ઉદ્યોગસાહસિકતા : ‘પ્રેરણા’ સંબંધિત કેટલાક વિખ્યાત ગૃહીત સિધ્ધાંતો

હિરણ્ય વ્યાસ  

માનવ વર્તનનાં ત્રણ પરિમાણો છે; વ્યક્તિગત, સંસ્થાગત તથા સાંસ્કૃતિક. વ્યક્તિગત પાસાનો અભ્યાસ મનોવિજ્ઞાન કરે છે, સંસ્થાગત પાસાનો અભ્યાસ સમાજશાસ્ત્ર કરે છે તથા સાંસ્કૃતિક પાસાનો અભ્યાસ માનવશાસ્ત્ર (Anthropology) કરે છે. સમજણ માટે આ ત્રણેય પાસાને અલગ જોઇ શકાય, પરંતુ વાસ્તવિક વર્તનમાં અલગ ન જોઇ શકાય. ત્રણેય પરિમાણ પ્રેરણા રૂપે આત્મસાત થઇ શકે તો જ પરિવર્તન થઇ શકે, બદલાવ સંભવી શકે.

અગાઉનાં  લેખમાં આપણે પ્રેરણાનાં અભિગમ પ્રેરણાની પરિભાષા, પ્રેરણાની લાક્ષણિકતા, પ્રેરણા પ્રક્રિયા તથા પ્રેરણાનાં સ્વરૂપ સંદર્ભે કેટલીક મૂળભૂત વાતો કરી હતી. આ લેખમાં પ્રેરણાની વિવિધ થીયરી પર વાતો સાથે વેબ ગુર્જરી પર ઉધોગસાહસિક્તાની આ લેખમાળા પુર્ણ થાય છે.

૧. ફેડરિક હર્ટ્ઝબર્ગ  (૧૯૨૩ – ) દ્વિપરિબળ ગૃહીત સિધ્ધાંત Two-factor Thoery:                                             

હર્ટ્ઝબર્ગ  થીયરી પરથી કાર્ય પરિપૂર્ણતા (Job accomplishment) અને કાર્ય સંતોષ (Job satisfaction) વચ્ચે નો ખ્યાલ સ્પષ્ટ થાય છે, જેની નોંધ ઘણા ચુકી જતા હોય છે. કાર્ય સ્થળ પર કેટલાક પરીબળો કાર્ય સંતોષમાં પરીણમે છે જ્યારે કેટલાક પરીબળો નથી કાર્ય સંતોષ આપતા કે નથી યોગ્ય કાર્ય પરિપૂર્ણતા આપતા ઉપરાંત જો આવા પરિબળો ન હોય તો અસંતોષ ઉભો કરે છે. હર્ટ્ઝબર્ગ આ પ્રેરણાને સ્વાસ્થ્ય (Hygiene)  પરિબળ અને પ્રોત્સાહક (Motivators) પરિબળ તરીકે રજૂ કરે છે.

સ્વાસ્થ્ય (Hygiene)  પરિબળ:  

જેની હાજરી વ્યક્તિને પ્રોત્સાહીત કરતી નથી. પરંતું તે ન હોય તો વ્યક્તિ નિરુત્સાહ જરૂર થાય છે. જેમકે.. પદ-હોદ્દો, કાર્ય સુરક્ષીતતા, પગાર તથા અન્ય લાભ, બાહ્ય પ્રેરણા લેખાય છે. જેનું પરીણામ 80% જેટલુ મળે છે. 

પ્રોત્સાહકો (Motivators) : જે હકારાત્મક સંતોષ આપે છે. જે આંતરિક પરીબળ છે. તે ૧૧૦%થી અધિક પરીણામ આપે છે. ૧૧૦ % ઉદા. પડકારરૂપ કામ, ઓળખ, જવાબદારી,     

૨. મૅકગ્રેગરની થીયરી એક્સ અને વાય ( Theory “X” & “Y”:)   

કાર્ય અભિગમ બે પ્રકારે જોવા મળે છે. કેટલાકને કામ ગમે છે અને દિલથી કરે છે. જ્યારે કેટલીક એવી વ્યક્તિઓ પણ જોવા મળે છે કે જે ને કામકાજ ગમતું નથી યા તો ફરજીયાતપણે કરે છે.

કામ અંગે સામાન્યત: જાપાનીઝ અભિગમ: “જો અન્ય કોઇ કરી શકે છે તો હું કરી શકું, જો કોઇ ન કરી શકે, તો હું જરૂર કરું.” જ્યારે અરેબિક અભિગમ “વલ્લાહી, જો અન્ય કોઇ કરી શકે છે તો ભલે તેને કરવા દો, જો કોઇ ન કરી શકે, તો હબીબી હું કેવી રીતે કરું!” થીયરી એક્સ અને વાયને યોગ્ય રીતે રજૂ કરે છે.

થીયરી “X     

આવી વ્યક્તિ જન્મગત કામ પસંદ કરતી નથી અને કામ આવી જ પડે તો પ્રથમ ટાળવા પ્રયત્ન કરે છે.  અનિવાર્ય હોય તો કરવા ખાતર કરશે. તેઓને નિયંત્રીત રાખવા પડે, વારંવાર દિશા સુચન કરવું પડે અને કામમાં જોતરી રાખવા ભય જતાવતા રહેવો પડે. આવી વ્યક્તિઓ માટે સુરક્ષા ખાસ મહત્વની હોય છે.

“X પ્રકારનાં લોકોમાં ઘણુ ખરુ મહત્વકાંક્ષા ઓછી જોવા મળે છે, આથી જવાબદારી ટાળતા રહેતા હોય છે. આ લોકોને “રજા પહેલા અને રજા પછી કામ કરવાનો સખત કંટાળો આવે છે.”   

થીયરી “Y”                                                                                                   

“Y” દિશા મેળવી લે છે, સ્વયં નિયંત્રીત રહે છે. આવી વ્યક્તિ સતત શીખતો રહે છે પરિસ્થિતિનો માત્ર સ્વીકાર જ નહી બલ્કે નવિન શીખતો રહે છે. સ્વતંત્ર નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.        

પરંતુ આપણી કાર્ય સંસ્કૃતિમાં વિચિત્ર રીત  જોવા મળે છે કે ‘ખરા દિલથી ૮ કલાક કામ કરતા રહો તો અંતે તમને બોસ તરીકે પ્રમોશન મળે અને ૧૨ કલાક કામ કરવાનું થાય !’ (રોબર્ટ ફ્રોસ્ટ)

હર્ટ્ઝબર્ગ અને મૅક્ગ્રેગર થીયરીઓનાં આધારે આપણે આપણું સ્વયં મૂલ્યાંકન કરીએ કે આપણે જે કંઈ કામગીરી કરી છે તેનું મહત્ત્વ કાર્ય પરિપૂર્ણતાનો અહેસાસ કે કાર્ય સંતોષ, એ બે માંથી શું છે. તથા આપણે પોતે કેવા છીએ? થીયરી “X યા થીયરી “Y પ્રકારનાં^?                                          

3. અબ્રાહમ માસ્લૉની જરૂરિયાત પદાધિક્રમ થીયરી (Need Hierarchy Theory):

હર કોઇ માનવીને ઇચ્છા (Desire)  અને જરૂરિયાત (Need) હોય છે કે જે તેની વર્તણુક પર અસર કરે છે. ફક્ત અસંતુષ્ઠ જરૂરિયાત કાર્યને પ્રભાવિત કરે છે અને તેની પરિપૂર્ણતા માટે જે તે વ્યક્તિ વિશેષ પ્રયત્નો કરે છે, સંતોષાયેલ જરૂરિયાત નહી. માસલોની થીયરી મુજબ જરૂરિયાત વિવિધ હોય છે, જેને અગત્યતા અનુસાર પ્રાથમિકથી સંકુલ ક્રમ મુજબ ગોઠવેલ છે. નિમ્ન ક્રમની જરૂરિયાત અલ્પાંશે પણ સંતોષાય પછી જ સૌ કોઈ બીજા ક્રમે આગળ વધે છે.

પ્રાથમિક જરૂરિયાત – શારીરિક જરૂરિયાત:

ભુખે ભજન ન થાય ગોપાલા! બે ટંક ભોજન મળી રહે છે એ મોટી વાત વાત છે અને જ્યાં સુધી ભોજન મળતું રહે છે ત્યાં સુધી જે અન્ન વગરનાં છે તેનો કદાચ વિચાર પણ આવતો નથી. રોટી કપડા અને રહેઠાણ સર્વ કોઇની પ્રાથમિક જરૂરિયાત છે. અન્ન વિહીનતા એ રાજ્યનું કલંક લેખાય. લાકડીનો માર્યો ગરદન નહી ઝુકાવે, પરંતુ અન્નનો માર્યો ગર્દન ઝુકાવશે. “બુભુક્ષિત: કીમ ન કરોતિ પાપમ? ”

વિક્ટર હ્યુગોની નવલકથા ”લા મીઝરેબલ” માં ગુનો અને ગરીબાઇ વચ્ચેનો અનુબંધ આબાદ પ્રગટ  થયેલ છે. નાયક જ્યાં વાલ બ્રેડ ની ચોરી કરતાં પકડાઇ જાય છે અને એ ગુનો જીવનભર એનો પીછો કરતો રહે છે. શું ગરીબી એ ગુનાની જનક છે?

ભૂખ-ઉંઘ સંદર્ભે ગુરુ મત્સ્યેન્દ્રનાથ, તેના શિષ્ય ગોરખને અતિ સહજ ઉપદેશ આપે છે કે “ભુખ લગે તબ ખાના ગોરખ, નિંદ લગે તબ સોના” પ્રસાદ આનંદ આપે છે. પેટનો ખાડો પુરાય નહી ત્યાં સુધી નીતિની વાત માણસને ખોખલી લાગે. માણસ તૃપ્ત હોય તો શાંત બને અને વાત ને સમજી શકે. અન્નની વંચિતતા વિકટ સ્થિતી છે. પ્રાથમિક જરૂરિયાત સંતૃપ્ત થાય તો જ અન્ય જરૂરિયાત સક્રીય બને.                     

કપડા-મકાન-ઘર:

કપડા જરૂરિયાત છે અને જરૂરિયાત પૂરી થયા પછી ફેશન શરૂ થાય છે. કપડા ઓળખ આપે છે ત્યારે વ્યક્તિએ પોતાની ઓળખ જાળવવી જોઈએ.

ધરતીનો છેડો ઘર, દરેક પ્રાણી-પક્ષીને પોતાની એક સુરક્ષિત જગ્યાની જરૂર છે. માન્વ સંસ્કૃતિમાં પણ ઘરનું મહત્ત્વ છે. નાનું પણ પોતાનું ઘર હોય જ્યા રાહત હોય. ઘર એ કાંઇ મુકામ નથી, એ તો લાગણી છે.. અગાઉ “ગામમાં ઘર અને સીમમાં ખેતર એ સધ્ધરતા ની ખાસ ઓળખ.” ગણાતી.

મકાનમાલિક વડે મકાનની શોભા થવી જોઇએ, નહી કે મકાન વડે માલિકની. માણસ મકાન બનાવે છે પરંતુ ઘર બનાવતો નથી. યાદ રાખજો ઘર મોટું હોવાથી ભેગું નથી રહેવાતું, પણ મન મોટું હોવાથી ભેગું રહેવાય છે. આદર્શ ઘરમાં લોકતંત્ર ધબકતું હોય.

પ્રાથમિક જરૂરિયાત પુર્ણ થાય પછી જ અન્ય જરૂરિયાત -, જિંદગીનાં બધાં સપનાંઓ-  સક્રિય બનશે,

સલામતી અને સુરક્ષા

સલામતી, ભય, પડકારો અને વંચિતતા સામે સુરક્ષાની અપેક્ષા, કાયદા-કાનૂન, સ્થિરતા-મર્યાદા, આરોગ્ય, કાર્યક્ષમતા, સમૃધ્ધિ; ભેગું થાય પછી નવા પ્રશ્નો ઉભા થાય છે. જેમ કે જે મેળવ્યું છે એ સચવાઇ રહેશે કે? જળવાઇ રહેશે કે?

“યોગ ક્ષેમ વહામ્યમ” યોગ એટલે અપ્રાપ્તિની પ્રાપ્તિ અને ક્ષેમ એટલે જે પ્રાપ્ય છે તે તેની જાળવણી. નોકરી બરોબર પણ પ્રોબેશન કેટલું? કાયમી ક્યારે? પ્રમોશન ખરા ને? એ પણ મહત્વનું. મકાન ભાડાનું નહી, ભલે ને એક જ રુમ હોય, પણ પોતાનું. આ સલામતીની જરૂરિયાત સુચવે છે. સ્વયં સુરક્ષિતતાનાં કારણે માણસને પોતાના ઘરમાં જ પોતાની પ્રવર્તમાન સ્થિતિમાંજ ચેન અને સુરક્ષિતતા મહેસુસ થાય છે અને આ જળવાઈ રહે તેમ ઈચ્છે છે.

હતું નહી ત્યાં સુધી શાંતિ, પછી અજંપો. ગરીબ થઇ જવાનો ભય ગરીબ ને પણ સતાવે છે અને ગરીબી સામે ઝઝુમવાનું ચાલુ રહે છે. સુરક્ષીતતાના નકારાત્મક તેમજ હકારાત્મક પાસા જોવા મળે છે.                                               કદાચ ગરીબીનો ભય દુર થાય તો એક મસ્તીનો અનુભવ થાય. બીજી પેઢી માટે ધન બચત શું કામ? ‘દીકરા હોશિયાર હશે તો આપ મેળે જ કમાશે, છોકરા ખરાબ હોય તો ધન આપવું શા માટે- –  માર્ક ટ્વેઇન.

સંબંધ-કુટુંબ-સમાજ:                                                                                        

 કુટુંબ

માણસ સામાજિક પ્રાણી છે અને સંબંધો વ્યક્તિની અનિવાર્ય જરૂરિયાત છે. સંબંધોમાં કુંટુંબ અગ્ર સ્થાને આવે છે; કુંટુંબનું સર્જન અને વિકાસ મહત્વની બાબત મનાય છે. સપ્તાહમાં સાત વાર હોય છે અને આઠમો વાર છે પરિવાર જો આઠમો વાર સારો હશે તો સાતેય વાર સારા રહેશે. કુટુંબ એ છે કે જ્યાં જીવન આરંભાય છે અને સ્નેહનો કદી પણ અંત હોતો નથી.

માણસને તેની યોગ્યતા પ્રમાણે સંતાનો મળે છે. કુટુંબ માટે હાજરી એ જ મોટી ભેટ છે. કુટુંબને ગુણવત્તાયુક્ત સમય ફાળવવો ઘટે. તમારા બાળક પાછળ ખર્ચ કરવાનો ઉત્તમ માર્ગ એ તેની પાછળ તમારો યોગ્ય અને પુરતો સમય આપો.. કુટુંબ જન્મ આપે છે –  અવજ્ઞા/અનાદર અને બાળકોને. બેન્ડમાં મોટા વાજા વગાડવા માટે ખુબ તાકાત જાય છે એથી પણ અધિક તાકાત બાળકોને ઉછેરવા માટે જોઇએ. કુંટુંબને સાચવવા કારતાં રાજ્યને સંભાળવું સહેલું છે.

સામાજીક સંબંધો વિકસતા રહે, સમાજથી જોડાયેલા રહીએ તેથી વિવિધ સંબંધ ઇચ્છનીય છે. સંબંધોનુ સમૃધ્ધ વતૃળ-નેટ વર્ક એ એક મોટી મુડી છે. સંબંધમાં પરફેકશન કરતાં અફેક્શનનું મહત્વ છે જે દ્વારા સંબંધો ની જાળવણી અને વિકાસ કરતા રહીએ.

આત્મ સન્માન  

સંબંધોમાં પ્રેમથી વિશેષ માન-સન્માન જરૂરી. લાગણી-પ્રેમ સાથે સ્વીકાર, આદર સંબંધ બનાવી રાખે છે. સંબંધ બંધાય લાગણીથી અને ટકી રહે આદરથી. માન આપતા રહીએ અને મેળવતા રહીએ. મૈત્રી જેવા સંબંધો સમાંતર હોય છે જ્યારે કેટલાક ઉર્ધ્વપણે ચઢતા ક્રમે હોય છે જેમ કે વ્યવસાયમાં અધિકારી તથા સહાયકનાં સંબંધ. હર કોઈ સંબંધમાં આદર જરૂરી.

સંબંધમાં આદર અનિવાર્ય બની જાય અને તકલીફ ઊભી થતી જાય છે. પદ-સ્થિતિ મહત્વની. નામ અને કિર્તી અહમ જરૂરિયાત રહે છે. ‘અતિ ખ્યાતિપ્રાપ્ત નામનો બોજ ઘણો હોય છે.’. -:વોલ્ટેર  

માન સન્માનને ઓળખીયે, માન આપીએ-જાળવીએ અને માન પામીએ. અન્યને માન આપતા પહેલા પોતાનું સન્માન જાળવતા શીખવું જરુરી. શક્ય હોય તો જળ કમળવત બનતા થઇએ. શુભ વધવાથી સુક્ષ્મ અભિમાન, આ ગ્રંથિ પણ છુટતી જાય એ જરુરી.

આત્મસભરતાની લાગણી-ભીતરથી સભર આત્મ સન્માનથી ઉપર લઈ જશે.  

આત્મ સાર્થક્ય

માસ્લૉની જરૂરિયાતની થીયરીનાં અંતિમ ક્રમે આત્મ સાર્થક્ય આવે છે. બહુજ ઓછા લોકો જીવન શા માટે? જીવનનો સાચો હેતુ શું? અને તેની પ્રાપ્તિ માટે પ્રયત્નશીલ હોય છે. ( વિક્ટર ફ્રેન્કલ): જીવનની સાર્થકતા શોધવી એ માણસનું મહત્વનું ચાલક બળ છે.” સ્વની ખોજ ઉપરાંત જીવનનું સ્તુત્ય અને અર્થ, ધર્મ અંગે યોગ્ય સમજનો આવિષ્કાર કરવો ઘટે. માણસ હોવામાં અને માણસ બનવામાં બહુ મોટો તફાવત છે, જે ખુબ ઓછા લોકો સમજી શકે છે. ‘હું માનવી માનવ થાઉ તો ઘણું.’ :ઉમાશંકર જોષી.

માત્ર જ્ઞાન લાધે એ પુરતું નથી પરંતુ જીવનમાં જ્ઞાન ઉતારવું એ અતિ મહત્વનું છે. આત્મ સાર્થક્ય અને માલિક સુધી પહોંચવાના બે માર્ગ છે, એક મહાવીરનો, બીજો અનુભવનો… અનુભવ કરતા રહેશો તો કદાચ આદત પડી જશે. સાર્ત્ર કહે છે કે ભોગોને એટલા ભોગવી લો કે ત્યાર બાદ કોઇ ઇચ્છા જ ન રહે. પરંતુ માર્ગ કઠીન છે. નિવૃત્તિમય પ્રવૃત્તિ અને પ્રવૃત્તિમય નિવૃત્તિ કરતા રહો અને આત્મ સાર્થક્ય પામો ત્યારે આંતરિકપણે સમૃધ્ધ બનશો, ભીતરથી ઝળાહળા અને માંહ્યલો રાજી રાજી રહેશે આજ જીવન સાફલ્ય. સમાજમાં માત્ર 10% લોકોની જ આ જરૂરિયાત પૂર્ણ થાય છે.

માસ્લૉની થીયરી મુજબ આપણે ક્યાં પણ સુધી પહોંચ્યા છીએ? આત્મસાર્થક્ય હાંસલ કરવાણી પ્રેરણા રાખીએ.   

 ડેવિડ મેકકલીલેન્ડની સિધ્ધી પ્રેરણા થીયરી (David Mc Clelland’s Achievement Motivation Theory)

વિચાર અને આચાર-પ્રવૃત્તિને સીધો સંબંધ રહેલો છે. વ્યક્તિ પ્રથમ વિચારે છે અને પછી કાર્ય કરે છે.  ઘણુ ખરુ વિચાર અનુસાર કાર્ય થાય છે અને વર્તન થકી વિચાર સુદ્રઢ બને છે. મનોવિજ્ઞાનમાં વ્યક્તિગત ભિન્નતા સહજ છે. પરિસ્થિતી એક જ હોય, સતત હોય તેમ છતાં વૈચારિક પ્રક્રિયા અને વ્યક્તિનાં દ્રષ્ટિ બિન્દુનો ભેદ છે. અલગ વિચાર ધારા એ વ્યક્તિત્વનો અંશ છે/ વ્યક્તિત્વનું અંગ છે. દ્રષ્ટિબિન્દુથકી વિચારનો ઉદભવ થાય છે અને કાર્ય હાથ ધરાય છે. મેકકલીલેન્ડની આ થીયરી મુજબ દ્રષ્ટિબિન્દુ-વિચારમાં કાર્યનું મહત્વ (Concern for Work/Job/Task) હોય છે કામ – કામ અને માત્ર કામ Task પ્રત્યે જ નિસ્બત હોય છે યા તો  દ્રષ્ટિ બિન્દુ-વિચાર ને વ્યક્તિ (Concern for Person) માટે નિસ્બત હોય છે. કામકાજ અર્થે, વ્યક્તિ અર્થે, જન સેવા સારુ રહે છે.

સંતોષ ની ભાવના (Sense of satisfaction) કાર્ય દ્વારા યા તો લોકો દ્વારા થકી પુર્ણ થાય છે.

કાર્ય સિદ્ધિ દ્વારાલોકો થકી
કાર્ય પરત્વે નિસ્બતવ્યક્તિ સાથે જોડાણવ્યક્તિ પ્રત્યે લગાવ
સિદ્ધિ પ્રેરણાઅર્થે કાળજીસંબંધસત્તા
સિદ્ધિ પ્રેરણા જરૂરિયાતસંબંધ પ્રેરણાસત્તા પ્રેરણા

મેકલીલેન્ડની થીયરી મુજબ આપણે જે કંઇ કરીએ એ શા માટે કરીએ છીએ? કઇ ચીજ-વસ્તુ આપણને સર્વાધિક સ્પર્શે છે? તે મહત્વનું અને તે મુજબ અલગ અલગ ત્રણ પ્રેરણા:- 1. સિદ્ધિ પ્રેરણા/જરૂરિયાત, 2. સંબંધ પ્રેરણા તથા 3. સત્તા પ્રેરણા – ઉદભવે છે. આપણી નિસ્બત/કાળજી ચકાસીએ અને આપણી પ્રેરણા ઓળખીએ. ઉધોગ સાહસિકતા વિકાસ માટે કાર્ય – સિદ્ધિ પ્રેરણા મહત્વનું પરિબળ છે, જે 1. અન્ય સાથે હરિફાઇ, 2. જાત સાથે હરિફાઇ, 3. લાંબા ગાળાનું આયોજન, 4. અદ્વિતીય કાર્ય કલ્પના થકી વિકસી રહે.

મેકલીલેન્ડે વિવિધ દેશ તથા વિવિધ સંસ્કૃતિઓનોનો અભ્યાસ કર્યો લોક કથા-સાહિત્યનું મુલ્યાંકન કર્યુ.   ૧૯૬૦નાં સમય ગાળામાં મેકલીલેન્ડ અને તેમનાં એસોસીએટ્સ એ ખાસ કાર્યક્રમ ડિઝાઇન કર્યો એ હેતુ સહ કે પ્રેરણા વિકસી શકે કે કેમ? અને ઉંચી સિદ્ધિપ્રેરણા હોય તો વિકાસ અને ખાસ કરીને ઉધોગ સાહસિકતા વિકસે છે તેમ જણાવ્યું. ડો. ઉદય પરીકે ભારતમાં પણ આ પ્રોગ્રામ પર નોંધપાત્ર કાર્ય થયું. ૧૯૬૪માં આંધ્ર પ્રદેશનાં કાકીનાડા જીલ્લામાં ૪ વર્ષ સુધી ૨ ગામનાં જુથને અભ્યાસ હેઠળ આવરી લેવાયા. જેનાં પરિણામો આશાસ્પદ રહેલ. ગુજરાત સરકારે પણ ઉધોગસાહસિકતા વિકાસ કેંદ્રની તાલીમમાં સિદ્ધિપ્રેરણાને ખાસ મહત્વ આપે છે.

વર્તન બદલાવની સંભાવના સંસ્થાકીય લચીલાપણુ અને સાંસ્કૃતિક મુલ્ય પરિવર્તનની ગુંજાઇશ રહે તો જ અસરકારક રહે છે. પ્રેરણા ઉપરાંત ઉધોગસાહસિકતા વિકાસ તાલીમ સાથે કુટુંબ-સામાજીક મુલ્યો, સરકારી નિયમો અને સહયોગ સાંપડે તો જ ઉધોગસાહસિક સફળ નીવડે, અન્યથા સોફ્ટ સ્કીલ તાલીમની માત્ર હળવી મનોરંજન પુરતી જ કિંમત રહે.

~~~~~~~~~~~~~

આ શ્રેણીના લેખક શ્રી હિરણ્ય વ્યાસનાં સંપર્ક સૂત્ર:  

મો.: +9198254 33104   | Email: hiranyavyas@gmail.com               

Web. www.hiranyavyas.yolasite.com | Face Book Community: https://www.facebook.com/groups/735774343154133/


આભાર નોંધ

શ્રી હિરણ્યભાઈ વ્યાસની ‘ઉદ્યોગસાહસિકતા’ વિષય પરની લેખમાળા વેબ ગુર્જરી પર મૅનેજમૅન્ટ વિભાગ શરૂ કર્યો તે સમયથી જ શરૂ થયેલ. ‘ઉદ્યોગસાહસિકતા’ના વૈજ્ઞાનિક અભિગમના વિકાસ અંગે હિરણભાઈએ વર્ષો સુધી પાયાનું કામ કરેલ છે. એટલે તેમના અનુભવ પરથી આ વિષયને સ્પર્શતાં અનેક પાસાંઓ અને પરિબળોને તેમણે પ્રસ્તુત લેખમાળામાં વેબ ગુર્જરી સમક્ષ રજૂ કર્યાં
અત્યારે આ શ્રેણી અહીં સમાપ્ત થાય છે ત્યારે આપણે એટલી જ અપેક્ષા કરીએ કે હિરણ્યભાઈની વેબ ગુર્જરી સાથેની આ સફરનો આ એક વિરામ પડાવ જ બની રહેશે. તેમનાં જ્ઞાન અને અને અનુભવનો લાભ વેબ ગુર્જેરીને આગળનાં વર્ષોમાં પણ મળી રહેશે તેવી આશા સાથે વેબ ગુર્જરી હિરણ્યભાઈનો સહૃદય આભાર માને છે.

વેબ ગુર્જરી સંપાદન મંડળ

Author: Web Gurjari

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *