી રહ્યા છે. વૈશ્વીકરણ જેવી ઘટનાના લાભ તો અઢળક છે. એટલે જ હવે બધા દેશોમાં માતૃભાષાના શિક્ષણને ખુબ મહત્વ અપાઈ રહ્યું છે. એકબીજાની સંસ્કૃતિનું ગૌરવ કરવાને મહત્વ અપાઈ રહ્યું છે. સેકન્ડ લેગ્વેજ દુનિયાને જોવા માટેની બારી ભલે હોય પણ એનું શિક્ષણ માતૃભાષા દ્વારા થવું જોઈએ એવું ઉદારવાદી વલણ આજે સૌ કોઈ અપનાવી રહ્યું છે. અત્યારે Meaningful education means moving from known to unknown જે મોટાપાયે અસરકારક બની રહ્યું છે. બહુભાષી શિક્ષણનો પાયો તો માતૃભાષા જ હોવો જોઈએ. ટૂંકમાં વાત એટલી જ કે માતૃભાષાનું ગૌરવ આપણે જ કરવાનું છે. ચઢાણ કપરાં છે પરંતુ ગુજરાતી ભાષા ગિરનારની જેમ અડીખમ રહેવાની જ. અંતમાં કવિ હરદ્વાર ગોસ્વામીના એક સુંદર શેરને મમળાવીએ.

‘ડગુંમગું કે દંડવત ના થાતી ભાષા,
હોંકારા પડકારા કરતી ગાતી ભાષા.’


સુશ્રી રક્ષાબહેન  શુક્લનો સંપર્ક  shukla.rakshah@gmail.com વીજાણુ સરનામે કરી શકાશે        

Author: Web Gurjari

6 thoughts on “હોંકારા, પડકારા કરતી, ગાતી, ભાષા

  1. ૧.ગુજરાતીમાં મોટા ભાગની ભૂલો ‘ઇ’ અને ‘ઈ’ (હ્રસ્વ અને દીર્ઘ)માં અને ‘ઉ’ અને ‘ઊ’ (હ્રસ્વ અને દીર્ઘ)માં થાય છે. મને લાગે છે કે આપણા કાને જે પડે છે તે મોટા ભાગે આ બન્ને વચ્ચેનો સરેરાશ સ્વર છે. બોલવામાં જ બહુ મોટો ભેદ નથી એટલે લખવામાં પણ ભેદ નથી દેખાતો. આ ભેદ દેખાડવા માટે આપણે બોલવામાં ભેદ સ્પષ્ટ કરવો જોઈએ. ‘નીતિ’ શબ્દમાં ઈ અને ઇ છે. પણ બોલીએ ત્યારે ન સાથેનો ઈ આપણે ટૂંકો કરી નાખીએ છીએ અને ત સાથેનો ઇ લંબાવીએ છીએ. આ કદાચ ગુજરાતીની પ્રકૃતિ છે. એટલે ઈ અને ઇ (અથવા ઉ અને ઊ વચ્ચેનું કોઈ સ્વરચિહ્ન બનાવીએ અને બન્ને જગ્યાએ એ જ વાપરીએ તો આ ભૂલો ૯૯ ટકા દૂર થઈ જાય. આપણે સંસ્કૃત ઉચ્ચાર ચિહ્નો લીધાં છે અને એ જ આપણો ઉચ્ચાર છે એમ માનીએ છીએ એક હજાર વર્ષથી, જે ઉચ્ચાર કરીએ છીએ તે જ પ્રમાણે ઉચ્ચારને વ્યક્ત કરતું ચિહ્ન અપનાવવું જોઈએ.

    1. ખૂબ સાચી વાત, દીપકભાઈ. આવી સુંદર વાત માટે આભાર. પ્રણામ.

  2. ” આજે બે ભાષાઓ વચ્ચેના દ્વંદ્વ ને લીધે બાળકની મૂળ ઓળખ ખોવાઈ ગઈ છે અને identity loss થી પીડાતું બાળક આત્મવિશ્વાસ ખોઈ બેસે છે.”…આ વાત પુખ્ત ઉંમરના ગુજરાતીઓ માટે પણ તથ્ય છે. લેખકો અપભ્રંશ શબ્દો વાપરી વાર્તા/ કવિતાઓ લખે છે તે ઘણીવાર અજુગતું લાગે છે.
    સરયૂ પરીખ

    1. હા, સરયુબેન, આ જ વાત મુખ્ય ને અતિ સમજવાની છે. બાળકમાં આત્મવિશ્વાસ જ નહીં હોય તો એ ઉગવાનો જ ક્યાંથી ? કેવી રીતે ? શિક્ષણ એટલે ..from known to unknown….

  3. માતૃભાષા ગુજરાતી એ માતા છે અને અન્ય ભાષાઓ માસી છે. બંનેનું પોતપોતાનું આગવું સ્થાન છે. તેમની વચ્ચે સ્પર્ધા અસ્થાને છે.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *