ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭ :: પ્રકરણ ૧૮: પાકિસ્તાનના વિરોધમાં મુસલમાનોનું સંમેલન

દીપક ધોળકિયા

મુસ્લિમ લીગે લાહોર ઠરાવ (પાકિસ્તાન માટેનો ઠરાવ) પસાર કર્યો તેના એક જ મહિનાની અંદર સિંધના નેતા અલ્લાહબખ્શે નીચલી જાતિના અને કામદાર વર્ગના મુસલમાનોને એકઠા કર્યા અને જિન્નાની ભાગલાવાદી પાકિસ્તાન યોજનાનો સજ્જડ વિરોધ કર્યો. એમણે ૨૭મી ઍપ્રિલે દિલ્હીમાં બે દિવસ માટે ‘આઝાદ મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સ’ બોલાવી પણ એમાં અણધારી રીતે મોટી સંખ્યામાં મુસલમાનો એકઠા થયા. પહેલા બે દિવસમાં પચાસ હજાર લોકોએ ભાગ લીધો પણ લોકો આવતા જ જતા હતા એટલે કૉન્ફરન્સ બીજા બે દિવસ લંબાવવી પડી. ખાસ નોંધવા જેવી વાત એ છે કે એમાં પાંચ હજાર મુસ્લિમ મહિલાઓ પણ સામેલ થઈ.

કૉન્ફરન્સનું સ્વાગત કરતા ૨૦૦ જેટલા સંદેશા આખા દેશના આગેવાન મુસ્લિમ નેતાઓ તરફથી મળ્યા, જેમાં કોંગ્રેસ પ્રમુખ મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદનો સંદેશ મુખ્ય છે. એમણે મુસલમાનો દેશની આઝાદીમાં આડખીલી બને છે, એવા કલંકને ભૂંસી નાખવા અપીલ કરી. પરંતુ મુંબઈના માજી શેરીફ મહંમદભાઈ રવજી (Mohammed Bhoy Rowji)નો સંદેશ ખાસ ઉલ્લેખને પાત્ર છેઃ

મિ. જિન્ના અને એમના સાથીઓ જે કોમવાદી બળો અને સંકુચિત માનસવાળાં કટ્ટરપંથી તત્ત્વોને ટેકો આપે છે તેમને તો ક્યાંય સ્થાન જ ન મળવું જોઈએ….એમને આખા દેશમાં મન ફાવે તેમ કરવાની છૂટ મળશે તો એ દેશ માટે અને ખાસ કરીને મુસલમાનો માટે વિનાશકારી સાબિત થશે. “ઇસ્લામ ખતરે મેં હૈકહીને તેઓ નિર્દોષ મુસ્લિમ પ્રજાની લાગણીઓ સાથે ભયંકર રમત રમે છે. એટલે દરેક સાચા અને સ્વાભિમાની મુસલમાનની ફરજ છે કે એ આગળ આવે અને સંગઠિત અવાજે કોમી ભુતાવળને અને આખા મુસ્લિમ હિન્દુસ્તાન વતી બોલવાના મિ. જિન્ના અને એમની મુસ્લિમ લીગના દાવાને રદબાતલ ઠરાવે.”

લીગ બધા મુસલમાનોની પ્રતિનિધિ નથી!” : અલ્લાહબખ્શ

અલ્લાહબખ્શે પ્રમુખપદેથી બોલતાં એ વાત પર ભાર મૂક્યો કે “રાજકીય મડાગાંઠનો ઉકેલ લાવવા માટે રચનાત્મક યોજના રજુ કરવાની યોગ્યતા આ કૉન્ફરન્સમાં, અને માત્ર આ કૉન્ફરન્સમાં છે.” એમણે અફસોસ સાથે કહ્યું કે બ્રિટિશ શાસકો આઝાદી ન આપવા માટે મુસલમાનોનો બલિના બકરા તરીકે ઉપયોગ કરે છે. પરંતુ “કોઈ પણ મુસલમાન, જેનામાં વાસ્તવિક સ્થિતિની સમજ અને સ્વાભિમાન હશે, તે પોતાનો બલિના બકરા તરીકે ઉપયોગ થાય અને એનાં ખરાબ પરિણામ આવે તે એક ક્ષણ માટે પણ સહન નહીં કરે.”

એમણે મુસલમાનોના એકમાત્ર પ્રતિનિધિ હોવાના લીગના દાવાને સમૂળગો નકારી કાઢ્યો અને કહ્યું કે કોંગ્રેસને સાત પ્રાંતોમાં બહુમતી મળી છે અને આઠમા પ્રાંતમાં સત્તા એના હાથમાં છે, એટલે રાજકીય પક્ષ તરીકે એ લોકોની પ્રતિનિધિ છે.  “પણ મુસ્લિમ લીગ જાહેર સભાઓ સિવાય બીજું શું રજુ કરી શકે છે કે એ પ્રતિનિધિ છે એવું સાબિત થાય?…જે પ્રાંતોમાં મુસ્લિમો લઘુમતીમાં છે ત્યાં લીગને પહેલાં ટેકો મળ્યો હતો, પણ હવે લીગે એ પ્રાંતોના મુસલમાનોને રઝળતા કરી દીધા છે અને પોતાને જ એટલું નુકસાન કરી લીધું છે કે એ હવે સુધરી શકે તેમ નથી…”

બે રાષ્ટ્રોના સિદ્ધાંતનો વિરોધ

 ભારતના નવ કરોડ મુસલમાનોમાંથી મોટા ભાગના હિન્દુસ્તાનમાં જે લોકો પહેલેથી વસતા હતા એમના જ વંશજ છે. તેઓ દ્રવિડો અને આર્યો જેમ જ આ ભૂમિના છેજુદા જુદા દેશોના નાગરિકો કોઈ એક યા બીજો ધર્મ પાળવાને કારણે પોતાની રાષ્ટ્રીયતા બદલી ન શકે. ઇસ્લામનું સ્વરૂપ વૈશ્વિક છે એટલે એ કોઈ પણ રાષ્ટ્રીયતા અને પ્રાદેશિક સંસ્કૃતિઓના સંપર્કમાં આવશે.”

Two-nation Theoryની એમણે ટીકા કરી કે હિન્દુસ્તાનના નાગરિક તરીકે મુસલમાનો અને હિન્દુઓ અને બીજાઓ માદરેવતનના દરેક ઈંચના અને એની ભૌતિક અને સાંસ્કૃતિક સંપદાના સમાન ભાગીદાર છે. કોઈ અલગ કે છૂટોછવાયો પ્રદેશ નહીં, પણ આખું હિન્દુસ્તાન ભારતના મુસલમાનોનું ઘર છેજે લોકો અલગ અને મર્યાદિત માદરેવતનની વાત કરે છે એમને હિન્દુસ્તાની નાગરિક તરીકે રહેવાનો પોતાનો અધિકાર છોડી દેવાની છૂટ છેમને ખાતરી છે કે આપણે સૌ અહીં એકઠા થયા છીએ તે સૌ સંમત છીએ કે આપણો દેશ દુનિયામાં સ્વાધીન અને સન્માનભર્યું સ્થાન મેળવે તેમાં સૌએ સાથ આપવો જોઈએ અને આ લક્ષ્ય જલદી પાર પાડવા માટે આપણો પાકો નિર્ધાર છે,

અલ્લાહબખ્શે કહ્યું કે પાકિસ્તાન માટે જિન્નાએ કરેલા એલાનમાં સામ્રાજ્યવાદ ફેલાવવાની ચાલ છે. પરંતુ ઇસ્લામમાં સામ્રાજ્યવાદની મનાઈ છે. સામ્રાજ્યવાદનો અર્થ એ થશે કે “સામાન્ય હિન્દુ અને મુસલમાન એમનાં ગામડાંઓ અને શહેરી ઝૂંપડપટ્ટીઓમાં ધૂળ અને ગંદકીમાં રગદોળાતા રહેશે… આજ સુધી, હિન્દુ, મુસ્લિમ કે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યોનો એ જ ઇતિહાસ રહ્યો છે.”

અલ્લાહબખ્શે કહ્યું કે કોમવાદ હિન્દુઓ અને મુસલમાનોની અંદરના વર્ગ અને નાતજાતનું પરિણામ છેઃ

હિન્દુઓ અને મુસલમાનોમાં શાસક જ્ઞાતિઓ છે એમનામાં આવી ભાવનાઓ અને મહેચ્છાઓ છે. એમને આજના સામ્રાજ્યવાદી શાસકોની જગ્યા લેવી છે એટલે ઇતિહાસ કે બીજા સ્રોતોમાંથી જૂની વાતો તાજી કરે છે અને બહાનાં શોધી કાઢે છે…”

કૉન્ફરન્સના અંતે આભારવિધિ કરતાં અસફ અલીએ કહ્યું જિન્ના પર કટાક્ષ કરતાં કહ્યું કે “ગણ્યાગાંઠ્યા માણસો, પોતે કશો પણ ભોગ આપ્યા વિના મુસલમાનોને, કદીયે પૂરાં ન થાય તેવાં વચનોથી ભરમાવે છે.”  કૉન્ફરન્સે આખા દેશમાં ‘આઝાદી  દિન’ મનાવવાનો નિર્ણય કર્યો અને મુસ્લિમ સમાજને માર્ગદર્શન આપવા માટે દિલ્હીમાં એની હેડ ઑફિસ પણ શરૂ કરવાનો નિર્ણય લેવાયો.

કૉન્ફરન્સનો ઠરાવ

કૉન્ફરન્સે જે ઠરાવ પસાર કર્યો તેમાં મુસ્લિમોના અધિકારો, ઇસ્લામ પ્રત્યેની એમની વફાદારી અને સ્વાધીન ભારત માટેની બધી દલીલોને આવરી લઈને મુસ્લિમ લીગની હિલચાલોને પડકાર ફેંકવામાં આવ્યો. ખાસ કરીને એની ભાષા ધ્યાન આપવા જેવી છે. ઠરાવમાં માત્ર મુસ્લિમોના અધિકારો જ નહીં, એ અધિકારોને ભોગવવા માટે દેશની આઝાદી માટે લડવાની એમની ફરજને પણ જોડી દેવામાં આવી:  

 “રાષ્ટ્રીય દૃષ્ટિકોણથી જોતાં, દરેક મુસલમાન હિન્દુસ્તાની છે. આ દેશના બધા નિવાસીઓના હક અને ફરજો જીવનનાં બધાં ક્ષેત્રોમાં અને માનવીની બધી પ્રવૃત્તિઓમાં એકસમાન છેએ જ કારણસર દેશની આઝાદી માટે સંઘર્ષ કરવા અને બલિદાન આપવા માટેની જવાબદારી પણ મુસલમાનો સ્વીકારે છે. આ વિધાનનું સત્ય કોઈ પણ શાણો મુસલમાન નકારી શકે નહીં.”

મુસ્લિમ લીગની પાકિસ્તાન યોજનાનો વિરોધ

ઠરાવમાં સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહેવામાં આવ્યું કે “આ કૉન્ફરન્સ માને છે કે હિન્દુસ્તાનના ભાગલા પાડવાની કોઈ પણ યોજના – હિન્દુ ઇંડિયા અને મુસ્લિમ ઇંડિયા – અવ્યવહારુ અને એકંદરે દેશના, અને ખાસ કરીને મુસલમાનોના હિતની વિરુદ્ધ છે. આ કૉન્ફરન્સને પાકી ખાતરી છે કે આવી કોઈ પણ યોજના દેશની આઝાદીના માર્ગમાં અડચણ બનશે અને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદ એનો ઉપયોગ પોતાના લાભ માટે કરશે.” બીજી સૌથી મહત્ત્વની માગણી ‘સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકાર’ દ્વારા બંધારણસભાની રચના કરવાની માગણી હતી.

વિશ્વ યુદ્ધની પણ ખાસ નોંધ લેવામાં આવી. કૉન્ફરન્સનો મત હતો કે એ યુરોપનું યુદ્ધ હતું અને યુરોપના દેશોના સામ્રાજ્યવાદી વલણના પરિણામે યુદ્ધ થયું છે. બ્રિટને ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય અને આત્મનિર્ણયનો અધિકાર માનવાનો ઇનકાર કર્યો તેની ઠરાવમાં ટીકા કરવામાં આવી. સંસ્થાનવાદી શક્તિઓ દ્વારા ઇસ્લામિક દેશોના લોકોનો આ યુદ્ધમાં ઉપયોગ કરવા માટે થતા પ્રયાસોની ઝાટકણી કાઢતાં કૉન્ફરન્સે હિન્દુસ્તાનના મુસ્લિમોને તટસ્થ રહેવા, સામ્રાજ્યવાદીઓને (બ્રિટનને) કશી મદદ ન આપવા, ઉલટું સામ્રાજ્યવાદીઓને અધીન રાષ્ટ્રોને ટેકો આપવા અને હિન્દુસ્તાનની આઝાદી માટે તમામ ભોગ આપવા અપીલ કરી.

અલ્લાહબખ્શની હત્યા

૧૯૪૩ના મે મહિનાની ૧૪મી તારીખે ત્રણ હુમલાખોરોએ અલ્લાહ બખ્શ પરશહેરની ભાગોળે ગોળીઓ છોડી. અલ્લાહબખ્શને બે ગોળીઓ છાતીમાં વાગી. બીજા લોકો તરત એમને હૉસ્પિટલ લઈ ગયા પણ રસ્તામાં જ એમણે અંતિમ શ્વાસ લીધા. એ વખતે એમની ઉંમર માત્ર ૪૩ વર્ષની હતી. લાહોરથી પ્રકાશિત થતાં ‘ટ્રિબ્યૂન’ અખબારે તો સીધો જ મુસ્લિમ લીગ પર આક્ષેપ કર્યોઃ “અલ્લાહબખ્શ સિંધમાં મુસ્લિમ લીગના સૌથી વધારે પ્રખર વિરોધી હતા. લીગના નેતાઓએ હાલમાં પોતાના વિરોધી મુસ્લિમોને માત્ર વિરોધી નહીં પણ કોમના ગદ્દાર તરીકે ઓળખાવવાનું શરૂ કર્યું છે તેની સાથે આખા દેશને હચમચાવી દેનારા આ કરપીણ કૃત્યને ન સાંકળવાનું કઠિન છે…”

આ હત્યાનું કાવતરું ઘડવા માટે જવાબદાર શખ્સ તરીકે મુસ્લિમ લીગના નેતા મહંમદયૂબ ખુસરો, એમના ભાઈ અને બીજા ત્રણ સામે કેસ ચાલ્યો, પરંતુ પૂરતા પુરાવાના અભાવે એ સાબીત ન થઈ શક્યું. અલ્લાહબખ્શને રસ્તામાંથી હટાવવાનું જરૂરી હતું, કારણ કે પાકિસ્તાનની યોજના વિરુદ્ધ વિશાળ મુસ્લિમ જનસમુદાયને સંગઠિત કરવાની એમની અપાર શક્તિ જગજાહેર હતી.

પાકિસ્તાનનાં વિરોધી બીજાં મુસ્લિમ સંગઠનો

જમિયતુલ ઉલેમાહિન્દ

 જમિયતે મુસ્લિમ લીગના બે રાષ્ટ્રોના સિદ્ધાંત અને પાકિસ્તાનની યોજનાનો જોરદાર વિરોધ કર્યો. દેશના ઘણાખરા ભાગોમાં જમિયતની શાખાઓ ફેલાયેલી હતી અને મોટી સંખ્યામાં મુસલમાનો એમાં સામેલ થતા હતા. ઘણી વાર લીગીઓ અને જમિયતના કાર્યકરો વચ્ચે હાલતાંચાલતાં મારામારી થઈ જતી. જમિયતના નેતા મૌલાના હુસેન મહંમદ મદની માલ્ટામાં બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય સામે કાવતરું ઘડવા માટે ચાર વર્ષની કારાવાસની સજા ભોગવી આવ્યા હતા. મદનીએ ૧૯૩૭માં કહ્યું હતું કે “આજના જમાનામાં રાષ્ટ્રો વતનની ભૂમિને આધારે રચાય છે, ધર્મના આધારે નહીં.”

૯૪૭ના જૂનમાં AICCએ ભાગલાનો  સ્વીકાર કર્યો ત્યારે પણ જમિયતના નેતા હિફ્ઝુર રહેમાન સ્યોહારવી ઠરાવની વિરુદ્ધમાં બોલ્યા – “… જો આજે કોંગ્રેસ ભાગલાનો સ્વીકાર કરી લેશે તો એનો અર્થ એ થશે કે આપણે પોતાના જ હાથે આપણા આખા ઇતિહાસ અને આપણી માન્યતાઓને ભૂંસી નાખીએ છીએ…આપણે બે રાષ્ટ્રના સિદ્ધાંત સામે નમી ગયા છીએ…”

મોમીન કૉન્ફરન્સ

મોમીન કૉન્ફરન્સ ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભારતના મુખ્યત્વે વણકરો અને બીજા કારીગરોનું સૌથી મોટું સંગઠન હતું. ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ મૅન્ચેસ્ટર અને લિવરપુલમાં બનેલું કાપડ વેચવા માટે કંપનીએ વણકરોની કમર તોડી નાખવામાં કશું બાકી નહોતું રાખ્યું. મુસ્લિમ સમાજ પોતે પણ ‘અશરફ-અર્ઝલ’ (ઉમરાવ અને મજૂર) વર્ગમાં વહેંચાયેલો હતો. અશરફ મુસ્લિમો પણ અર્ઝલ વર્ગના મુસલમાનોનું શોષણ કરવામાં પાછળ નહોતા. મોમીન કૉન્ફરન્સે રયીન (બકાલીઓ), મન્સૂરી (કપાસ ઉગાડનારા). ઇદરિસી (દરજીઓ) અને કુરેશી (કસાઈઓ)ને પણ સંગઠિત કરવાની કોશિશ કરી.

મોમીન કૉન્ફરન્સે સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતાની માંગ કરી અને કોંગ્રેસની સાથે રહીને સ્વાતંત્ર્ય સંઘર્ષમાં સામેલ થવાનું નક્કી કર્યું. ૧૯૪૩માં દિલ્હીમાં મોમીન કૉન્ફરન્સનું અધિવેશન મળ્યું તેમાં એના અધ્યક્ષ ઝહીરુદ્દીને મુસ્લિમ લીગ બધા મુસલમાનો વતી બોલતી હોવાના દાવાને પણ નકારી કાઢ્યો. આ બેઠકમાં ૧૫,૦૦૦ પ્રતિનિધિઓ હાજર રહ્યા અને એમણે ઠરાવ પસાર કર્યો કે એકમાત્ર મોમીન કૉન્ફરન્સ સાડાચાર કરોડ મુસલમાનોની પ્રતિનિધિ છે.

મજલિસઅહરારઇસ્લામ

આ નામનો અર્થ છે, ઇસ્લામની સ્વતંત્રતા માટેનું સંગઠન. ૧૯૨૯માં પંજાબના મુસ્લિમોએ આ સંગઠનની રચના કરી હતી. ૧૯૨૦ના ખિલાફત આંદોલનમાં એ સક્રિય હતા અને તે પછી એમણે અહરારની રચના કરી. અહરારના નેતા હબીબુર રહેમાન લુધયાનવીમાનતા કે, “હિન્દુસ્તાનની બધી સમસ્યાઓનો ઉકેલ ખેડૂતો અને કામદારોને સંગઠિત કરીને મૂડીવાદીઓને બદલે ગરીબોની સરકાર બનાવવામાં છે…હિન્દુસ્તાનની સરકાર અંગ્રેજોના હાથમાંથી નીકળીને મૂડીવાદીઓના હાથમાં જશે તો કોંગ્રેસની બધી મહેનત અને બલિદાનો એળે જશે…

બીજું વિશ્વયુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું ત્યારે બધાંથી પહેલાં અહરાર સંગઠને જાહેર કર્યું કે એ ચોખ્ખેચોખ્ખું સામ્રાજ્યવાદી યુદ્ધ હતું. યુદ્ધના વિરોધ માટે એના આઠ હજાર કાર્યકરો અને પચાસ જેટલા નેતાઓને ત્રણથી પાંચ વર્ષની સજા કરવામાં આવી.

ઑલ ઇંડિયા શિયા કૉન્ફરન્સ

શિયા કૉન્ફરન્સ હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાની હિમાયતી હતી. એના પ્રમુખ હુસૈનીભાઈ લાલજીએ કૅબિનેટ મિશન સમક્ષ કહ્યું કે હિન્દુઓ અને મુસલમાનો એટલા લાંબા વખતથી એક પ્રજા તરીકે સાથે રહે છે અને ઘણી બાબતોમાં એમનામાં સમાનતા છે. શિયા કાઉંસિલને ડર હતો કે પાકિસ્તાન બનશે તો ‘હનફી શરીઅત’ આખા દેશમાં લાગુ થશે. (સુન્નીઓ અબૂ હનીફના કાયદાશાસ્ત્રને અનુસરે છે, જેને હનફી શરીઅત કહે છે). શિયાઓની ‘શરીઅત જાફરી’ કે ‘ઇમામિયા કાનૂન’ની અવગણના થશે. મુસ્લિમ લીગે શિયા લઘુમતીના રીતરિવાજોનું રક્ષણ કરવાની ખાતરી નહોતી આપી અને શિયાઓને અલગ દરજ્જો આપવા પણ તૈયાર નહોતી.

ઑલ ઇંડિયા મુસ્લિમ મજલિસ

મુસ્લિમ મજલિસની રચના ૧૯૪૩માં થઈ હતી. એનો મૂળ ઉદ્દેશ હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા ટકાવી રાખવાનો હતો. એની સ્થાપનાની જાહેરાત કરતાં બંગાળના અગ્રગણ્ય મુસ્લિમ નેતા શેખ મહંમદ જાને કહ્યું કે જિન્નાની રાજરમતથી મુસ્લિમોને વાકેફ કરવા માટે મજલિસની સ્થાપના કરાઈ છે. એના મૅનિફેસ્ટોમાં જાહેર કરવામાં આવ્યું કે જિન્ના પ્રત્યાઘાતી અને સ્વાર્થી છે અને “એમણે સ્વતંત્રતા અને રાષ્ટ્રીય એકતાના ધ્યેયમાં આડશો ઊભી કરી છે. જ્યાં સુધી આવા નેતાઓને છૂટો દોર અપાશે ત્યાં સુધી આ દેશની બે મહાન કોમો વચ્ચે એકતા નહીં થાય કે દેશને આઝાદી નહીં મળે. આ પ્રત્યાઘાતી નેતાઓ ચાળીસ કરોડની જનતાનાં આઝાદીનાં અરમાનો સિદ્ધ કરવા માટેના સંઘર્ષને દબાવવા માટે બ્રિટિશ હકુમતના હાથનું શક્તિશાળી હથિયાર છે.”

અહ્‍લહદીસ

અહ્‍લ-એ-હદીસ મુસલમાનોનો એક સંપ્રદાય છે. (હદીસ એટલે પયગંબરના જીવનની ઘટનાઓની કથાઓ, અને અહલ એટલે લોક. ‘હદીસના લોકો’). એમણે હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા પર ભાર મૂક્યો અને અફસોસ સાથે કહ્યું કે અંગ્રેજો સામે લડવાને બદલે બન્ને કોમો નકામા મુદ્દાઓ પર અંદરોઅંદર લડે છે.

અંજુમનવતન

‘બલૂચી ગાંધી’ ખાન અબ્દુસ સમદ ખાનનું આ સંગઠન હતું. બલૂચિસ્તાનમાં મુસ્લિમ લીગની હાજરી નામ પૂરતી પણ નહોતી પણ પાકિસ્તાન યોજનામાં એનો પણ સમાવેશ કરી લેવાયો હતો. બલૂચી ગાંધીના જણાવ્યા પ્રમાણે માત્ર ગણ્યાગાંઠ્યા. ઇલકાબધારી મુસલમાનો પોતાને મુસ્લિમ લીગ તરીકે ઓળખાવતા હતા. એમના શબ્દોમાં, “મુસ્લિમ લીગને ‘પાકિસ્તાન દિન’ પણ પોતાની ઑફિસમાં જ ઊજવવો પડ્યો અને પાકિસ્તાનના નામે લોકો સમક્ષ આવવાની એમની હિંમત નહોતી.

દક્ષિણ ભારતમાં પાકિસ્તાન વિરોધી મુસલમાનો

માત્ર ઉત્તર ભારતના મુસલમાનો જ પાકિસ્તાનનો વિરોધ કરતા હતા એવું નથી. દક્ષિણ ભારતમાં જૂન૧૯૪૧માં કુંબકોણમ (મદ્રાસ પ્રાંત)માં “સાઉથ ઇંડિયા ઍન્ટી-સેપરેશન કૉન્ફરન્સ” (દક્ષિણ ભારતમાં ભાગલા વિરોધી કૉન્ફરન્સ) મળી. એનું ઉદ્‍ઘાટન જમિયતુલ ઉલેમા-એ-હિન્દના એક નેતા મૌલાના ઓબેદુલ્લાહ સિંધીએ કર્યું. મધ્ય પ્રાંતના એક માજી પ્રધાન મહંમદ યૂસુફ શરીફે પ્રમુખસ્થાનેથી બોલતાં કહ્યું કે, “ભારતના મુસ્લિમ અને હિન્દુ રાજ્ય, એવા ભાગલા પાડવાથી, દેશમાં જે ચરુ ઊકળે છે તે ઠંડો પડવાને બદલે સતત ઊકળતો રહેશે.” 

0-0-0

સંદર્ભઃ  ૧. The Indian Annual Register Jan.-June 1940 Vol. I

૨. Muslims Against Partition: Revisiting the legacy of Allah Bakhsh and other patriotic Muslims:Shamsul Islam. PHAROS Media and Publishing House Pvt. Ltd. December 2015


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ dipak.dholakia@gamil.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

Author: Web Gurjari

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *